Qeshqer Uyghurliri

Qeshqer uyghurliri yumilaq bash (braxikifal), ottura boy, bughday önglük, yüzi soqichaqraq(at yüz), burni otturahal keng, lékin égiz (qush tumshuq burun bilen tüz burun arisida), chachliri qara qungurreng, qoy közlük, saqal – burutliri qoyuq, egim qashliq, térisi süzük we siliq bolup, omumen chirayliq kélidu. Ular chirayliq kiyinip salapetlik yürüshni yaxshi köridu, taziliqqa we girimge alahide ehmiyet béridu, ölima we kasip kishilerge dost we amraq kélidu, ilim – penni qedirleydu, hemsöhbetni yaxshi köridu.
Qeshqer uyghurliri xeyr – saxawetlik, méhmandost, dana hem mulayim sözlük bolup, xushnawaz, sen'etxumar kélidu. Turmushta tirishchan hem emgekchan bolup, soda – sétiq we tijaretka mahir, sayahet we seperge hewes qilidu. Ehli kesip we hünerwenlerning tirishchanliqi, qol hüner mahariti jehette bashqa sheherning ademlirige qarighanda üstün we ziyade turidu. Shunga qeshqer qedimdin bashlap ottura asiyaning medeniyet we soda merkizi bolup kelgen.

Xoten Uyghurliri

Xoten uyghurliri bestlik, aqpishmaq, hal tenlik bolup, yumilaq bash (broxikifalliqi gewdilik), ottura boy, burni inchke, lékin égiz, yüzi soqichaqraq (at yüz), chaliriqara ykai qaramtul dolqumsiman, saqal – burutliri qoyuq, qara köz, qash – kirpikliri toluq, tebessum chiray kélidu. Xoten uyghurliri bir sözlük, bir qolluq, bir niyetlik we ittipaq bolup, mulayim we kemter ishchan kélidu. Xoten uyghurliri öz ishigha nahayiti puxta, dostluq eqidisi küchlük, aghzi mehkem bolup, sir saqliyalaydu. Xoten uyghurliri kasip – hünerwen, tebiet idriki pakiz, zéhni ötkür bolup, ötken ishlardin xatire qaldurushqa adetlen'gen.

Xoten uyghurliri addiy – sadda yashaydu, heshemetchilikni yaqturmaydu. Edebiyat – sen'et we tibabetchlikke alahide étibar bilen qaraydu, ölima we alimlarni qedirleydu.

Xoten uyghruliri herqandaq hünerni öz kamaligha yetküzüp, xéridarni razi qilidu. Shunga bu jay ezeldin yipek yoli toqumichliqi we qashtéshi oymikarliqi bilen meshhur.

Atush Uyghurliri

Tarixiy menbelerde körsitilishiche, atush uyghurliri itnik jehettin qedimki uyghur qebililer ittipaqi chidiki asasliq qebililerning biri bolghan yaghmilarning urugh – ewladliri dep qaraydu.

Bügünki atush uyghurlirining qiyapet tesewiri qeshqer uyghurlirining qiyapet teswiri bilen asasen oxshap kétidu. Yeni bash söngiki yumilaqraq, chach we saqalliri qoyuq we qara, burniinchike, lékin égizrek (qangshaliq), bughday önglük, qoy közlük, ottura boy, beden muskulliri ching, yüzi soqichaqraq (at yüz), köz qarchuqi ötküz, egme qash,qapiqining qéti kengrek kélidu.

Atush uyghurliri ishchan we pem – parasetlik bolup, ilim – meripetni qedirleydu we hörmetleydu, yéngiliqqa intilidu, japa – musheqqettin zarlanmaydu, belki öz eqil parasiti we küchige tayinip bexitlik turmush yaritish rohi üstün.

Atush uyghurliri öz ara öz ara inaq we ittipaq yashaydu, qeyerde olturaqlishishidin qet'iynezer, öz'ara izdiship bir – birige yardem béridu we eqil körsitidu. Yoqsullirigha xeyr – xahliq qilidu.

Tijaret we soda sétiqqa kamilliqi, sözde mulayim we chiwerliki, öz ishigha puxtiliqi, kemterliki we singishchanliqi, aldin körerliki qatarliq alametler atush uyghurlirini xaraktérleydighan tüp alametlerdur.

Aqsu Uyghurliri

Aqsu uyghurliri aqpishmaq, emma sel – pel bughday önglük kélidu hemde béshi yumilaq, yüzi keng we göshlük, chachliriqaramtul we dolqunsiman, qoy közlük we arilashma közlük, lékin yuqiri qapiqining qéti chong, saqal – burutliri otturahal, burni adette kengrek we tüz, péshanisi keng bolidu.

Aqsu uyghurliri xaraktér jehettin toghra (tüz), addiy – sadda, yuwash, mulayim, kemter, shükrichan xelqtur. Déhqanliri köp, hünerwer kasipliri az, soda tijaretke anche qiziqmaydu. Hüner – kesip we tijaret bilen shughullinidighanlarning köpchilikini bashqa sheherlerdin kelgenler teshkil qilidu. Déqanliri aqköngül we méhmandost bolup, pulgha anche hérismen emes. Ular sen'etxumar bolup, er – ayal topliship meshrep oynashqa adetlen'gen.

