Uyghurlarda qedimdin tartip ademge isim qoyush birxil murasim tüsini alghan bolup, bu murasim qedimki zamanlarda «köden» dep atalghan. Uyghurlar arisida omumlashqan isim qoyush aditi boyiche bala tughulup üch kün'giche (hazir bezi rayonlarda yette kün'giche) isim qoyush resmiyiti béjirilidu. Isim qoyushta omumen balining ata – anisi öyige yurt – mehelle aqsaqalliri yaki imam mezinlerni, yaki uruq – tughqanliri ichidiki péshqedemlerni teklip qilidu. Isim qoyushqa teklip qilin'ghuchi kishi balining ata – anisining raziliqi boyiche balining quliqigha ezan chillap «ismingiz XXX bolsun» dep, bowaqni jaynamaz üstige domilitidu, andin yene qoligha élip ismini mubarekligendin kéyin dadisining qoligha tutquzidu. Isim qoyush resmiyitining guwahchisi süpitide uruq – tughqan ywe qolum – qoshnilardin bir qanche kishi chaqirilidu.

Uyghurlardiki adem isimlirini shu isimlar barliqqa kelgen tarixiy dewrlerge asasen töwendiki üch basquchqa bölüshke bolidu.

1) Uyghurlar islam dinigha étiqad qilishitn burunqi adem isimliri. Bu dewrde barliqqa kelgen isimlar mundaq alahidiliklerge ige: birinchidin, qedimki türkiy (uyghur) tilining lughet fondidiki péil we nersiler namliri adem isimlirining asasi qilin'ghan bolup, hemmisi belgilik menige ige. Mesilen, «erden böko» költékin, pantékin, arslan, tash, tömür, süpürge, chawa dégen'ge oxshash isimlar. Ikkinchidin, qedimki tebiet étiqadi we tutém étqadi asasida isim qoyush. Mesilen, kün (küntughdi), ay (aytoldi), yultuz, déngiz, kök («oghuznam»ge qarang) tagh, qut (bext), cholpan, böke, yolwas... Dégen'ge oxshash isimlar bolup, uning axirigha «beg», «xan» (xaqan), «tékin» qatarliq qoshumchilar ulan'ghan. Üchinchidin, isim qoyulghuchining kelgüside batur, iradilik, qeyser bolushigha tilekdashliq bildürüsh yüzisidin shu xil xususiyetlik nersilerge teqqaslap isim qoyush. Mesilen, chintömür, qilich, lachin, qaplan, bughra, alp (alp tékin), tonga (alp ertonga– yolwasni yenggüchi batur) qatarliqlar. Tötinchidin, bala toghulghan mezgilde közge chéliqqan we alahide étibargha érishken nersilerni xatirlesh yüzisidin shu nersining étini ademge qoyush. Mesilen, tiken (tikenbar), itbay, derya, qotazbay, orman (ormanbek, ormanjan), tay (nurtay), samsaq, tur, altun, kümüsh, képek, palta, keke,...Qatarliqlar. Omomen bu dewrde barliqqa kelgen isimlar addiy, chüshinishlik we menilik bolushtek alahidiliklerge ige bolghan.

2) Uyghurlar islam dinigha étiqad qilghandin kéyinki adem isimliri. Bu dewrdiki adem isimliri uyghurlarning islamiyettin burunqi isim qoyush aditidin pütünley chetnep ketkini yoq, belki qedimki isim qoyush en'enisi asasida adem isimliri téximu köp xil bolushqa qarap tereqqiy qildi. Bu dewrdiki adem isimlirining alahidilikini töwendiki nuqtilargha merkezleshtürüsh mumkin.

Birinchi, islam dini kirishtin ilgiri barliqqa kelgen isimlar yenila tüp isimlik rolini yoqatmidi. Mesilen, tugh (tughluq), oghuz (oghuzxan), ay (ayxan), tur (turan), turaq, toxti (toxtash), bosaq, tarxan dégenlerdek.

