Qimmetlik materyal bilen teminligen www.uyghurmuqam.com tor betige alahide rexmitimizni bildurimiz !
Uyghurlarning Tenterbiye we Oyunliri |
Putbol Tarixiy pakitlardin qarighanda, putbol yaki top türkiy qowmlar teripidin ijad qilin'ghan. Derweqe, u chaghlardiki top hazirqi zamandiki topqa oxshashmastin «türkiy tillar diwani»da körsitilgendek, tulumche soyulghan qoza térisige yel qachilap tépish, yip top tépish, yumshaq nersilerdin yasalghan topni tépish sheklide bolghan. Uyghurlar arisidimu putbol oynash uzaq tarixtin buyan adet bolghan. Uyghur baliliri orma waqtida bughday éngizi, küzde qonaq éngizi we xamanlarda éshek minip oghlaq (tulumche soyulghan qoza térisige saman tiqip yaki yel bérip,) chewgen, welley oynashtin tashqiri, yiptin yasalghan yaki ikki kona tumaq ichige yung yaki paxta tiqip top qilip, chapandin qapqa (qel'e) yasap putbol oynaydu. ⅩⅨ Esirning 70– yilliri meshhur sodiger, meripetchi zat bawudun musabayow shinjangdiki diniy mekteplerde penniy ders qoshup oqushni yolgha qoyidu. 1883– Yili atush éksaqta deslep üch sinipliq mexsus penni mektep, 1885– yiligha kelgende zamaniwi sekkiz sinipliq penniy mektep sélip, alte mo yerde tenterbiye meydani yasaydu. Oqughuchilar bu meydanda yügürüsh, sekresh, méngish, turush qatarliq addiy tenterbiye meshghulatlirini élip bérishtin sirt, chambash, putbol, tartishmaq (arqan we kaltek), «esir élish», «tash keldi – tash ketti» qatarliq tenterbiye paaliyetliri bilen meshghul bolghan. 1902– Yili bawudunbay öz xirajiti bilen rusiye, türkiyige oqughuchi chiqiridu. Ular oqush püttürüp qaytqandin kéyin bashqa tenterbiye türliri qatarida putbolmu zamaniwilishidu, netijide uyghur tunji zamaniwi putbol komandisi qurulidu. Uzaq ötmey putbol pütün shinjanggha tarqilidu. 1927– Yili 7– ayda, atush éksaqta qurulghan uyghur putbolchilar komandisi en'gliyining qeshqerde turushluq konsulining putbol komandisi bilen musabiqiliship, ularni birge qarshi ikki netije bilen, shwétsariyining ishtin sirtqi putbol komandisini nölge qarshi yette netije bilen yéngidu. Yéngi junggo qurulghandin kéyin eyni waqitta éksaqta qurulghan putbol komandisining ezaliri gerche yéshi yetmishtin ashqan bolsimu, yéngi zaman putbol meydanidin orun alidu. Kéyin (1951– yili) yashan'ghan déhqanlardin terkib tapqan bu uyghur putbol komandisi gherbiy shimal rayoni boyiche chémpiyon bolidu. Bu ehwallar bizge putbol uyghurlarning en'eniwi milliy tenterbiye türliridin biri ikenlikini, uning xelqimiz arisida xéli burunla keng omumlashqanliqini körsitidu.
Darwazliq Meydan we darning tiklinishi: dar uzunluq yüz métir, kengliki atmish métir kélidighan jaygha tikilidu. Dar tüwidiki on métirdiki uzun üch oq yaghachtin ulinish bilen ottuz métirdin égiz teyyarlinidu dar üstige taxta perde ornitip üstini qizil shelpe reng bilen gümbez sheklide yasaydu. Uning üch bayriqi bolidu, taxta perde astigha üch métirliq yaghach toghrisigha baghlinip ikki béshigha yalang chighriq uchma chighriq békitidu ong terepke ilenggüch sheklide arghamcha téngip ikki uchini taxtayning ikki béshidin chigip qoyidu. Sol terepke yene arghamcha chigip diamétiri ottuz santimétir tömür halqa békitidu. Dar arghamchisi seksen ikki métir bolup oq arghamcha déyilidu, uning bir uchi taxta perdining astigha, töwen uchini ottuz – qiriq besh gradusluq qilip yerge qozuq qéqip baghlaydu. Arqa tam arghamchisini dar tüwrükini tutup turidighan qilip, uni tüwrükning qarshi teripige baghlaydu. Yene dar arghamchisini kötürüp turidighan toqquz – on ikki métirliq ikki acha yaghach bolidu. Uni hawaz yaghichi dep ataydu. Arghamchining muqimliqini saqlaydighan, ikki terepke tartip turidighan perde arghamcha bolidu. Lengger chüp (tengshek yaghach) alte métir we toqquz métirliq bolup yapilaq yaghachtin yasilidu. U hawa qarshiliqini peseytidu, darwazning tengpungluqini tengsheydu. Darwazning xas kiyimi bolup, papaq, selle, keshtilen'gen güllük puchqaqliq zer tutqan shim, belwagh, alma uruqi duxawa kalte chapandin ibaret dar yasighuchilar, muzikantlarmu milliy uslubta kiyinidu. Darwaz meydan'gha koldurma asqan yopuqluq at minip kiridu. Qarshi élish muzikisi chélinidu. Dar üsti mahariti, arqan üstide yalingayagh méngish, olturup qopush, arqan'gha minish, arqanda mollaq étish, közini téngip méngish, putigha texse téngip méngish, taqlap méngish, yaghach ayagh bilen méngish, dardin siyrilip chüshüsh qatarliqlar. Chighriq oyuni yalang chighriqta pirqirash, belni chighriqta qoyup özini töwen'ge étish özini arqigha étish, chighriq yaghichigha putining uchini élip turush, bir qoltuqta chighriqta turush, boshluqqa shungghush halitide turush, chighriq halqisigha bir putini bir teripige qoyup pirqirash, ikki halqigha putini sélip özini töwen'ge tashlash qatarliqlar. Dar tétimliq saz – muzika sadasi bilen oynilidu. Darwazlar yalghuzla oynapla qalmastin, janbazliq, chewendazliq, sérikchilikni birge oynaydu. Dargha chiqish bir xil alahide murasim tüsini alghan bolup, minglighan tamashibinlar darni chöridep, dar bashqurghuchigha egiship darwazning aman – ésenlikini tilep dua – tekbir qilishidu. Uyghur darwazliri bélige héchqandaq «bixeterlik tasmisi» baghlimaydu. Shuning üchün uyghur darwazlirining chebdesliki we héchnémidin qorqmas baturane rohi her qandaq tamashibinlarni heyran qalduridu.
