Uyghur Sen'et Aditining Mujessemi – «On Ikki Muqam»

«Uyghur bar yerde (on ikki muqam) bar, (on ikki muqam) bar yerde uyghur bar» dégen bu hékmetlik söz chin heqiqettur. Heqiqeten «on ikki muqam» uyghur folklorigha mensup bolghan bir xil sen'et örp – adet hadisisi hésablinidu. U, uyghur rohining eng keng ammiwilashqan tipik bediiy körünüshi, sen'et örp – adetlirining sistémilashqan mujessemi, shuning üchün «on ikki muqam» uzaq esirlerdin buyan xelqimizning kündilik hayatigha hemrah bolup, zimistan künler, achchiq tünler iz qaldurghan xeste köngüllerge shadliq tuyghusi ata qilidighan rohiy mebut bolup keldi, uyghurlar özlirinng xushalliq künliridimu, qayghu – hesretlik achchiq tünliridimu «on ikki muqam» gha iltija qildi. Xuddi uyghurlarning qedimki pelsepilik qarishida pütün kainatqa hayatliq bexsh etküchi asman boshluqidiki yoruqluq sistémisini «on ikki burj» qa tetbiqlighinigha oxshash, uni özlirining bediiy tesewwuri boyiche «on ikki muqam» timsalida obrazlashturup, yüksek meniwi tüwrükke aylandurdi. Shunga «on ikki muqam» noqul sen'et hadisisi bolmastin belki aldi bilen xelqimizning ana tebiet qoynida qozghalghan bediiy tesewwurliri we sen'et örp – adetlirining muzikiliq yighindisi déyishke heqliqmiz.

Uyghur naxsha – muzika sen'itining anisi bolghan «on ikki muqam» bir waqittila bir yerde, birer shexs teripidin bir yolla peyda bolghan emes, belki her yerde, tozaq tarixy dewrler jeryanida kolléktip teripidin bir – birlep ijad qilin'ghan en'eniwi on ikki sékildin ibaret uyghur milodiyisining timsalidur, shunga «on ikki muqam» ning peyda boushini mueyyen bir tarixy dewr bilen cheklep qoyghili bolmaydu. Tarix sehniside üzülmes dolqundek öz ara iz bésip kelgen uyghur ejdadliri owchiliq, charwichiliq, déhqanchiliq turmushi bilen shughullinish dawamida chöl – bayawan, tagh – dala, derya – östeng, yaylaq we étiz – ériq küylirini, uninggha munasip naxsha – qoshaqlarni wujudqa keltürgen. Bu küyler özining milodiye alahidiliki boyiche türkümliship tedrijiy yürüshleshken muqam guruppilirini teshkil qilghan.

«Muqam» sözi étimologiylik jehette qedimki uyghur küsen – tuxar tilidiki «meqewme» – maka–yame sözining özgergen shekli bolup, «chong neghme» dégen menini bildüridu. U «orun», «derije» nemisini bildüridighan erebche tiligha «muqam» bolup özleshken we chong hejimdiki yürüshleshken naxsha – ussulluq muzika chüshenchisini béridighan xas isimgha aylinip ketken.

Uyghur «on ikki muqami» ning qézilip – retlinp bügünki dewrimizge yétip kélishide seidiye xanliqining qurghuchisi ebu saidxanning oghli abduréshitxanning hamiyliqida we medetkarliqida meshhur muqamshunas, shair qidirxan we xanish amannisaxanlar öchmes töhpe qoshqan. Ene shu amannisaxan bashchiliqida retlinip meshhur muqamshunas turdaxun aka warsiliq qilip saqlighan we 1956– yili notigha élin'ghan «on ikki muqam» tizimlikliri töwendikiche:

1. Rak muqami 23 neghme 205 misra

2. Chebiyat muqami 23neghme 251 misra

3. Mushawirek muqami 31neghme 363 misra

4. Charigah muqami 18neghme 212 misra

5. Penjigah muqami 25neghme 240 misra

6. Özhal muqami 25neghme 224 misra

7. Ejem muqami 17neghme 143 misra

8. Oshaq muqami 23neghme 286 misra

9. Bayat muqami 19neghme 119 misra

10. Nawa muqami 20neghme 209 misra

11. Sigah muqami 6neghme 72 misra

12. Iraq muqami 8neghme 102 misra

Jem'iy «on ikki muqam», ikki yüz qiriq ikki neghme (muzika), ikki ming töt yüz yetmish misra, buninggha «ebu chüshme» muqamidiki on üch neghme, ikki yüz ottuz ikki misrani qoshqanda, turdaxun akinng saqlap qalghini ikki yüz ellik besh neghme, ikki ming yette yüz ikki muzikiliq misra bolidu.

