Yer namlirini tetqiq qilish mexsus yernamlirini tetqiq qilidighan ilim – toponomiyining wezipisi. Toponomiye yer namlirining qandaq menbedin kelgenlikini, yer namlirining menisini, tarixiy özgirishini, yer namlirining qurulmisini, yer namliridiki türlük grammatikiliq (fonétikiliq) özgirish we tereqqiyatlirini tetqiq qilip, yorutup béridu. Yer namlirining qandaq menbedin kelgenlikini, uning étmologiyisini éniqlash, yer namliri tetqiqatida muhim ishlardin bolup hésablinidu.

Yer namliri tetqiqati nahayiti keng. Shuning üchün u étnografiye, tarix, jughrapiye, tilshunasliq qatarliq nahayiti keng sahelerge chétilidu.

Shinjang uyghur aptonom rayoni uyghurlardin bashqa köp milletler olturaqlashqan rayon. Shunga bu rayondiki yer namliri ichide uyghurche söz bilen yasalghan namlardin bashqa, yene qazaqche, mongghulche, xenzuche we bashqa tillardiki sözler bilen yasalghan yer namliri xéli uchraydu. Biz töwende peqet folklor nuqtisidin, uyghurlarning yer – jay namliri aditidiki oxshashmighan alahidiliklerni qisqiche izahlap ötimiz.

Birinchi, bezi yer jay namliri shu jayning tebiiy sharaiti yaki tarixiy alahidilikini ipadileydighan qedimki uyghur tilidiki sözlerdin yasalghan bolup, kéyinche bu isimlarning terkibidiki bezi tawushlarda orun almishish hadisisi yüz bergen. Bu uyghur tilining tereqqiyat qanuniyitide uchraydighan normal hadisidur. Mesilen, hazirqi zaman uyghur tilidiki (buyruq) dégen söz, qedimki uyghur tilida (buryuq) sheklide idi. Bu sözde (r) tawushi bilen (y) tawushi orun almashturghan. Hazirqi zaman uyghur tilidiki (yalpuz) sözi, qedimki uyghur tilida (yarpuz) sheklide idi. Bu sözdiki (r) tawushi (l) tawushigha özgirip ketken. Bu xil fonétikliq hadise bezi yer namliridimu uchraydu. Mesilen:

(1) Ayghir bulaq – toqsun nahiyisining jenubiy chétidiki jenubiy shinjanggha mangidighan kona tagh yolida bir bulaq bar. Bu yerni beziler (ayghir bulaq) dep atisa, beziler (arghi bulaq) dep ataydu. Bu bulaq eslide ikki tagh arisida bolghini üchün (arghu bolaq) dep atalsa muwapiq bolghan bolatti (arghu) sözige qarang» meyli (meyli (ayghir bulaq) bolsun, yaki (arghi bulaq) bosun, her ikkilisi del (arghu bulaq) sözining buzulghan sheklidur.

(2) Buyluq – turpan shehirige qarashliq üzümchilik rayoni. «Türkiy tillar diwani». «Qutadghubilik» we «turpan tékistliri» qatarliq qedimki yazma yadikarliqlarda (bor), (borchi), (borluq) dégendek sözler uchraydu. Qedimki uyghur tilida (bor) sözi (sharab – üzüm) menisini, (borchi) sözi (baghwen) menisini, (borluq) sözi (üzümlük, méwilik bagh) menisini bildüridu. Démek, (buyluq) dégen söz (borluq) sözining buzulghan shekli bolup, (r) tawushi (y) tawushigha özgirip ketken.

(3) Tashlimiliq – qeshqer kona sheher nahiyisidiki biryéza. Bu söz eslde (tash) sözibilen (baliq) sözi birikip yasalghan(tashbaliq) sheklidiki söz bolup, (tash qel'e, tash qorghan, tash sheher) menisini bildüridighan söz idi. Bu yer éhtimal, qara xanilar xanliqi dewride yaki uningdin burunqi dewrlerde bir qel'e bolghan bolushi mumkin. Eslidiki (tashbaliq) sözidiki (b) tawushi (m) tawushigha özgirip (tashmili) sheklige kelgen. Uyghur tilida (b) tawushining (m) tawushigha almishish hadisisi normal ehwal hésablinidu.