Chélishish Chélishishning aldi bilen qachan, qeyerde qaysi xelqler teripidin keship qilin'ghanliqi heqqide melumat yoq. Emma, uning owchiliq emgikining éhtiyaji asasiyda iptidaiy jem'iyette peyda bolghanliqini perez qilish mumkin. Aptonom rayonluq muzéyda 1983– yili barchuq (maralbéshi) ning chong tim xarabiliqidin tépilghan bir qizil sapal heykel saqlanmaqta. Bu heykelde ikki chélishchi rasa gireliship ketken. Bir chélishchi qarshi terepni sol yanpishigha alghan, yanpashqa chiqip qalghan chélishchi bolsa, peytni ching tutup, qarshi terepning sol téqimi bilen ong mürisige gire salghan bu körünüsh bizge uyghurche chélishish sheklini eslitidu. Mehmut qeshqirining «türkiy tillar diwani»da «qiz bilen chélishma, tughmighan baytal bilen chélishma» (Ⅰtom, 619–bet) dégen maqal uchraydu. Yuqiriqidek tarixiy pakitlar chélishish uyghurlarning qedimki en'eniwi oyunlirining biri ikenlikini ispatlaydu. Dunyadiki köpchilik milletlerning aditide chélishish ammiwi tenterbiyining bir xil en'eniwi shekli süpitide mewjud. Emma chélishish uslubi bir – birige oxshashmaydu. Jümlidin uyghurche chélishishmu bashqa xelqlerning chélishish sheklidin perqliq halda özige xas milliy uslubqa ige. Qeshqer we uning etrapidiki rayonlarda peqet bel tutup chélishish shekli asas qilin'ghan. Beldin bashqa ezalarni tutushqa, chemek sélishqa, charputlap yiqitishqa ruxset qilinmaydu. Chélishish meydanigha chüshken ikki palwan bélige belwagh (pota) baghlaydu. A Terep B terepning, B terep A terepning belwéghidin tutidu. Répir (nazaretchi) öz ara bel tutushush qaidige uyghun bolsa, chélishishqa komanda béridu. Shuning bilen musabiqe bashlinidu, kim yanpashqa élip qarshi terepni yerge yiqitalisa, shu kishi ghelibe qilghan hésablinidu. Utqan kishi meydanda qalidu. Uning bilen chélishishni xalaydighan palwanlar arqa – arqidin meydan'gha chüshidu eng axirida uning bilen bel sinishidighan adem chiqmisa, u shu meydaning chélishish palwani bolup qalidu. Qumul, turpan qatarliq sherqi shinjang rayonliridiki uyghurlarning chélishish shekli qeshqerche chélishish sheklidin az – tola perq qilidu. Bu rayonlardiki chélishish shekli bir qeder qedimiylik uslubini saqlap qalghan. Omumen, chélishish uyghurlar arisida shunchilik keng omumlashqanki, yéza – kentlerde chélishish oyuni qish – yazdikidek étiz – ériq béshida, emgek meydanlirida xalighan peytte ötküzülüp turushtin tashqiri, her il ammiwi murasimlarda kölimi chong bolghan chélishish paaliyetliri uyushturulidu. Chélishishni baliliq dewridin bashlap meshiq qilidu. Adette her bir yurtning bir qanche neper chélishish palwanliri bolup, yurt jamaiti ularni alahide hörmetleydu we mushu mahirliri bilen pexirlinidu. Eger birer jayda chélishish bolidighanliqidin xewer tapsa, her qaysi yurt jamaetliri özlirining chélishchilirini élip, shu sorun'gha hazir bolidu. Bügünki künde uyghurche chélishish shekli milliy tenterbiyining muhim türliri qataridin orun élip, xelq'ara musabiqilerde öz alahidilikini namayan qilmaqta.