Lékin, «on ikki muqam» bashtin – ayagh birdek on ikki bilen cheklen'genmu emes. Muqam öz tarixida köp qétim kémiyish, köpiyish, qoshulup ixchamlinish, oxshashmighan yerlik wariyantlarni peyda qilish tarixini béshidin kechürgen.

«On ikki muqam» da naxsha – muzika shekli bilen insaniy muhebbet, güzel arzu – tilekler, kishilik hayattiki shad – xoramliq, hesre – nadamet, judaliq, birlik – inaqliq, köngül azadilik, mung – pighan, ghezep – nepret, zulum – külpet qatarliq ötmüshning turmush menziriliri bayan qilin'ghan.

Qisqisi, «on ikki muqam» uzaq tarixtin buyan uyghur xelqining qelb töridiki muqeddes sen'et «ilahi» süpitide kishilerge meniwi muwwet we istétik zoq bexsh étip kelgen. Til bilen izhar qilghili bolmaydighan derijide yürek tarlirimizni titritip, pisxik halitimiz bilen organik halda bir gewdige aylinip ketken. «On ikki muqam» ning muzikiliq sézimge heqiqiy halda meptun boughuchi «satarning tarisigha jan rishtisidin tar éship» chélishni we uning sadasidin «binawaning könglini élish» ni telep qilghuchilar. Shunhisizki, aldi bilen uning heqdasi – uyghur xelqidur.

Dolan Meshripi we Dolan Ussuli

Dolan meshripi asasen mekit, maralbéshi, yopurgha (térim yézisi) aqsu awat, shayarning tarim boyidiki yéziliri qatarliq nahiye – rayonlardiki uyghurlar arisida ötküzülidighan en'eniwi sen'et paaliyitining omumi nami.Dolan meshripi özining qedimiyliki, tarqilish dairisinng kengliki, paaliyet mezmunining köp xillliqliqi qatarliq alahidilikliri bilen bashqa rayonlardiki uyghur meshrepliridin perqlinip turidu.

Dolan meshripi omumen dolan muqamlirining shenige atap uyushturulghan ammiwi sen'et paaliyiti bolup, uningda muzika, naxsha – ussul, her xil edebiy uyun we qiziqchilar öz ara gireliship ketken. Shunga u «xelqning sen'et mektipi» dep atalghan.

Dolan meshripining paaliyetliri ichide hemmidin qiziqarliq we ehmiyetlik bolghini – dolan muqamigha tengkesh qilip oynilidighan kolléktip ussul herikitidin ibaret. Dolan meshripidiki kolléktip ussul herikiti qedimki ata – bowilirimizning owchiliq dewridiki emgek jeryanini obrazliq eks ettürüp bergen bolup, asasen töt basquchluq ussul herikitidin terkib tapqan; Birinchi basquch «chékitme» bolup bash muqam (prolog) axirshqan haman meshrep ehli er – ayal jüp – qüp boulp lerzan muzika sadasi ichide merdane halda salmaq qedem bilen asta ussulgha chüshidu. Erler qolini nöwet bilen ong – salgha tashlap, onggha yérim solgha yérim aylinidu onggha yérim aylinish waqtida, aldi bilen ong putidin bashlap üch qedem tashlinidu. Üchinchi qedemde ong put yérim burulup sol putining puchigha kélip toghrisigha toxtaydu – de, sol put derhal yötkilip, ong putinnng heriket yönilishi boyiche tekrar dawamlishidur. Bu basquchtiki ussul heriketliri goyaki uwchilarning bük – baraqsan ormanlar, qélin chatqallarni ikki qoli bilen asta qayrip turup, ow haywanlirini izdewatqanliqidek janliq menzirini eks ettüridu.

Dolan ussuli «chékitme»din ikkinchi basquch – «senem»ge köchkende, ussul ritimi özgirip , heriket tézlidiu. Ussulchilarning sépimu barghanséri kéngyidu. Er – ayallar qolini égiz kötürüp, bir – birige béqiship, chebdeslik bilen ong we solgha mas qedem bilen toluq aylinidu. Bu basquch nahayiti téz, emma tertiplik ussul herikitini telep qlidu, ussulchilarning chebdeslik bilen aldi – arqigha méngish, ong – solgha aylinish, qolini aldigha shiltish heriketliri owchilarning haywanlar bilen keskin élishiwatqanliqidek menzirini ipadilep béridu.