Ikkinchi, qedimki tüp isimlargha bashqa tillardin kirgen isimlar yaki isim yasighuchi qoshumchilar qoshulup, qosh isimgha aylinish hadisisi barliqqa keldi. Mesilen, tursunmuhemmet, muhemmetturdi (janliq tilda metturdi), muhemmetrozi (metrozi), toxtighazi, xudaberdi, igemberdi, tursunpasha, pexrinur, qelbinur, méhrinisa, méhriay, aynur, nurlan... Dégenlerdek.

Üchinchi, bu dewrde uyghur tili lughet fondigha köplep singip kirgen ereb, pars atalghulirigha egiship, islam dinining muqeddes kitabliridin élin'ghan adem isimliri köpiyishke bashlidi. Buning allaning süpetlirini özige isim qilip qoyush. Mesilen, xaliq yaratquchi), semi (ishitküchi), ghopur (epu qilish), qadir (qudret igisi), abdulqadir (hemmige qadir xudaning quli), abdulkérim (xudaning bendisi, quli), nejmidin (dinni yorutquchi yultuz), peyzulla (xudaning peziletlik bendisi), nayip (namazgha dalalet qilghuchi). Malaikiler (perishtiler)ning isimlirini isim qilip qoyush (mikail, israpil...); Peyghemberlerning atlirini isim qilip qoyush) mesilen, dawut, idiris, musa, yaqup, eysa, iliyas, yüsüp, sulayman, ibrahim, ismayil, ishaq, muhemmet... Qatarliqlar); Chaharbarlarning ismini isim qilip qoyush (mesilen, ababekri, ömer, osman, éli...Qatarliqlar); Muqeddes anilarning isimlirini isim qilip qoyush (mesilen, hawa (hawa anam), xediche (büwixediche), sare, meryem, patime (büwipatime), buayshem...Qatarliqlar); Diniy mezhep we derije namlirini hemde «qur'an kerim»diki süre (ayet)namlirini isim qilip qoyush (molla, damolla, ishan, sopi, büwi, aghicha, imam, qazi, yasin...Dégenlerdek); Islam kaléndaridiki ay, pesiller we yultuz namlirini isim qilip qoyush (mesilen, shemsiye, qemeriye, qemiridin, ramizan, rejep, seper, qemer, zulhejje, muherrem, mahi (mahigül), nisa, cholpan, bahar, noruz, rori, héyt(héytaxun), sheyban (sheban), arzu (atarut), qurban, hushur, barat...Qatarliqlar); Tarixta ötken qehrimanlar, tarixiy shexsler we folklorda yaritilghan tipik obrazlarning atlirini isim qilip qoyush (mesilen, iskender, haron, peridon, arslan, tahir, zöhre, ghérip, senem, perhat, shérin, leyli, hörliqa, zeynep, zuleyxa, yüsüp, ehmet, tomaris, abumoslim, seid, xizir...Qatarliqlar); Muqeddes jaylarning namini isim qilip qoyush (mesilen, medine, mekke, quddus, éhram, misir, islambul (istambul), bughda...Qatarliqlar);Diniy paaliyet namlirini isim qilip qoyush(mesilen, ibadet, imanem, islam, hapiz, talip, muxlis, razi, ghazi, jüme, azna, jennet, weli, ghayip, wajit, hidayet, waris, ishan, sünnet, inayet...Qatarliqlar)qatarliq köp xil isim qoyush adetliri shekillendi.