Oghlaq Tartishish Oghlaq tartishish oyunimu uyghurlar arisida musabiqe sheklide toy –tökün, héyt – murasim paaliyetliride uyushturulidu. Oghlaq tartishish köprek charwichiliq rayonliri we sheherdin chetrek yéza – qishlaqlarda keng omumlashqan bolup, bundaq yurtlarning köpchilikide mexsus oghlaq tartishish maharitini yétildürgen chewendazlar bolidu. Ular oghlaq tartish xewirini anglighan haman alahide terbiyiligen atlirini minip, yurt – mehelliler boyiche sep tartip belgilen'gen oghlaq tartish meydanigha hazir bolidu. Oghlaq tartishqa qatnishidighan chewendazlarning sani cheklenmeydu. Oghlaq tartishish musabiqisige qatnishidighan ikki terep teyyar bolghandin kéyin, musabiqini teshkilligüchi shexs aldin teyyarlighan oghlaqni belgilen'gen orun'gha tashlap béridu. Shuning bilen musabiqe bashlinidu. Éti yügürük mahir chewendazlar bes – bes bilen at chapturup, oghlaqni burun éliwélishqa tirishidu. Oghlaqni yerdin élip üzengge astigha yaki téqimigha bésiwalghuchi oghlaqni bashqilargha tartquzup qoymasliq üchün nishan'gha qarap quyundek chapidu. Qarshi terep uni qoghlaydu. Yétishiwalghan chewendazlar at üstide turup oghlaqni talishidu. Shuning bilen bir meydan oghlaq tartishish jéngi bashlinidu. Oghlaqchilarning bir qismi oghlaqni élip qéchish yönilishini tosidu. Éti küchlük, qawul chewendazlar ghujhmek boluwélip oghlaq talishiwatqan jeng sorunigha bösüp kirip oghlaqni tartip chiqishqa mes'ul bolidu. Mushundaq qayta – qayta talishish, tartishish arqiliq eng axirida kim oghlaqchilar topini yérip ötüp, oghlaqni belgilen'gen pellige tashliyalisa (oghlaq tashlash nishani köpinche oghlaq tartishish meydanidin yiraqraq bolghan melum yurt ichidiki abruyluq bir ademning öyi yaki chetrek bir jaygha nishanlap sizilghan chember qilip belgilinidu) shu terep ghelibe qilghan bolidu. Oghlaq tartishqa ghalip kelgen terep oghlaq tarishishni teshkilligüchiler teripidin alahide mukapatlinidu. Oghlaq tashlighan öy igisi bu oyun sheripige ziyapet béridu we meshrep uyushturidu.. Utup chiqqan atlarning béshigha qizil tawar baghlaydu. Uyghurlar arisida yurt – mehelliler boyiche kolléktip ikki sep bolup oghlaq tartishtin bashqa yene ikki chewendaz arisida yekkimu yekke oghlaq tartishish usulimu bar. Öz yurtlirigha wekillik qilidighan ikki chewendaz meydan'gha chüshkendin kéyin, teyyarlan'ghan oghlaq meydan'gha tashlinidu. Ular yerdiki oghlani tartishishqa bashlaydu, kimning küchi artuq, éti küchlük bolsa, shu kishi oghlaqni tartiwalidu, yekke tirkishish nahayiti jiddiy bolidu. Tirkishish netijiside oghlaqni qoldin bermigini ghelibe qilghan bolup hésablinidu. Bundaq yekke oghlaq tartishish kichikrek daire ichide élip bérilidu. At üstide oynilidighan oyunlar ichide oghlaq tartishishtin bashqa yene «at beygisi», «tengge élish», «qiz quwar», «at üstide küch sinishish», «yerdin yaghliq élish» qatarliq en'eniwi oyunlarmu bar. Bu oyunlar küchlük jenggiwarliqni telep qilishtek alahidiliki bilen bügünki künde milliy tenterbiye paaliyitining muhim türliridin biri bolup qaldi.
Janbazliq, Chewendazliq Uyghur janbazliqni özige xas milliy alahidiliki we en'eniwi yerlik uslubi bilen uyghur xelqining batur, qeyser, merdane xaraktéri we jasaritini eks ettürüp béridu. Uyghurlar musht mahariti, peshwa mahariti, aliqan mahariti, yel (chigung) mahariti, qan mahariti, yanpash mahariti, yoshurun ashkara téz hujum qilish mahariti, tash chiqish, tömür égish, pichaq étish, zerbini tosush we qarshi terepning tighini tutush mahariti, qilichwazliq, neyziwazliq, omutbazliq, kaltekbazliq, mollaq étish, égizge sekresh, tosuqlardin ötüsh, ot chembirikidin ötüsh, köz baghlash, ateshpereslik qatarliq janbazliqning xilmu xil maharetlirige mahir. Uzaqtin buyan dawam qilip kéliwatqan uyghur janbazliqi hazir tereqqiy qilip, uyghur janbazliq komandisi qurush bilen yigirme nechche orunda meshiq meydani, nechche yüzligen mektep, jamaet teshkilatlirida kolléktip – yekke meshiq qilish paaliyet orunliri barliqqa keldi. Chewendazliq: uyghurlar iptidaiy owchiliq hayatidin bashlap at minip adetlen'gen xelq bolup, at üstide yawayi haywanlar bilen élishish, oqya étish qatarliq köp xil at üsti paaliyetlirige mahir. Uyghurlar sheherleshkendin kéyin at minishni özlirining selteniti dep bilgen. Her qaysi xanliqlar dewride, at minish mahirliri eskerlikke, orda xizmetchilikige tallan'ghan. Hetta qiz – yigitlerning özlirige layiq tallishimu chewendazliqni shert qilghan. Shundaqla chewendazliq uyghur jamaetchilikning héyt – bayram, toy – tökün, seyle – sayahet künlirining qiziqarliq we jelp qilarliq köngül échish nomurliri bolup qalghan. Mesilen, at beygisi, oghlaq tartishish, at topi (chewgen), at üstide tengge élish, at üstide küch sinishish qatarliq musabiqe sheklidiki paaliyettin bashqa her qaysi chewendazlar at üstide qilich oynishish chiwiq chépish, at üstide neyze, omut, qalqan ishlitish, qarigha étish, at chapturup atning ong – sol yénigha özini tashlash, at üstide öre turush, torning oynash, atning ong – sol yénigha özini yoshurup bösüp ötüsh, chékinip zerbe bérish qatarliq köp xil at üsti maharetlirini namayan qilghan.