Dolan ussulining üchinchi basquchi – «seliqe» boup, bu basquchta ussulgha chüshken hemme kishi asta – asta chong bir chembirek hasil qilip, ussul ene shu chembirek sheklidiki dairide siziqini boylap dawamlishidu. Bu hal owchilarning kolléktip halda waywanni qorshiwalghanliqidek menzirini süretleydu.

Tötinchi basquch «siyrilma» bolup, basquchta muzika tétimigha egiship chong yumilaq daire bir – birlep parichlinishqa bashlaydu. Buning bilen ussulchilar öz aldigha erkin pirqirap chögilep xushalliqini ipadileydu. Bundaq pirqirash sür'iti barghanséri tézliship, meshrep soruni shadiyane keypiyatqa tolidu. Mana bu ussul herikiti muweppeqiyetlik élip bérilighan bir meydan owchiliq jéngining ghelibe tentenisini ipade qilip béridu.

Démek, dolan meshripide oynilidighan dolan ussuli ussul herikitining murekkepliki we nepsiliki, muzika tétimi bilen birdekliki, ussul mezmunining éniqliqi qatarliq alahidilikliri bilen kishilerni özige jelp qilidu.

Dolan ussuli kolléktip ussul bonglup, uningda ussulchilarning sani cheklenmeydu. Meshrep meydanining chong – kichiklikige qarap, birla waqitta besh – alte jüptin yigirme – ottuz jüp er – ayal yash, qéri démek, kim xalisa meydan'gha chüshüp ussul oynawéridu. Nawada bir yürüsh ussul axirlashquche hérip qalghanlar septin ayrilip öz ornida olturushqimu ruxset qilinidu. Dolan meshripi we dolan ussuli heqiqeten «shinjang naxsha – ussulining makani» ikenlikini ispatlap béridu.

Héytgahdiki Sama Usuli

Uyghurlarning qedimki medeniyet merkezliridin biri bolghan qeshqer shehirining merkizige jaylashqan heywetlik we seltenetlik héytgah jamesining aldidiki keng ketken meydan her yili qurban héyt we roza héyt künliri adem déngizigha aylinidu. Bu meydanda qeshqer uyghurliri özige xas milliy usluba ige bolghan samam usulini oynash arqliq özlirinnng tolup tashqan xushalliq hésiyatlirini namayan qilidu.

Héytning birinchi küni seherde nechche on ming kishi héytgah jamesining ichi we sirtida sep – sep bolup héyt namizini oqup bolghandin kéyin, jame derwazisining üstige sélin'ghan pishshiq késeklik égiz peshtaq üstide n'ghra bilen sunayning yéqimliq awazi yangrayud. Peshtaq aldidiki azaade, keng meydan'gha héyt namizidin yan'ghan jamaet topliship minglighan kishi arqa – arqidin sama oynashqa bashlaydu. He sh– pesh dégüche bu jaygha sama körgüchiler topliship nechche ret chember hasil qlidu.Hetta peshtaqning ikki yénida qed kötürgen ottuz nechche méétir égizliktiki munarning üstimu adem bilen liq tolidu.

Sama asasen erler teripidin oynilidighan uyghurlarning tarixiy we en'eniwi ussuli bolup, chong kishilerdin tarti balilarghiche hemmisi ishtirak qilinidu. Kim oynashni xalisa meydan'gha chüshüp oynawéridu. Samachilarning sani cheklimige uchrimaydu. Hetta bir qétimda nechche yüz kishi sama oynaydu. Samagha chüshken ademlernnng köp bolushigha qarimay, chéliniwatqan naghra – sunayning ritimige mas halda nahayiti retlik we qaidilik oynilidu.

Sama ussuli bashqa uyghur ussulirigha oxshashmighan halda eng zor kolléktipchanliqqa we özige xas ussul herikitige ige bolghachqa, adettiki ussulchilarning hemmisining oyniyalishi natayin, uning üstige sama ussuli merdanilik we baturluqni ipadileydighan sirliq mezmun'gha ige.