3) Hazirqi zaman adem isimliri. Bu dewrdiki uyghur adem isimlirining alahidilikini qedimki sap uyghur isimlirigha warisliq qilish, noqul erebche, parsche ismlarni uyghur tilining xususiyetliri bilen yughurup islah qilish, dewr rohini eks ettüridighan yéngi isimlarni ijad qilish, ixcham we roshen menidarliq bolushtek alahidiliklerge yighinchaqlash mumkin. Mesilen, shir'eli, shirmemmet (shirmuhemmet), iqbalem, yarmuhemmet, oghlem, oghulnisa, shehribanum, qutluq, aynur, roshen'gül, nurlan, ümid, yalqun, dolqun, gheyret, ghalip, azat, bextiyar, erkin, dolqun, gheyret, ghlip, azat, bextiyar, erkin, höriyet, pezilet, jür'et, saadet, salamet, küresh, dilshat, murat, ghelibe, adil, sadiq, yadikar, xalis, ela, munewwer, ötkür, yarqin, yashar, nadir, güzel, démokrat... Dégenlerge oxshash. Uningdin tashqiri hazirqi zaman uyghur isimlirida asman jisimliri, jay ismi, métal, qoral – eswablar namliridin élin'ghan isimlar (aygül, yultuz, hawaxan, hesen, hüsen, altun'gül,kümüsh'ay, zumret, göher, yaqut, almas, tashpolat, dinar, tillaxan, shemsher, paltaxun... Qatarliqlar); Uchar qush we haywanat namidin élin'ghan isimlar (shungqar, söser, qunduz, bulbul, arslan, yolwas, shir... Qatarliqlar); Yémek – ichmek, gül – giyah, dael – derexler namidin élin'ghan isimlar (heselxan, nawatgül, toqachxan, maysigül, yasimen, ghunchem, tajigül, chimen, chughluq, jineste, badam, zeytune, yantaq, néluper, iparxan... Qatarliqlar); Herqays tarixiy dewrler we zor tarixiy özgirishler asasida barliqqa kelgen isimlar (islahat, kammuna, medeniyet, pida, ghalibiyet, memliket, dölet... Qatarliqlar); Herxil fiziologiyilik alahidilikke asasen qoyulghan isimlar (menglik, mengleshxan, xalidem, xalmuhemmet, sunbulqiz, xalbüwi, maymune... Qatarliqlar) qatarliq isimlarmu köp uchraydu.

Uyghurlarda er – ayal isimliri sözlerning urghusi we ulinidighan qoshumchilar arqiliq roshen perqlinidu. Adette erlerge qoyulidighan isimlar jarangliq, keskin, urghuluq, noqul menige ige bolushtek xususiyetler bilen tarixiy tereqqiyat jeryanida xasliship nispiy halda muqimlashqan. Mesilen, polat, tömür, almas, qadir, qabil, ötkür, batur, gheyret, élshat, dilshat, semet, idris, osman, habil, mamut, wahab, obul...Dégenlerdek, qizlargha qoyulidighan isimlar nepis, yéqimliq, rengdar, simowulluq bolushtek alahidiliklerge ige bolup, tarixiy tereqqiyat jeryanida qizlargha xas isim bolup muqimlashqan. Mesilen, gülshen, méhriban, qunduz, seyyare, moden'gül, ghunchem, dilber, gül'ayim, gülchehre, nebire, nesime, hörliqa, gülbahar, melike, qelbinur, asime, hörem, nurgül...Dégenlerdek. Erler ismigha köprek axun, xan, jan, bay, beg, way, tay, qul qatarliq süpet qoshumchiliri; Qizlar ismigha köprek gül(tüp ismining hem béshigha, hem ayighigha ulinidu), xan (xénim), qiz, banum, nisa, büwi, nur, ay qatarliq süpet qoshumchiliri uliidu. Mesilen, ömeraxun (ömer + axun), tursunjan, abdureshitxan, mosabay, pasarbeg, chineway, nurtay, tursuntay (erler ismliri), ayimxan, aznixan, meryemxénim, aman'gül, méhribanun, bextinisa, embernisa, ayqiz, gülqiz, pexrinur, xalbüwi, jennetbüwi, méhriay, melikeay...Qatarliqlar. Bu jinsiyet qoshumchiliri beazide erlerge xas isimlarning axirigha qoshulush arqiliq qizlar ismi yasilidu(mesilen, toxti dégen erning ismigha qizlarning ismini yasighuchi qoshumchilar ulansa, u qizlar ismigha özgiridu. Toxtigül, toxtixan, toxtiqiz, tursun (erler ismi) gül, tursun'ay, tursunqiz dégenlerge oxshash.