(4) Qaraqash – xoten wilayitige qarashliq chong bir nahiye. Mehmut qeshqeri «türkiy tillar diwani» (Ⅲ – tom, 208 – bet)da (qash) sözi üstide toxtilip mundaq chüshendüridu: «qash: bir xil süzük tash bolup, aq we qara renglerde körülidu, buning éqini güldürmamidin, ussuzluqtin we chaqmaq chüshüshtin saqlinish üchün üzükke köz qilinidu», «qash ögüz. Xoten shehirining ikki yénidin aqidighan ikki derya, biri «ürüngqash ögüz» (yurungqash deryasi) déyilidu. Bu yerdin süzük aq tash chiqqachqa, derya mushu nam bilen atalghan. Yene biri, «qaraqash ögüz» (qaraqash deryasi) déylidu. Bu yerdin süzük qara tash chiqidu, bu tashlar dunyaning bashqa jayliridin chiqmaydu. Peqet mushu yerdinla chiqidu). Démek, yuqiriqi bayanlardin (qaraqash) we (yurungqash) dégen namlarning qandaq menbedin kelgenlikini biliwélishqa bolidu. (Yurungqash) sözi qedimki (ürüngqash) sözining buzulghan shekli. Buningdin bashqa, süyi ili deryasigha quyulidighan (qash deryasi) diki (qash) sözi yuqiridiki qash sözi bilen munasiwetlik bolup, (süyi süzük derya) dégen menini bildüridu.

(5) Korla – uyghur tilida – «tügmenning koylisidin pütün chiqidighan» deydighan turaqliq ibare bar. (Koyla) su tügmenliride no arqiliq yuqiridin éqip chüshken su quyulidighan kölchek. Mehmut qeshqeri «türkiy tillar diwani», (Ⅲ tom, 599 – bet)da, (kewli) dégen sözni «koyla, derya éghizi» dep chüshendürgen. Baghrash kölidin éqip chiqqan sü, xuddi sü tügmenliride suning no (qosh) arqiliq égizdin kölchekke éqip chüshkinige oxshash, bash egim arqiliq korligha kiridu. Démek, (korla) sözi oxshitish yoli bilen kelgen nam bolup (koyla) sözidiki (y) tawushi (r) tawushigha özgirip, (korla) sheklige kelgen.

Ikkinchi, tarixiy weqe – hadisiler bilen munasiwetlik yer namliri. Bular tarixtayüz bergen bezibir weqe, hadislerning qachan, qeyerde we qandaq yüz bergenlikini bilishke yardem béridu.

(1) Eski hisar – qeshqer shehirining sherqiy jenubidiki qizil deryasi boyida qaraxanilarning (hisar) dep atilidighan bir qel'e shehiri bolghan. Riwayetlerge qarighanda, bu yerde xan ewladliri we qoghdighuchi qoshunlar turghaniken. Ⅺ Esirde yüz bergen yer tewresh we su apitide bu yer xarab bolghan. Qeshqer xelqi hazirghiche (eski hisar)ning qedimki ornini we uning etrapidiki yerlerni qoshup (eskisa) dep atap kelmekte.

(2) Yéngi hisar – riwayetlerge qarighanda «eski hisar» (qedimki qel'e) xarab bolghandin kéyin, xoten yolida muntizim «yéngi hisar» (yéngi qel'e) qurulup, bu yerge «eski hisar» xelqi köchürülgeniken. Qeshqer wilayitige qarashliq hazirqi yéngisar xelqi, étnik alametlerdin qarighanda ular qaraxanilarning tayanich qoshuni xan ewladi ikenliki éniqlanmaqta.