Ordikam Oyuni Ordikam oyuni tüzleng yerlerde, mal baqqan yaylaq – janggallarda, yéza – mehellilerde oynilidu. Bu oyun üchün aldi bilen adem sanining az köplükige qarap chember sheklide meydan sizilidu. Andin shu siziq aylanmisi boyiche texminen her bir ikki métir ariliqqa birdin kichik orek kolinidu (orekning hejmi chay piyalisi chongluqida) kolan'ghan orekning sani qatnishidighan ademning sanidin biri kem bolidu. Chember sheklidiki bu meydanning otturisigha lighuchq (top) heydep kirgüzülidighan bir ana (merkiziy) orek (orda déyilidu) kolinidu. Oyun'gha qatnishidighanlar özining boy égizlikige asasen özliri tallap yaratqan noghuch sheklidiki birdin kaltek tayaq hemde yumilaq yaki uzunchaq (bashmaltaqtin sel chongraq) halettiki bir dane yaghach balichuq teyyarlaydu. Oyun'gha qatnishidighanlar tex bolghandin kéyin bir komanda bilen teng chaqmaq tézlikide her biri birdin orekni igilep anichuq tayaq (×top uridighan kaltek) ni orekke solap turidu. Orek igxiesh hoshyarliq we chebdeslikni telep qilidu. Eger kim orek igiliyelmigen bolsa shu kishi topqa mes'ul bolup, balichuqni meydan sirtidin top urush kaltiki bilen meydan ichige heydep ekirip pem bilen meydan otturisidiki merkiziy orekke solash üchün heriket qilidu. Qalghan oyunchilar hem özining orikini, hem merkiziy orekni qoghdaydu. Her bir orekning igiliri topni merkiziy orektin yiraqlashturush üchün, orekke kirish éhtimali bolghan topni kaltek tayiqi bilen urup yiraqqa heydiwétishke heriket qilidu. Orek baqquchi mushu meqsette tayiqini orektin chiqarghan haman orekke ige bolalmighan top heydigüchi pursettin paydilinip, chaqqanliq bilen tayiqini héliqi bosh orekke tiqiwalsa, bu orekning igisi ordisidin mehrum qalidu – de, oriki (ordisi) ni igiliwalghan kishi ornida meydanning sirtigha chiqip qaytidin top heydeshke mes'ul bolidu. Oyun mushu xil usulda dewrisiman dawamlishiwéridu. Ariliqta oyunni téximu qizitish we ewjige kötürüsh üchün oyun bashliqining «köch – köch» dégen komandisi bilen teng, orek igiliri tayiqini kötürüp, öz ara orek almashturidu. Eger mushu «köch – köch» peytide oriki yoq top heydigüchi chaqqanliq bilen birer bosh orekke tayiqini séliwalsa, u orek shuninggha mensup bolup, bixestelik qilip kim orek igiliyelmigen bolsa, shu dawamliq top heydeshke mes'ul bolidu. Eger top heydigüchi balichuqni bashqilarning urup yiraqlashturushigha yol qoymay, epchillik bilen topni merkiziy orekke kirgüzüwalsa, shu haman bir qétimliq orek köchüsh (köch – köch) bolidu. Shu jeryanda her kim chaqqanliq bilen orek igilishi shert. Nawada orek igiliyelmey sirtta qalghini yene top heydep kélishke mes'ul bolidu. Eger ikki kishining tayiqi bir orekke sélini qalsa, kimning tayiqi orekke baldur sélin'ghan bolsa, orek shu kishige mesup bolidu,. Kim burun igiligenliki ayrilmay orek talishish yüz berse oyun bashliqi hökümi bilen yene bir qétim «köch – köch» qilinidu. Bu oyunni oynashta oynighuchilarning top kaltiki bilen bir – birining putigha yaki bashqa jaylirigha urushqa, balichuqni qoli bilen tutup oynashqa ruxset qilinmaydu. Oyun tertipige xilapliq qilghuchilar sézilse, u kishi oynashtin mehrum qilinidu yaki bashqa usullar bilen tenbih bérilidu. Ordikam oyuni intayin qiziqarliq bolup, chebdeslikini, hoshyarliqini, pemlik bolushni telep qilidu. Bu oyun kishining gheyritini, iradisini kücheytip, ittipaqliq éngini östüridu.
«Qach –Qach» (koyla top) Oyuni Bu oyunmu ikki terep bolup, musabiqilishish sheklide élip bérilidu. Oyun'gha qatnishidighanlar köprek balilar we yashlar bolup, aldi bilen ular ikki sepke ayrilidu, adem sani cheklenmeydu, emma her bir sepke qatnishidighanlarning sani toqquzdin éship ketmeydu. «Qach – qach» oyuni üchün yügürüshke eplik tüzleng yer yaki étizliq meydan qilinidu. Oyun meydanning chong – kichikliki qatnashquchilarning sanigha qarap sizilidu (adette bu xil oyun üchün teyyarlinidighan meydanning uzunluqi atmish – seksen métir, kengliki qiriq – atmish métir etrapida bolidu). Meydanning ikki teripige chember sheklide sizilghan top urush orni we qéchip baridighan orda adette «koyla» dep atilidu. «Qach – qach» oyuni üchün bir dane top (shaptul yaki örük uruqchisigha xam yipni orap, almidek chongluqta qilghandin kéyin, uni töt yaki sekkiz közlük qilip, oxshashmighan renglik yip bilen üstidin keshtilep chirayliq we chidamliq qilip böjep yumilap top sheklige kirgüzidu) we uzunluqi toqsan santimétir etrapida, tomluqi ketmen sépidek, top urush qismi (bir teripi) yapilaq shekildiki top urush kaltiki teyyarlinidu. Eger meydan kichikrek bolup top urush kaltiki bolmisa, kaltek, ornida qol bilen topni urup oynisimu bolidu. Oyun bashlashta ikki terepning komanda bashliqliri aldi bilen top urush hoquqini talishidu. Top urush hoquqi ayrilghandin kéyin, top» urghuchi terep ezaliri top urush koylisi ichide retlik tizilip turidu. Qarishi terep ezaliri meydanda topni tutuwélish üchün eplik jay tallap, xuddi walibolchilardek orun igileydu. Top urghuchi terepke mudapie körgüchi qarshi terepning komanda bashliqi topni kaltekke toghrilap tashlap béridu. Komanda ezalirining bir qétim, komanda bashliqi (rambatchi) ning ikki qétim top urush hoquqi bolidu. Top urghuchi urulghan top bilen teng meydanning qarshi teripidiki belgilen'gen koyla ichige kiriwalghuchi qarshi terep topni turuwélip, top bilen uni uruwalsa, mudapiede turghan qarshi terep ezaliri nahayiti chebdeslik bilen gürride yügürüp bérip top urush koylisi ichige kiriwélishi shert. Eger belgilen'gen meydan'gha kirgüche ariliqta qarshi terep bilen ularning birer ezasini uruwalsa, ular top urush hoquqigha ige bolalmaydu. Top urush hoquqi bar terepning ezaliridin birsi top urghanda kaltiki topqa tegmey yaki yiraqqa mangmay, qéchishni layiq körmise, koyligha kirip turup, ikkinchi eza urghandin kéyin shu kishi bilen birge qachsimu bolidu yaki kéyinki üchinchi, tötinchi top urghuchi bilen bille qachsimu bolidu. Ishqilip top urghan kishi choqum belgilen'gen rayon'gha qéchip bériwélishi shert. U yene purset kütüp, özining komandisidiki bashqa biri top urghan zaman top urush koylisigha qayta qéchip kéliwalsa, «esir»liktin qutulup, top urush hoquqigha qayta ige bolidu. Top urghuchi terep ezaliri topni belgilen'gen meydan ichide xalighan yiraqliqqa ursa boluwéridu. Lékin arqa terepke ursa yaki meydan siziqidin chiqip ketse «köygen top» («sésiq top») hésablinip top urush hoquqi almishidu. Musabiqe jeryanida top urghuchi terepning top urush nöwiti tügep, hemmisi qachalmay qamilip qalsa, u halda mudapie qilghuchi qarshi terepning ikki ezasi meydan ichide öz ara top pasliship, top urghuchi terepning belgilen'gen rayonigha qéchip bériwélishqa purset yaritip béridu. Bu purset ichidimu qéchip bériwalalmisa yaki qéchish jeryanida qarshi terep top bilen uruwalsa, yéngilgen bolup, top urush hoquqi almishidu. Démek, «qach – qach» oyuni ene shundaq jiddiy tirkishish, dewr almishish ichide dawamlishidighan intayin qiziqarliq oyundur.