Yene bezi eler ismining axirigha «e»,«em»tawushlirining ulinish bilen oghullargha xas isim qizlargha xas isimgha aylinip kétish hadisisimu uchraydu. Mesilen, rexim – rexime, kerim – kerime, reshit – reshide, abit – abide, adil– adile, selim – selime, xemit – xemide, zahit – zahide, sabir – sabire, éldan – éldane...Qatarliqlar.

Uyghur adem isimliridiki tüp söz bilen isim yasighuchi qoshumchilarning ornini almashturupmu yéngi isim yasighili bolidu. Mesilen, pashaxan – xanpasha, nurmuhemmet – mehemmetnur, nazigül – gülnaz, gülbahar – bahargül, gülnur – nürgül, nisagül – gülnisa... Dégenlerdek. Shundaqla, bezide isim yasighuchi qoshumchilar öz'ara birikip muqimlashqan xas ismigha aylinidu. Mesilen, isim ay + xan = ayxan, xan + ay =xan'ay, gül + qiz = gülqiz, gül + banum= gülbanum, büwi + xan = büwixan, axun + jan = axunjan, jan + bék = janbék, axun + bay = axunbay, xan + qiz = xanqiz, gül + nisa = gülnisa...We bashqilar.

Yene bezi isimlarning axirigha «iek»«iem» qoshumchiliri ulinish bilen erkilitish, kichiklitish, kemsitish menilirini bildüridighan isimlargha aylinidu. Mesilen, toxti – textek, ghoji – ghojek, bexti – bextek, xelchem – xelchek, molla – mollek, qadir – qadirem, ghopur – ghopurem, nasir – nasirem, gayit – gayitem... Dégenlerge oxshash.

Uyghurlarda neseb qoghliship, ejdad – ewladlirining namini eslep turush, ata – bowilirining izini öchürmeslik meqsitide wapat bolghan dadisi yaki bowisining ismini oghul newrisige, momisining ismini qiz newrisige yaki ölüp ketken bir tughqanlirining namini kéyinki ewladlirigha isim qilip qoyush aditi küchlükrek, bu oghulni chaqirghanda bowisini, qizni chaqirghanda momisini esleydighan turmush aditi sheklide ipadilinip turidu. Qoyulghan ismini atatimu baliliq, yashliq, qiranliq (ottura yashliq), qériliq dewrliri boyiche allégoriyilik isim yaki herxil isim yasighuchi süpet qoshumchilirini qoshush shekli bilen perqliq atash aditimu bar. Mesilen, yéngi toghulghan bowaq balilarni oghul bolsa«paqlinim», «qozam», «ghojam», «qurghuyum», «sultinim»; Qiz bolsa «munchiqim», «gülüm», «altunum», «aypasha», «xan'ayim» dep esli ismini atimay, erkiletmey nam bilen ataydighan, ösmürlük dewride isim yasighuchi süpet qoshumchilirini qoshmay, tüp ismi boyiche, kérem, mehemmet, semet, qadir, nasir...Dep biwaste ataydighan (qizlar ismidimu mushundaq) adet bar. Peqet ottura ash we qériliq mezgilige kirgendin kéyinla hürmet meniside yuqiriqi süpet qoshumchiliri (axun, axunum, beg, bégim, xan, xénim, büwi...)Qoshup atilidu hemde yashliq dewride ismining axirigha qoshulidighan «gül», «qiz» qoshumchiliri «xan» yaki «xénim», «acha» qatarliqlargha almishidu.

Uyghurlarda öz isimining aldigha ata – bowisining ismini qoshup ataydighan hazirqi zaman familichilik aditi omumlashmighan, peqet öz ismining axirigha dadisining ismi qoshulup isim – famile yasilidu. Janliq tilda famile ornigha leqimi yaki texellusini qoshup éytish köprek uchraydu.

Leqem we texellus kishilerge bashqilar we özi teripidin qoyulghan qoshumche nam bolup, uyghurlar arisida nahayiti keng omumlashqan.