(3) Uch – mehmut qeshqiri «türkiy tillar diwani » (Ⅰ tom, 49 –bet) da: uch – meshhur bir sheherning nami» dep yazidu «uch» hazirqi uchturpanning qedimki nami. «Uchturpan» dégen bu nam (uch) sözi bilen (turpan) sözining qoshulushi bilen yasalghan xas isim. (Uchturpan) dégenlik «uchtiki turpanliqlar» dégenlik bolup, bu namning kélish menbesi mundaq: uchta yüz bergen «jigde yéghiliqi» din kéyin, uch xelqi qirghin qilin'ghan we taghning shimalidiki ili qatarliq jaylargha sürgün qilinip, tarqaqlashturulghan. Uning ornigha turpandin ahale köchürülgen. Shuning bilen bu yer (uchturpan) dep atilishqa bashlighan. Hazirqi uchturpan nahiyisidiki (piachan kenti, tuyuq kenti, xandu kenti, qaraxoja kenti, yangxéy kenti) dégen yer namliri turpan, pichanlardiki yer namlirigha oxshash bolushi buni ispatlaydu.

(4) Hazirqi ghulja nahiyisige qarashliq (tahiryüzi, turdiyüzi, jélilyüzi, xudiyaryüzi, rozimetyüzi, saqiyüzi, samiyüzi, képekyüzi, hasanyüzi, islamyüzi) dégendek yüz sözi bilen yasalghan bir munche yürt – mehelle namliri bar. Bu yurtlarning nami mundaq barliqqa kelgen: menching dewride boz yer özleshtürüp, déhqanchiliq qilip, ili rayonidiki manju eskerlirini béqish üchün, alte sheher we turpandin (yüz öylük)tin qilip, iligha bir qanche qétim déhqan köchürülgendi. Bular kéyin «taranchi» (tériqchi) dep atalghan. Yuqiridiki bir – qanche (yüz)bilen kelgen yurt namliri, köcheürüp kélin'gen yüz öylük déhqan'gha bash bolghan (tahir, turdi, jélil, xudiyar, rozimet, saqi, sami, képek, hasan, islam) dégen ademlerning namigha qoyulghan.

(5) Meshet – atush shehirige qarashliq bir kentning nami. Hazir (meshet, meshet) dep yéziliwatqan we teleppuz qilniwatqan bu söz eslide (meshhet) bolup, menisi (bir ademning shéhit bolghan yéri yaki éhitler kömülgen yer) dégendin ibaret. Sultan sutuq bughraxan islam dinigha kirgendin kéyin, musulman uyghur bilen buddist uyghurlar arisida qattiq jengler bolghanidi. Musulman uyghurlardin jengde shéhit bolghanlar mushu yerge depne qilin'ghan. Shunga bu yer (meshhet) dep atilishqa bashlighan. Abdulkérim sutuq bughraxanmu mushu yerge depne qilin'ghan. Ebu nesir samanining qebrisimu mushu yerde. Shunga bu jay muhim ziyaretgah bolup qalghan.

Üchinchi, qebile we millet namigha qoyulghan yer – jay namliri:

(1) Qarluq – türkiy qebililer ichidiki meshhur bir uruqning nami. Bu nam bilen atalghan jaylar shinjang rayonida xéli köp uchraydu. Mesilen, «qarluq östeng» (kériyide), qarluq ghol, qarluq kariz, qarluqlar mehellisi, qarluq tügmen (bu jaylar qumulda) qatarliqlar.

(2) Arghu – türkiy qebililerdin biri. Mehmut qeshqeri «türkiy tillar diwani» (Ⅰ tom, 172 – bet)da: «arghu, ikki tagh arisi, buningdin élinip tiraz (talas) bilen balasaghun arisidiki sheherlermu ‹arghu› déyilidu, chünki u yerler ikki tagh arisida» dep izahlaydu. Hazirqi atush shehirige qaraydighan «aghu» (bu sözde (r) tawushi chüshüp qalghan) yézisimu ikki tagh arisida. Démek, bu namning menbesini asanla bayqiyalaymiz.