Sama ussuli üchün on iki muqamining ichidiki bayram tentenisini ipadileydighan naxsha – küyler talliwélin'ghan bolghachqa, bu ussulning muzikidarliqi we tentenini ipadilesh xaraktéri nahayiti küchlük boidu. Ussul heriketliri naghra – sunayning yangraq awazigha mas halda samachilarning put we qolliri bir xil tertiplik we rétimliq heriket qilidu. Aylinish heriketlirimu tekshi we qaidilik bolghachqa, birla waqitta yüzligen kishi sama salisimu bir – birige soqulup kétidighanqopal heriketler körülmeydu. Bashqa jaylardin kélip qalghan sayahetchiler bundaq heywetlik ussul mezirisini körüp «bundaq chong kolléktip ussulni qanche waqit meshiq qilip birlikke keltürgendu?» Dep heyran qélishliri mumkin, lékin sama ussuli üchün aldin'ala teyyarliq meshqi qilmaydu. U peqet xelqining bir xil en'eniwi paaliyiti bolup, bayram tentenisi hemme kishini ixtiyarsiz sama sélishqa ündeydu.

Sama héyt künliri etigendin kechkiche kün boyi üzülmey dawamlishidu. Samachilar qanchilik waqit oynisa özining ixtiyariy. Naghra – sunaychilar adette birer saet etrapida bir xil ahanggha özgertip harmay chalidu. Birer muqam axirlashqanda on– – on besh minut dem éliwélip yene bashlalydu. Samachilar hérip – charchisa özlükidin toxtam, tamashichilarning qatarigha qoshulidu, lékin sama muzika toxtimighuche zadi toxtam qalmaydu, belki bes – beste birinnng ornigha biri meydan'gha chüshüp üzlüksiz dawamlishiwéidu, bezi sama mestaniliri ussulni köp oynaphérip – charchighanliqtin hoshidin kétip yiqilip qalidighan ehwallarmu yüz béridu. Qisqisi, sama sélish qeshqer uyghurlirini bir xil tilsimliq küch bilen özige mehliya qlidu.

Samam ussulining xaraktéridin qarighanda uningda ghelbini we shad – xuramliqni tentene qilish mezmun qilin'ghan.

Sama ussulinng tariximu nahayiti uzun. Qedimki kolléktip owchiliq dewrliridila owdin ghelbilik qaytip kelgendin kéyin uruq – qebililer boyiche bir yerge jem bolup, ow ghelbisini tebriklep kolléktip ussul oynash aditi bar idi. Shamanizim dewride sama (kök)gha choqunush asasi orunda turghachqa, ghelibe tentenisi bedilige oynilidighan bundaq kolléktip ussul sama ussuli (xelq tilida sama sélish) dep atalghanliqi melum. Éytilishiche, islam dinining ghazat urushlirida jengge atlinish aldida naghra bilen suqay chélinidiken, jengde ghelibe qilsa ghelbini tentene qilish yüzisidin naghra bilen sunayning awazigha tengkesh qilip kolléktip ussul oynalghan. Uyghurlar arisida peqet qurban héyt bilen roza héyt künliridila mushundaq kolléktip sama ussuli arqiliq héyt xushalliqini tentene qilish aditi shu qedimki en'ene bilen munasiwetlik bolsa kérek. Meyli uning qaysi tarixiy en'enige baghlinishidin qet'iynezer, özgiche alahidilikke ige bolghan sama ussuli shinjangdin ibaret naxsha – ussul makanining simwolidur.

En'eniwi Teswiriy Wastiler

Her qaysi xelqlerning meniwi aditide ularning iptidaiy diniy étiqadliri we pisxik alahidilikliri bilen yughurulup belgilik derijide qéliplashqan teswiriy wastiliri bolidu. Simwolluq menige ige bolghan bu teswiri wastiler xelqining kündilik turmush aditi bilen masliship, millyiy angning inkasi süpitide, ularnnng aghzaki nutuqlirida, poétik ijadiyetliride, istétik qarashlirida öz ipadisini tapqan. Shundaqla nispiy muqim menisi bilen xelqning til sen'itige singip kirip, fraziologiyilik bediiy amil bolup qalghan.