Aqsu uyghurliri baghwenchilikke alahide étibar béridu. Shunga aqsu muhiti güzel, bükbaraqsan sheher bolup, élimiz boyiche uzun ömür köridighanlarning mutleq köpchiliki mana shu aqsu teweside yashaydighan uyghurlardur.

Turpan Uyghurliri

Turpan qedimiy sheher bolup, qedimki «idiqut» uyghurlirining merkizi hésablinidu. Turpan uyghurliri qiyapet jehettin sarghuch önglük, bash söngiki yumilaqqa mayil, égiz boy, gewdilik, burni yapilaqraq hem qélinraq burun töshükliri sel chongraq köndüleng shekilde, yüzliri keng, yüzining das söngiki körünerlik. Qaramtul, emma kichikrek (chéqir köz), qapiqi göshlük, chachliri tüz we qara, saqal – burutliri shalang bolushtek alahidiliki bilen xaraktérlinidu.

Turpan uyghurliri rast qolluq, rast sözlük, tüz köngül, hiyle – mikir we xiyaniti yoq, eqide – ixlasliri sap, sözliri qopallraq bolsimu, köksi – qarni keng, öz'ara adawet saqlimaydighan, artuqche tekellüpni xalimaydighan, eqidisi küchlük xoshpéél xelqtur.

Turpanning hawasi issiq, kilimati qurghaq, süyi kem bolghachqa turpan uyghurliri kariz süyige tayinip déhqanchiliq we baghwenchilik bilen hayat kechüridu.

Turpan uyghurliri emgekchan we batur xelq bolup, qiynchiliqtin qorqmaydu. Emma déhqanchiliqtin bashqa hüner – kesipke anche kamil emes, soda – tijaretkimu anche qiziqmaydu.

Korla Uyghurliri

Korla uyghurlirining itnik terkibi bir qeder murekkep bolup, lopnur uyghurliri yerlik irqi alahidilik jehettin wekillik xaraktérige ige. Ular sarghuch önglük, béshi yumilaqraq, boyi otturahal, bestlik, yüzining das söngiki chongraq, burni tüz, qélinraq, burun töshükliri sel chongraq, yüzliri qisqa, keng, chachliri tüz we qoyuq, köz qarichuqi qara, qapiqi tar emma qélinraq, saqal – burutliri otturhal bolushtek alahidilik bilen xaraktérlinidu. Korla shehiri we uninggha yéqin rayonlardiki uyghurlar qiyapet jehettin aqsu, kuchar uyghurlirigha asasen oxshaydu.

Korla uyghurliri aqköngül, rast sözlük, mulayim, köksi – qarni keng, hiyle – mikirsiz, izzet – ékramliq bolup, déhqanchiliq bilen turmush kechüridu. Lopnur etrapdikiler charwichiliq, owchiliq, béliqchiliqni asas qilip kelgen bolup, addiy – sadda yashashqa adetlen'gen, hüner – kesip, soda – tijaret bilen shughullanmighan.

Qomul Uyghurliri

Qumul tarixtin buyan uyghurlarning qedimki ana yurtliridin biri.

Qomul uyghurliri emgekchan, batur, eqil – parasetlik, aqköngül, kemter, xushp'él, siliq – sipaye, öm – inaq, méhmandost, oyun – chaqchaq, naxsha – ussulgha hérismen bolushtek xaraktirige ige. Shuning üchün bu rayon «biri buliqi, biri xulqi yaxshi» dep teriplinidu.

Qumul uyghurliri qiyapet jehettin aq emma sel – pel bughday önglük, ottura boyluqtin töwenrek, burni adette kengrek we tüz, yangaq söngiki keng, chachliri sel tüz, qongur, anche qoyuq emes, qoy közlük we arilashma közlük, lékin yuqiri qapiqining qéti chong, köz oqliri sel – pel chéqir, péshanisi sel tarraq, saqal – buruti shalang (kosa), béshi sel soqichaqraq (xrokifal) bolushtek alahidilikler bilen xaraktérlinidu.

Ili Uyghurliri

Ili uyghurliri asasen tériqchiliq we charwichiliq bilen shughullinidu. Bu rayon shinjangning ashliq ambarliridin biri sanilidu.

Ili uyghurlri emgekchan, eqil – parasetlik, batur, rohluq, tétik, xush chaqchaq, keng qorsaq, sözmen, yumurgha bay, pakiz tebietlik, élim – bérimgha mahir, méhmandost, salam – saetlik, yürüsh – turushi retlik we salapetlik, naxsha – muzikigha hérismen, medeniyet söyer bolushtek alahidilikler bilen xaraktérlinidu.

Tarixta ili uyghurlirining qoshna eller bilen bardi – keldi munasiwiti qoyuq bolghan. Shu sewebtin ili uyghurliri medeniyet jehette bashqa rayonlargha qarighanda burunraq oyghan'ghan. Bu rayon belgilik iqtisadiy ewzellikke ige bolghachqa türlük xelqler uchriship turidighan tipik bir rayon'gha aylan'ghan. Esli yerlik ili uyghurlirining antropologiyilik tipi torkoidlar irqigha mensup bolup, u yawroidliq bilen mongghuloidliqning oxshimighan nisbettiki arilashmisidin shekillen'gen. Jungghar xanliqi dewride jenubiy shinjangdin ili rayonigha köpligen uyghurlar köchüp barghan bolup, ular tebiiyki qeshqer, xoten uyghurlirining qiyapet xaraktérige ige.

Uyghur Orup Adetliri namliq kitaptin elindi