(3) Qangqa – turpan, tuqsunlarda «qangqa» dep atilidighan yurtlar bar. Bu nam tarixta turpan oymanliqida xanliq qurghan «qangqa yaki qangqil» qebilisining namidin kelgen. «Qangqa»ning qandaq barliqqakelgenlikini bilish üchün, tarixiy dastan «oghuzname» ge murajiet qilishqa toghra kélidu. Dastanda mundaq bir weqe bayan qilinidu: oghuzian bir qétimliq jengde, düshmen üstidin ghelibe qilip, nurghun gheniymet alidu. Bu gheniymetlerni toshup kétishke amalsiz qalghanda, oghuzxanning qoshunidiki barmaq yosun bilig dégen eqilliq bir adem bir harwa yasaydu. Bashqilar buni körüp heyran bolushup, ularmu harwa yasaydu. Shuning bilen gheniymetlerni harwigha bésip toshup kétidu. Harwa mangghanda (qangq, qangq) dep awaz chiqarghanliqi üchün harwigha «qanqa» dep nam bérishidu. Harwini yasighan ademni «qangqili» dep ataydu. Pütün qangqilliqlar del shu kishining ewladliri iken. «Qangqa» sözi matériyallarda «qangqa», «qanqa», «qangli» we «qangqili» dégendek shekillerde uchraydu.

(4) Tawghach – toqsun nahiyiside «tawghachlar mehellisi» deydighan bir mehelle bar. «Tawghach» sözi «türkiy tillar diwani» (Ⅰ tom, 38 – bet)da: «tawghach, bu – machin démektur. Bu qebililer jenub bilen shimal otturisida yashaydu» dep izahlaydu. «Qutadghubilik»ning türkche «indikis» (429 - bet)te:«tawghach – türklerning bir böliki» dep izahlaydu. Türk tarixchisi bahaiddin ögelning «türk medeniyet tarixigha kirish» dégen esiride «tawghach» sözini «junggoluq» dégen menide qollan'ghan. Qandaq bolushidin qet'iynezer tawghachlarning turpan oymanliqida paaliyet élip barghanliqi éniq.

(5) Yopurgha – hazirqi nahyisining qedimki orni «yabaqu» chégrisi bolghini üchün, xoten buddistliri bilen bolghan jengde shéhit bolghan arslan tékinning ölümidin kéyin, kishiler bu yerni «yopurgha» dep atashqa bolushi mumkin. Dep qarighuchilar bar. Xenzu tilida bu yer ahang terjimisi boyiche «兵普湖» déyilidu. Yabaqu – türkiy qebililerdin biri.

(6) Toqquzaq (qeshqer kona sheherning nami), ikisaq (atushqa qarashliq bir yézining nami). Bu namlar eslide (toqquzsaq), (ikki saq) bolup, qedimki sak qebililiri olturaqlashqan yurt namlirini körsitidu.

(7) Yer – jay namliri ichide millet nami bilen atalghan yer – jay namlirimu bar. Mesilen, uyghur shehiri, uyghur ghol, uyghur choqqa (qumul taghlirida), tatar mehellisi (yekende), tungganmazar(maralbéshida), tunggan mehelle (nilqida), qazaq mehelle (aqsu shehiride), salar kenti (ghuljida), mungghul kenti (chapchalda) qatarliqlar. Bu namlarning beziliri bir qanche yurtta uchraydu. Bu namlar bundaq barliqqa kelgen: birer millet ademliri melum sewebler bilen birer yurtqa bérip olturaqliship qalghanliqtin shundaq nam bilen atalghan. Lékin hazir shu yurtta shu millet ademlirining bolushi natayin.

Tötinchi, yurt nami bile atalghan yer namliri. Mesilen, almuta kenti (ghulja shehiride), awat kenti (qaraqashta), enjan karizi (turpanda), enjan ériqi (peyziwatta), barchuq kenti (qaraqashta), peyziwat kenti (kuchada), poskam kenti (mekitte), tashkent kenti (ghuljida), toqsun kenti (bayda), turpanyüzi (ghuljida), turpan kenti (charqiliqta), charqiliq kenti (qeshqer yéngisheherde), xoten mehellisi (qaghiliqta), dolan mehellisi (gumida), qaraqash kenti (peyzawatta), qaghiliq kenti (kériyide), qeshqer mehellisi (maralbéshida), qoqan kenti (qaraqashta), qumul kenti (gumida), kelpin kenti (yéngisarda), lop kenti (charqiliqta), mekit kenti (uchturpanda), uch kenti (aqchida), yeken mehellisi (xotende), yéngisar kenti (uchturpanda)... Qatarliqlar.