Sarghaydi (chaqpelek) Chaqpelek yaghach we yaghach chaqni méxanikiliq usul bilen gireleshtürüp yasalghan bolup, texminen on besh – yigirme métir égizliktiki moma yaghachqa harwa chaqini kiydürüp, chaqning üstige yene ikki tal badra yaghach birge jüplinip baghlinidu. Bu chaqning moma üstide mezmut turushni kapaletlendüridu. Oyunchilar uchidighan ilenggüch (arghamcha) lar chaqpelek üstidiki jüplime yaghachqa muqim békitilgen bolidu. Chaqni aylanduridighan yene bir tal yaghach moma (oq yaghach) yaghachning töwen teripige toghrisigha qilip muqim orunlashturulghan bolup, bu toghra yaghachning ikki teripide töttin sekkiz adem turup, bir xil tézlik bilen ong yönilishke qarap ittiridu. Shuning bilen chaqmu bille aylinip, chaqqa baghlan'ghan ilenggüchtiki ikki (uchquchi) asta – asta kökke kötürülidu. Chaq qanchilik téz aylan'ghanséri ilenggüchmu shunche tézlikte barghanséri égizleydu. Eger téni ajiz yaki béshi qayidighan kishiler uchsa, ilenggüch hawagha kötürülgenséri köngli aynip, chirayliri saghirip kétishi mumkin. Bu oyunning mushundaq alahidilikke asasen, uninggha «sarghaydi» dep nam bérilgen. Bu oyunning özige xas qaide – yosuni bolup, mexsus adem teripidin bashqurulidu. Chaqpelek oyunining yuqiriqigha oxshashmaydighan yene bir xil sheklimu bar. Bu xil chaqpelekning momisi texminen sekkiz – on métirghiche égizlikte bolup, bu moma yerge tik qilip mehkem, midirlimaydighan halette kömülidu. Bu momining uchigha yenila harwa chaqi yaki sharikliq chaq kiygüzülidu. Chaqning üstige pilus («+») shekillik ikki basuruq yaghach mehkem baghlinidu. Bu chaqning tasadipiy halda moma yaghachtin chiqip ketmeslikini kapaletlendüridu. Chaqning chembirikige géométiriyilik tengpungluqi tengshelgen töt dane halqa mustehkem békitip, bu halqilardin töt tal heriketlinish arghamchisi chüshürülidu. Bu arghamcha yüz kilogramliqtin artuq küchinishke berdashliq béreleydighan bolup, adette moma yaghachning égizlikidin ottuz – ellik santimétir kalte bolidu. Shunga u boshluqta muelleq halette turidu. Arghamchining töwen'ge chüshürülgen uchi ademning puti erkin patqudek ilmek qilip chigilidu, uchquchilar töt kishidin ashmaydu. Ular sol putini arqanning ilmiki ichige sélip sol qolida arghamchini mehkem tutidu, uchush teyyarliqi pütkendin kéyin uchush komandisi bérilidu. Shuning bilen töt «uchquchi» tekshi rétim bilen ong putini yerge tépip, chaqpelekni heriketlendüridu. Buning bilen uchush dairisi qush qanitidek kérilip, uchquchilar asta – asta yuqirigha kötürülidu we chaqpelekning aylinish oqigha mas halda hawada aylinish hasil qilidu. Uchquchilar égizrek uchushni xalap uchush maharitini namayan qilmaqchi bolsa, ular ong puti bilen yerni tépish sür'itini tekshi tézlitish we öz ara heriket jehette maslishish zörür. Eger uchushtin toxtashqa toghra kelgende, uchush sür'itini astilitip, yene shu ong puti bilen birdek yer «tormuz» qilinidu. Bu oyunmu milliy tenterbiye türige mensup bolup, yürek we öpkini chéniqturushta körünerlik rol oynaydu.