Derweqe, her qaysi xelqlerning milliy edebiyatida qollinighan teswiriy (mejaza) wastiler nahayiti köp we xilmu xildur. Lékin bizning démekchi bolghinimiz, peqet xelqning til örp – adetliri sheklide qélipliship, étiqad derijisige kötürülgen bezi en'eniwi teswiri wastilerdur. Mesilen:

Bulbul we qizilgül uyghurlarning en'eniwi güzellik aditide we pisxil éngida qizilgül daim söyümlük yarning, erkin muhebbetning, güzellik we sapliqning; Bulbul bolsa sadaqetmen ashiqning yar waislida peryada chekküchinng simowli bolup kelgen. Bu wastining qéliplishishgha bulbulning qizilgül ishqida xendan urushi mezmun qilighan «bulbul uyqusi» namliq riwayetler seweb bolghan.

Kakkuk bilen zeynep: uyghurlar arisida muradigha yételmigen ashiq – meshuqlar kakkuk bilen zeynepke oxshitish aditi shekilen'gen. Uyghur xelq qoshaqliridiki «kakkuk ashiqi zeynep, biri baghda, bir taghda» dégen misralarmu kakkuk bilen zeynepning xelqimiz eqidisidiki simowlluq menisini ipailigen. Kün, ay, yultuz, cholpan: xelqimizning güzellik aditide bu asman jisimliri yaxshiliq we güzellikning turaqliq simowli bolup kelgen hemde xelqning aghzaki til aditide eng köp qollinilidighan ijadbiy menidiki teswiri wastilerdur. Bu en'eniwi adetke aylinishi kökke choqunushtin baret ejdadlirimizning iptidaiy étiqadi bilen munasiwetlik.

Bulaq: közni boluqqa oxshitip süretlesh uyghurlada qedimdin tartip dawamliship kéliwatqan bir xil en'ene.

Hemmiige melumki, köz bilen su insanlar üchün inatayin muhim bolghan ikki amil, su bilen közning qimmet we mahiyet jehettiki oxshashliqi, shundaqla köz bilen bulaqnning shekil jehettiki melum oxshashliqi xelqimizning istétik qarashlirida eks étip köznni bulaqqa oxshitish en'enisi hemde bulaqni ulughlash aditini keltürüp chiqarghan.

Yarning yüzini almigha oxshitish, chinarni baturluqqa, jasaret we iradige simwol qilish, qariyaghachni yeklen'gen emma chidamliq muhebbetke simwol qilish, ejdiha, yilanni wehshiylik we yawuzluqning siwoli qilish qatarliq teswiriy wastilerning qéliplishish seweblirimu belgilik bir étiqad bilen munasiwetliktur.
Uningdin bashqa «leyli – mejburn», «perhad – shérin», «tahir – zöhre», «ghérip – senem» qatarliq namlarmu hem xelq arisidiki shu xil dastanning ismi, hem simowlluq menidiki teswiriyi wastie hésablinidu.

Xelqning güzellik adetliridin kélip chiqqan mundaq en'eniwi wastiler nahayiti köp bolup, u noqul edebiy hadisila emes, belki mueyyen étiqad tesiride shekillen'gen til aditidur.

Irsalname

Érsalname– «yollanma», «pütükname» démektur. Ir salname ewetish (dostlirigha, söygen yarigha salam xet yolla) uyghur xelqining öz ara xet yüzide köngül izhar qilishtin ibaret en'eniwi aditi bolup, uyghur xelqi ichide bir qeder keng omumlashqan. Érsalnamining türi köpxil bolup, köprek béyt sheklide hem nesriy shéir sheklide yézilidu. Bezide iir salname ornida qizilgül destilirini yaki gül destiler bilen qoshup bughday samanlirinimq ewetidighan adetler bar. Bularning hemisi köngülni simowolluq izhar qilish shekli bolup, mueyyen mezmun'gha ige. Uyghurlarning en'eniwi istétik éngida poreklep échilghan güllerdin teyyarlan'ghan gül destiler omumen muhebbetke simwol qilin'ghan. Shunga gül deste sunush qiz – yigitlerning öz ara muhebbet izhar qilish watisi. Gül destining arisigha samanni séghinin chirayim samandek saghirip ketti» dégen menini bildüridu.

Irsalname mezmun jehette köpinche muhebbetni muhebbet judaliqini yarigha we dostlirigha bolghan séghinishni ipadileydu.