Beshinchi, kishi isimliri we leqemlirige qoyulghan yer namliri. Mesilen, ablaxun karizi, aq'aylasay, arslanxan kenti, barat mehellisi, jalalbagh, mamutlengger, mirsali mehellisi, seleychong ériq, nuraxunbulaq, hélimhaji mehellisi, torghaylar mehellisi, jüjekler mehellisi, xorazlar mehellisi, qochqarlar mehellisi, chekmenkarizi, qodaylar mehellisi... Qatarliqlar. Shinjangda kishi ismi we leqimi bilen yasalghan yer jay namliri xéli nurghun. Kishi ismi bilen kelgen yer – jay namliri yurt ichide yüz – abroyi bar ademler namigha qoyulghan.

Altinchi, kesip namliri bilen atalghan yer – jay namliri: bu xil yer – jay namliri shu yurt ademlirining néme kesip bilen tirikchilik bilen turmush kechürgenlikini bilishke yardem béridu. Mesilen elgekchi, boyaqchi mehellisi, tawaqchi mehellisi, tagharchi kenti, tenglichi mehellisi, tügmenchi mehellisi, tonurchi mehellisi, tögichi mehelle, choyunchi kent, xumdan kenti, séwetchi mehelle, shamchi kocha, chaychi mehelle, qaymaqchi kent, könchi mehelle, owchi mehelle, yaghachchi kent, qeghezchiler mehellisi, yikchi kent, qassap mehellisi... Qatarliqlar.

Yettinchi, haywanat we uchar qushlarning nami bilen atalghan yer – jay namliri. Mesilen, aqsaqmaral, böriköl, börebulaq, paxtekle, paqabulaq, tongguzluq, qushqachbagh, keklikchöl, hoqushdöng, jerenbulaq, ilanliq... Qatarliqlar.

Sekkizinchi, del – derex we ösümlükler nami bilen atalghan yer – jay namliri, mesilen azghanbulaq, almiliq, emenlik, toghraqliq, qalghayliq, tikenlik, üzümchilik, shotabulaq, jigdilik, chighliq, chighirtmaqliq, chilanliq qushtérek, zaghunluq, söksöklük, örüklük, yulghunluq, yantaqliq, qumushchöl... Qatarliqlar.

Toqquzinchi, jughrapiyilik jaylishishigha qarap qoyulghan yer – jay namliri, mesilen oymantur, döshtur, döngmehelle, döngköwrük, döngmazar, qatar choqqa, yalangkariz, oybazar, aqsay, sekkiz kötel, oy'ériq, saybagh, saytügmen, say'östeng, say'ériq, qumbagh, qum'ériq, yulghundöng, shor bulaq, belsay, yékenköl, qomushköl...Qatarliqlar.

Oninchi, diniy atalghular bilen munasiwetlik yer – jay namliri, mesilen axunmehelle, axun'ériq, azna meschit, ewliya kenti, baxshi kenti, béhishbagh, xaniqa mehellisi, xatipkarizi, daxanlar kenti, rembal mehellisi, sopilar mehellisi, köhmarim, shéhitlirim kenti, qaixana kenti, mazar ghojam, shingshingshya ghojam, medris kenti, oqur mazar, wexpe kenti, imamlirim, islam'awat kenti dégendek yer – jay namliri shuning jümlisidindur. Bu xil namlargha bezi epsaniler singip ketken we bir xil sirliq tüsni ipadileydighan namlargha aylinip ketken.