Yangaq Oyuni Bu oyun adette héyt – bayram we her xil seyle paaliyetliride oynilidu. Bu bir qeder addiy oyun bolup, qatnishidighanlarning sani cheklenmeydu. Kimning yangiqi bolsa ixtiyariy oynawéridu. Bu oyun üchün tamning tüwige yaki tüzleng yerge on – yigirme yangaq sighqudek bir orek kolinidu. Oynighuchilar öz ara kéngiship, orekke yangaq atidighan chégra siziqi belgiliwalidu yaki tamgha bir parche taxtayni yantu tiklep taxtayning yuqiri teripidin peske qaritip bir yangaqni domilitidu. Shu yangaqning domilap bérip toxtighan yéri yangaq étish chégra siziqi qilinidu. Qatnashquchilar muwapiq usul bilen kéliship orekke yangaq étish nöwitini belgileydu. Shu ret boyiche birinchi bolup yangaq atquchigha oyun'gha qatnishidighan her bir kishi oxshash sandiki yangaqni béridu. Yangaq atquchi qolidiki pay qilip qoshulghan yangaqni «jüp» yaki «taq» dep ashkara jakarlap chégra siziqining sirtida turup orekke tashlaydu. Adettiki ehwalda orek bilen chégra siziqining ariliqi töt – besh métir etrapida bolidu. Eger yangaq atquchi «jüp» dep towlighan bolsa, orekke chüshken yangaqning sani jüp bolsa utqan hésablinip, bashqilar pay qilip qoshqan yangaq shu kishige tewe bolidu. Orekke chüshken yangaqning sani taq bolsa utturghan bolidu we oyun'gha qatnashqanlar qanche yangaq pay qoshqan bolsa, shunche yangaq tölem töleydu. Utquchida arqa – arqidin yangaq étish hoquqi bolidu. Utturup qoysa yangaq étish nöwiti almishidu. Her qétim orekke yangaq atqanda oyun'gha qatnashqanlar yuqiriqidek oxshash sandiki yangaqni aldin pay qilip tapshuridu. Yangiqi tügep oynashni xalimisa mejburlanmaydu. Bir orekte oynaydighanlar adette üch – töt ademdin ashmaydu.
«Qoshmaq Adash» we Topuq Oyuni Qoshmaq adash oyuni – xelqimiz ichide keng omumlashqan bolup, ikki yashning sadaqitini ipadileshning simwoli qilin'ghan. Oyun üchün örük üchkisidin jüp (qoshmaq) chiqqan méghiz tallinip qoshmaq oynighuchi ikki terep birdin yeydu. Yéyish waqtida, waqit belgilep, belgilen'gen waqtida kim baldur «essalamueleykum eleykum qoshmaq adash» dewalsa shu utqan bolidu. Utquzghuchi wedileshken nersini utquchigha béridu. Bu oyun körünüshte addiy bolghan bilen ikki dostning bir üchke chige sighqan qoshmaq méghizdek hem dostluqini ipadileydu. Topuq oyuni – sherti éghir, mes'uliyetchanliqi küchlük, mudditi uzun, er – ayal, qéri – yash hemmige teng omumlashqan oyun. Bu oyunmu dostluqning mustehkem bolushini, dostning uzaq sinaqlardin öteleydighan untulmas, sadaqetmen dostluqini sinash oyuni, bu oyun üchün qoy yaki öchkining topuqi lazim. Topuq qoy yaki öchkining arqa ut sénidin chiqidu. Uning alahidiliki mustehkem uyulluqqa ige. Gösh bilen topuq söngiki arisidiki uyulluqni pichaq bilen ajritishmu xéli qiyin. Uyghur xelqi özlirining dostluq ghayisini ene shu gösh bilen topuq söngiki arisidiki uyulluqqa simwol qilghan. Topuq oyunining oynilishi: topuq oynighuchi ikki kishi bir yerde turghan bolsun yaki yiraq yerde bolsun, özlirining dostluq semimiyitini bildürüsh üchün, bir yene birige pakizlan'ghan topuqni téship yip ötküzüp béridu. Topuqni qobul qilghan dosti uni élip yénida saqlaydu. Topuq bergüchi xalighan mezgilde tuyuqsiz topuqni soraydu, topuq alghuchi derhal chiqirip bérishi lazim, shundaq qilalisa, u utqan bolidu. Bu chaghda topuq bergüchi qoy, kala, hetta töge soyup chay (meshrep) bérip dostining sadaqitige rehmet éytidu. Mubada dégen waqtida topuqni chiqirip bérelmise, topuq alghuchi utturghan bolup, utquchi terepke meshrep – chay béridu. Topuq oyuni öz ara dostluq we sadaqetmenlikni sinaydighan hoshyarliqni ashuridighan en'eniwi oyun bolup, hazirghiche dawamliship kelmekte.Top Oyuni Uyghur qizliri topni özliri yasaydu. Ular qurughan shaptul üchkisige paxta yipini yögep almidek bolghanda üstini her xil güllük yiplar bilen torlap bézeydu. Bundaq top yerge urulghanda téz örleydu we top ichidiki shaptul üchke méghizi shiriqlighan bir xil awaz chiqirip diqqetni jelp qilidu. Top oynash uyghurlarda, bala ömiligendin bashlinidu. 1. Bala ömiligende ata – anilar topni domilitip balining ekélishini buyruydu. Buning bilen balining körüsh sézimi ashidu, ömilesh herikiti tézlishidu. 2. Bala turalighanda, özi méngishini ögitish üchün topni domilitidu, buning bilen bala topqa qiziqip téz méngishqa adetlinidu. 3. Balining tili sözge rawanlashqanda, chonglardin biri «bir, ikki, üch» dep topni yerge urup sanaydu. Buning bilen bala sanaqqa öginidu we topning yuqiri, töwen örlishige qarap közi chéniqidu. Bular hemme uyghur ailisige omumlashqan adet, yuqiriqilar bilen chéniqqan bala mektep yéshigha yetkende, musteqil top oynash basquchigha köchidu. Bu chaghd abir qanche qiz bala birliship shertlik top oynaydu. Uning qoshaqliri mundaq: On altini kim yazdi, Akam bilen men yazdim, Ishenmiseng sorap baq, Hesel élip yalap baq.
Uningdin kéyin «lam – jim» dep top oynighuchi topni tutuwélip jim turidu. Bashqilarmu xep– sözsiz midir qilmay turushi shert. Kim xilapliq qilsa oyundin qalidu yaki aliqinigha bir – ikki shapilaq yeydu. Téxi yatliq bolush yéshigha yetmigen qizlar arisida bu xil topni naxsha – qoshaqning rétimige maslashturup oynash aditi omumlashqan. Oyunning sherti süpitide, topni qachurmasliq, qoshaq oqughanda duduqlimasliq, qoshaq topning örlesh – chüshüshige maslishish, buninggha xilapliq qilghuchilar oynash nöwitidin qalidu. Top oynash mahirliri qoshaqni yaxshi éytish bilen, topni aliqan bilen yerge urup örligende qol dümbiside toxtitip siyrildurup aliqan'gha chüshürüp qayta yerge uridu. Xelq arisida «top qoshiqi»ning türliri köp bolup, bir qeder omumlashqanliri mundaq éytilidu: Xemiki doghdaychi. Kéchilep zowani qoy, Zowining qaysi qizi. Eng kichik wapa qizi, Wopini wapa démenglar, Wopa yalghanchi bolur. Wopidin köre bowangni tap Bowa bek yaxshi bolur.