Leqem kishilerning mijez, xulqi, pisxik alahidiliki, fiziologiyilik belgiliri, kespiy xususiyiti qatarliq tereplerdiki alahidiliklirige asasen qoyulidu. Mesilen, turaq tangga, hemra qoychi, mamut qassap, sidiq mozduz, ghopur qasqan, abla sopunchi, tursun peshmet, himit baxshi, hesen mizgan, turap déhqan, yaqup ashlengpung, hoshur qendal, dawut dellal, hamit mezin, baiz babkar, qeyyum seypung, ayup qasqan, ablet qendel (kespiy leqem), turdiyar qongghuz, hemra qaqbash, gholam kök (ushshuq), rozi tuqinaq, hemdul qawan, turap shatiraq, muxter kawa, tilla yorgha, jamal seteng, abliz gacha, sidiq kékech, (pisxik leqemler), emet sérriq, qasim dagaza, rozi töge, qasim piste, hashim qarilaq, élaxun kökköz, memtimin qariqash, tursun qushqach, sadirxangruq, séyit mozay, turan qorchaq, (fiziologiyilik leqemler), séyit nochi, sadir palwan, tömür batur, hisam deldüsh xélil leqwa, hashir tülke (jesurluq yaki nuqsan – sewenliklirige asaslinip qoyulghan leqemler) qatarliqlar. Uyghurlar arisida shexs leqemdin bashqa yene, yurt – mehellilerning ortaq leqimi bolup, u yene öz nöwitide shu yurt – mehellidiki kishilerning shexsiy leqimi süpitidimu ishlitilidu. Yurt leqemliri ewladtin – ewladqa miras bolup kéliwatqachqa, héchqandaq kishi uningdin gheyriylik hés qilmaydu. Mesilen, qara qurum azghansal oymanliqidiki uyghur ahalilirining neseb tezkiriliridin melum bolushiche, ular tarixtin buyan «ghaziler», «kellekler», «qongghuzlar», «bordaqlar», «toxular», «latilar» «porlar», «koshanglar», «toqunaqlar», «qarni yoruqlar»dégen'ge oxshash on xil leqem türkümi boyiche atilip, herqandaq zaman, orun, ijtimaiy munasiwet jehetlerde ejdadini perq étishning birxil birlik bölünmilirini hasil qilip kelgen. Uyghurlar arisidiki shehidane xoten, ghéribane yeken, ezizane qeshqer, ghaziyane aqsu, weliyane kuchar, gheliyane turpan dégen'ge oxshash shu rayonlarning tarixiy xaraktérstikisimu yurt leqimi katégoriyisige kiridu.

Leqemning yene bir xili – texellus bolup, u simowolluq xaraktérige ige. Texellus köp hallarda esli ismining ornida qollinilidu yaki esli ismining axirigha ulinip kélidu. Uyghurlarda texellus köprek arzu – istek ghayiwi mezmun yaki yurt tewelikini bildüridu. Ghayiwi mezmunni ipadileydighan simwolluq (mitaforiliq)texelluslar köp hallarda esli isim ornigha ishlitilidu. Mesilen, lotfi, jami, nawai, sakkaki, zelili, xirqiti, gumana, nefisi(ammanisa xénim), nizari, ghéribi, seburi, qaynam örkishi, webashqilar. Bundaq texellusni köprek yazghuchi – shairlar, alimlar we sen'etkarlar qollinidu. Tewelikni ipadileydighan texelluslar asasen esli ismigha ulinip, shu kishining tughulghan yurt – makanini ishare qilidu. Mesilen, mehmut qeshqeri, ehmed yükneki, ebunesir farabi, yüsüp balasaghuni, qédirxan yekendi, molla musa sayrami, muhemmet iwez, qariqash we bashqilar.

Omumen, uyghur adem isimliri yuqirida körsitip ötkendek köp xilliqqa, rengdarliqqa we menidarliqqa ige bolup, uni tetqiq qilish «antroponomiye» ilmida muhim qimmetke ige. Shundaqla u yene étnograpiye, tarix, folklor, pisxologiye, toponomiye, (yer – jay atliri ilmi), dinshunasliq...Qatarliq penler bilenmu zich munasiwetlik.

Uyghur Orup Adetliri namliq kitaptin elindi