On birinchi, qedimki herbiy atalghular bilen baghlan'ghan yer – jay namliri, bu xil yer namliri biwaste halda potey, tur (tura), tim, qarawul, qorghan, qel'e, sahar, (hésar) dégendek sözler bilen baghlinip kélidu. Mesilen, beshqorghan (tashqorghanda), palwantur, chöltur, qumtur, chongtu, döshtur, choqaytur, chashqantur (bu yerler qumulda), potey kenti (toqsunda), tura kenti(kelpinde), tur kariz (pichanda), turkent (bayda), tim kenti (shayarda), cholaqtur (toqsuda), qarawul ( aqtuda), qaghitur kenti (uchturpanda),qorghan kent (yekende), qiziltur kenti, qushtur kenti (turpanda), kona tur kenti (bayda), hasar kenti (gumida), oytur kenti (uchturpanda) qatarliqlar.

On ikkinchi, qedimki hakimiyet namliri bilen atalghan yer – jay namliri. Mesilen, beshbeg (qaghiliqta), xaliq wexpisi kenti (xotende), xan'ériq kenti (qeshqer yéngisheherde), xanköwrük kenti (yopurghida), xanköl kenti (mekitte), xanlengger (poskamda), orda kariz, orda qowuq (qumulda), érda ériq (aqtuda)...Qatarliqlar.

On üchinchi, hepte ichidiki herqaysi künlerning nami bilen atalghan yer – jay namliri, mesilen, düshenbe bazar, seyshenbe bazar, charshenbe bazar, peyshenbe bazar, azna bazar, shenbe bazar, yekshenbe bazar dégen namlar astida herqaysi yurtlarda nöwet bilen bazar bolup turghan. Bu bazar namliri deslep, soda – sétiq ornini bildürgen bolsa, kéyinche birer yurt yaki mehellining nami bolup qalghan.

On tötinchi, métal – meden nami bilen atalghan yer – jay namliri, mesilen kümüshbékiti, altunbulaq, altuntagh, tömürti, zeger kenti, misbulaq, miskent, qeleychi mehellisi qatarliqlar.

On beshinchi, reng bilen süpetlen'gen yer – jay namliri. Mesilen aqsay, aqtagh, aqdöng, aq'östeng, aqsu, alaqagha, bozdöng, sériqbuya, qaratagh, qaradöng, qarasu, qara yulghun, qaraqash, qizilbulaq, qiziltagh qizilqum, qizilsu, qizilyar, qizilyulghun, kökgümbez, köktumshuq, kökbuqcha qatarliqlar.

On altinchi, san bilen yasalghan yer – jay namliri. Bu xildiki yar namlirimu xéli köp uchraydu. Mesilen, ellikketmen kenti, beshbulaq kenti, beshtam kenti, beshtoghraq kenti, beshtügmen, beshtérek, beshdöng, beshkariz, beshkérem, beshgümbez, besh'ériq, toqquz bulaq, toqquz toma kenti, sekkiz kötel, üchderwaza, üchköwrük, üch'östeng, yette quduq, yette qizlirim, toqquz'egim... Qatarliqlar.

On yettinchi, muhit alahidiliki bilen baghlan'ghan yer – jay namliri. Mesilen, bostan kenti, chécheklik kenti, chimen kenti, gülchi kenti, boranliq, chimenzar, gülchimen kenti, güllükhoyla, gülmehelle... Qatarliqlar. Uyghur xelqi güzellikni söyidu. Yuqiriqidek yurt namliri uyghur xelqining güzellikni söyidu. Yuqiriqidek yurt namliri uyghur xelqining güzellik qarishini eks ettürüp béridu.

Biz yuqirida uyghurlarning yer – jay namliri aditidiki bezi alahidiliklerni tonushturup öttuq, toluqsiz statistikilargha qarighanda, shinjangda texminen yigirme mingdin artuq yer – jay namlirining barliqi melum. Bu yer namlirining étmologiyisini tetqiq qilish nahayiti chong téma. Ishinimizki, yéqin kelgüside bu téma köpligen tetqiqatchilarning diqqitige sazawer bolghusi.

Uyghur Orup Adetliri namliq kitaptin elindi