Tashtermek Bu oyunni ikki – üch qiz siliqlitilghan besh dane shaptul üchkisi yaki besh tash bilen oynaydu. Tashlarning biri yoghanraq bolup, u anichuq, kichikrek töti balichuq bolidu. Bu oyun alte basquchqa bölinidu. Aldinqi besh basquchta tashlarni bir qolda siqimlap turup, anichuqni barmaqning uchi bilen yuqiri étip balichuq tashlarni yerge chachidu. Yuqiri atqan anichuq tashni yerge chüshürmey tutuwélish kérek. Anichuq tash yerge chüshüp ketse, yaki balichu tashni yerdin alghuche midirlitiwetse, yaki qoligha alghan balichuq tash anichuq tashni tutquche chüshüp ketse, uning oynash nöwiti bashqilargha almishidu. Ikkinchi qétim nöwiti kelgende, toxtam qalghan yéridin dawamlashturidu. Bu yunda her bir basquchning heriketke maslashturup éytilidighan qoshiqi bolidu. Birinchi basquchta besh tashni ong qolda siqimlap turup, anichuqni barmaq uchi bilen yuqiri étip töt balichuqni yerge chachidu we anichuq tashniyerge chüshürmey turuwalidu. Andin anichuq tashni yuqiri étip, chüshkiche balichuq tashtin birni yerdin chimdip élip anichuq tashni yerge chüshürmey tutuwalidu. Bashqa tashlarmu mushundaq oynilidu. Buning qoshiqi mundaq: Kichiki – kélinchiki, Kümiki, kümüchiki, Böliki bilezüki Chong xata qilghan özüm. Chong bolay chokan bolay, Yaxshi yargha yar bolay. Üchni men toldurimen. Üchni men toldurghiche, Sizip kéter qara közüm. Bu oyunda utturup, bashqidin oynashqa yoq. Hoyla, hoyla ikki hoyla. Hoyla, hoyla üch hoyla, Hoy, hoyla töt hoyla. Tashtermek oyuni balilarning közining körüsh quwwitini ashurushqa yardem béripla qalmastin, chaqqan we pem – parasetlik bolushqa yétekleydu.
Walley Oyuni Bu oyunda mexsus meydan we alahide qoral telep qilinmaydu. Qatnishidighan adem sanimu cheklenmeydu. Ikki kishi qarimu qarshi oynisimu, yaki bir qanche kishi ikki sepke bölünüp oynisimu boluwéridu. Welley oyuni üchün adette tüz ketken uchuq meydanning bir chétige radiosi ellik santimétir kélidighan bir chember sizilidu. Bu chemberning merkizige ana yaghach (balichuq uridighan kaltek) ning uchi patqudek yigirme – yigirme besh santimétir etrapida bir uzunchaq orek kolinidu. Oyun'gha qatnashquchilar eger balichuqni ana yaghachning uchida toxtitip urushni shertleshken bolsa, orek kolanmisimu bolidu. Ana yaghachning uzunluqi texminen seksen santimétir, tomluqi alte pung etrapida kélidighan qattiq yaghachtin siliq qilip yasilidu. Balichuqning uzunluqi on – on besh santimétir, tomluqi bashmaltaq qoldek bolup, qariyaghach yaki yulghun'gha oxshash qattiq yaghachtin ikki béshi oq sheklide yasilidu. Oyun'gha qatnashquchilar ikki sepke bölün'gendin kéyin, ikki tereptin birdin kishi otturigha chiqip oyun bashlash hoquqi talishidu, axirida oyun bashlash hoquqigha érishken terepning ezaliri ret – réti bilen balichuq uridu. Qarshi terep ezaliri meydan'gha tarqilip urulghan balichuqni hawadin yerge chüshkiche ariliqta turuwélishqa tirishidu. Eger turuwalsa balichuq urghuchi terepning top urush hoquqi «köygen» hésablinip, balichuq urush hoquqi qarshi terepke ötidu. Eger balichuqni hawadin tutuwalalmisa, u halda balichuq chüshken yerde turup, balichuqni orekke toghra qoyulghan ana yaghachqa nishanlap atidu. Balichuq belgilen'gen chember ichige chüshse yaki chember merkizidiki orekke toghra qoyulghan ana yaghachni soqup chiqip ketse, «utqan» bolup, balichuq urush hoquqi almishidu. Eger balichuqni chember ichige chüshürelmise yaki ana yaghachni soqalmisa, u halda balichuq urghuchi terep balichuqning chüshken yéridin ana yaghach bilen balichuqni chékip örlitip qayta – qayta üch qétim yiraqqa uridu. Shuning bilen balichuq qeyerge bérip chüshse, shu yerdin bir ölchem bilen chamdap balichuq urush chembirikigiche sanaydu. Bir terepning érishken nomuri (chamdam sani) qachanki ikki qarimu qarshi terep aldin kéngiship békitken nomurgha yetse, shu terep ghelibe qilghan hésablinidu. Buning bilen yenggen terepning her bir ezasi balichuq urush merkizidin bashlap uda üch qétimdin balichuq uridu. Bu chaghda urulghan balichuqni qarshi terep tosuwélishqa yaki tutuwélishqa bolmaydu. Shundaq qilip balichuqning chüshken ariliqi chemberdin barghanséri yiraqlishidu. Yéngilgen terepning ezaliri buning bedilige balichuqning eng axirqi nuqtisidin chemberge qarap tinmay «welley, welley, welley» dep warqirap yügüridu. Ariliqta tinmay (dem éliwalmay) nishan'gha yétip kéleligen bolsa mejburiyettin xalas bolidu. Eger «welley» towlap nishan'gha yétip kelgüche tiniwalghanliqi sézilse, yenggen terep balichuqni tin'ghan yerdin bashlap yene bir qétim uridu. Yéngilgen terep yene shu balichuq chüshken axirqi chektin bashlap «welley» towlashqa mejbur bolidu. Öpke we yüriki chidamliq kishiler elwette «welley» towlash mejburiyitini yaxshi ada qilidu, uning eksiche bolsa mejburiyet barghanséri éghirlishidu. Qaide boyiche welley towlash sherti béjirilip bolghandin kéyin bir qétimliq oyun axirlishidu. «Welley» oyunining jeryanidin qarighanda, u hem qiziqarliq, hem ehmiyetlik oyun bolup, uningda bedenni chéniqturushqa we eqil – parasetni östürüshke munasiwetlik nurghun amillar öz ara gireliship ketken.
«Qara – qara qushlarim» oyuni Arqangdiki némelering? Ana: ushshaq – ushshaq balilarim Bala: manga birni bersengchu? Ana: küchüng yetse alsangchu?
«Qara – Qara Qushlarim» Oyuni Arqingdiki némelering? Ana: ushshaq – ushshaq balilarim Bala: manga birni bersengchu? Ana: küchüng yetse alsangchu? «Aq térek, kök térek» oyuni 1–Ret: Aq térek, kök térek Bizdin sizge kim kérek? 2–Ret: Batur – batur qiz kérek 1–Ret: batur qizning isim kim? 2–Ret: ismi uning melikem. 1–Ret: küchüng yetse al kélip sépimizni sen yérip. 2–Ret: Chiwiq bilen urimiz, Kempüt bérip aldaymiz. 1–Ret: Uningghimu unimaymiz Küchüngnimu sinaymiz. Buningdin bashqa yene nurghun balilar oyunlirini körsitish mumkin.
Tepküch Tepküch adette chongraq dachen, yarmaq töshükige öchke chupuri yaki xorazning renglik boyun péyi ötküzülüp yasilidu. Tepküchning tüw teripi (dachen qismi) éghirraq bolush kérek. Shundaq bolghanda, tepküch hawagha qangqip putqa chüshkende dachen qismi tépishke mas kélidu. Tepküchmu bashqa oyunlargha oxshash musabiqe shekilde bir nechche bala bir terep bolup kolléktip yaki yekke halda oynilidu. Tepküch asasen püt arqiliq maharet körsitish oyuni, bu oyun üzüldürmey aldiche tépish, arqiche tépish, bir putini yerge tirep yene bir putining yüzi bilen tépish, ong puttin sol putqa élip tépish putning ich yéni bilen tépish, sekrep chiqip putini almashturup tépish, putining tashqi yéni bilen tépish, öz ara udul turup nöwet bilen tépish qatarliq köp xil tépish shekillirini öz ichige alidu. Tepküch qachan tepküchning putidin ayrilip yerge chüshüp ketse, tépish nöwiti qarshi terepke ötidu. Tepküch gerche put maharitini asas qilsimu, lékin u pütün bedenni mas heriketlendürüshni telep qilidu. Yene bir tereptin tepküch közning körüsh sézimchanliqini ashuridu, shuning üchün bu oyun hazir milliy tenterbiye paaliyetlirining bir türi bolup qaldi.
Quchqar Soqushturush Qochqarlarni sorun'gha ekirip melum ariliqta bir – birige qaritip qoyup bergen haman, bir – birige qarap étilip kélip üsüshüshni bashlaydu. Her qétim üsüshüp bolghandin kéyin her ikki qochqar yene arqigha bir nechche métir shoxshup, yene aldigha yügürüp kélip kalla uridu. Kalla urghanda münggüzlerdin chiqqan awaz qulaqni yarghudek derijide bolidu. Qochqarlar bir – birini yéngelmey «jeng» bir ikki saet dawam qilidu. Bezide qochqarning münggüzliri sunup kétidu. Axiri berdashliq bérelmigen qochqar qachidu, bu yéngilgenlik bolidu yéngish – yéngilish muqimlashqandin kéyin qochqarlarni ilgiri turuwalidu. Sorunda qiyqas – chuqan kötürülidu.
Toxo Soqushturush Toxu soqushturghuchilar aldi bilen xoraz tallaydu uni ögitidu, beziler kepter bésip chiqarghan chüje soqushqan bolidu, dep toxu tuxumini kepterge bésip bérip chüje chiqartip uni béqip chong qilidu. Turpan, pichanning «long toxu» dep atilidighan toxusining xorizi nahayiti dangliq, ular tughma urushqaq bolidu. Bu xil xorazlarning béshi yilanning béshigha oxshishidu, tajisi kichik bolidu. Tumshuqi qushning tumshuqigha oxshash ilmek bolidu. Uning puti tom, dokorliri chong, kökriki keng, nahayiti küchlük bolidu. Bu xil xorazning égizliki ellik – atmish santimétir, éghirliqi töt – besh kilogram kélidu. Shunga shinjangning her qaysi jayliridin turpan, pichan'gha kélip, bu xil toxuning chüjilirini sétiwélip yurtlirigha apirip chong qilip toxu soqushturushqa salidu. Toxu soqushturush üchün alahide sorun tüzülidu: Ademler sorunni chöridep olturup tamasha köridu. Xorazlar meydan'gha qoyup bérilgendin kéyin soqushturush bashlinidu. Xorazlar bir – birini put bilen tépidu, tumshuqi bilen choquydu, qaniti bilen uridu. Her ikki xorazning bash – közi qan'gha boyilidu. Yulun'ghan peyler meydanni bir alidu. Meydandin süren – chuqan kötürülüp turidu. Axiri berdashliq bérelmigen xoraz ya yétiwalidu, ya qachidu, bu yéngilgenlik bolidu. Toxu igiliri, tamasha körgüchiler alahide pul tikishidu yaki soqushturulghan xorazni bashmu bash tikishidu.
Uyghur Orup Adetliri namliq kitaptin elindi
|
© Copyright 2004 Biliwal Uyghur Torbeti
Bashqurghuchi: Kurbanjan Rozi
E-mail: biliwaladmin@gmail.com