Irsalname ewetish asasen kishilerning muhebbet erkinliki boghulghan, insaniy erkinlikke yol qoyulmighan féodalizm dewride peyda bolghan bir xil adet hésablinidu. Qizlarning yaxshi körgen yigitige qol yaghliq we tamak xaltisi sowgha qilishimu irsalname dairisige kiridu. Bundaq qol yaghliq we tamaka xaltisigha xet ornida poreklep échiliwatqan güllernng nusxisi, gül shéxida sayrawatqan bulbul yaki kakkuknnng süriti yar ishqida güpüldep soquwatqan yürekning shekli meshut yip bilen keshtilinidu. Qeghezge pütülidighan irsalnamiler nahayiti tesirlik, janliq we héssiyatliq bolidu. Öz zamanisida érsalname yézishni kesip qilghan xettat we ressmalar bolghan ular patlan'ghan «xoten qeghizi»ge béyt yaki nesriy shéir sheklidiki pütüknamilerni hösin xet sheklide pütüp, uning girweklirige teshnaliq we judaliqni ipadileydighan yaki muhebbet ghayisini süretleydighan resimlerni sizip teyyarlighan. Irsalname ewetishke hajiti bar kishiler ulargha muwapiq heq bérip özlirige muwapiq kélidighanlirini talla:p sétiwalghan we uni qimmetlik mülük süpitide saqlighan.

Irsalname köpinche uyghurlarning en'eniwi teswiri wastiliridin paydilinip, pasahetlik til, oxshitish, sélishturush, simwol, métafora, mubalighe qatarliq wastiler arqiliq oqughuchilarda roshen istétik zoq qozghaydu. Mesilen:

Pütükname iwerdim qashlirigha,

Tilep döletni altun bashlirigha.

Qanat berse uchup barsam qashlirigha,

Qara qushqach bolup qonsam bashlirigha.

Qara qushqach bolup chiqsam hawagha,

Xuda saldi méni bundaq balagha.

Séghinduq binahayet özlirini,

Tola shérin mubarek sözlirini.

Ni saette nésip bolur körüshke,

Tolun aydek chaqnighan yüzlirini.

Ushbu name özlirige teelluqtur,

Oqughayla yoghan échip közlirini.

Meddahliq

Meddahliq – aghzaki til adetlirinng keng türde omumlashqan en'eniwi shekilliridin biri. Uyghurlar arisida meddahliq nahayiti tereqqiy qilghan en'eniwi adetlerning biri bolup, mushu kesip bilen shughullan'ghuchi kishi «meddah» (waiz) dep atilidu. Meddahlar xelq arisidiki talntliq we iqtidarliq söz sen'etkarliri bolup, uyghur elneghme sen'iti ene shu meddahliq aditidin ösüp chiqqan.

Meddahliq – naxsha, muzika we dramatik heriketni bir gewdige aylandurghan onwérsal sen'et adtii bolup, uning kishilerni jelp qilish küchi nahayiti zor. Shuning üchün uzaq zamanlardin buyan meddahlar xelq arisida zor inawetke ige bolup, kelgen maddahliq diti bolupmu xoten, qeshqer, yeken qatarliq sheherlerde keng ewj alghan.Bazar künliri ataqliq meddahlar terep – tereptin bu sheherlerge yighilip muwapiq sorunda bes – bes biblen madddalhiq qilghan. Chong surunlarda medhliq qilghuchi bir qanche meddhtin terkib tapuan bolup, biri aslaiq rol alghuchi bash maddah, bir yaki ikkisi «dost tartip béridighan» qoshumche maddah hésablidu. Bezide muzika tengkesh qilip bergüchi sazande ayrim bolsa, bezide bash meddah özi hem muzika chalidu, hem naxsha éytidu, hem sözleydu, medddhning sözleydighanliri köpiche qedimki tarixy qisslelr, taqliq xelq dastanliri, epsane – rwayetler, qiziarliq hékaye – chöchekler, jengnamiler we bezi dangliq klassik eserlerning mezmuni qatarliqlardin ibaret bolup, hékaye qilghanda xuddi drama artisliridek yalghuz özi bir qanche pérsunajning obrazinijanliq gxewdilendürüp bérelydu. Shunga meddah sorun tüzmekchi bolup chaqirish dumbiqini yaki n'ghrisini chalghan haman meddahqa adetlinip qalghan xelq topi uning etrpigha derhal yighilip,özlikidin chember sheklide meydan hazirlaydu, meddahning sen'et maharitige meptun bolghan xelq uning meddahliq paaliyiti axirlashqiche bir qanche saete midirlimay olturidu yaki öre turup anglaydu.

Uyghurlar arisida yuqiriqidek kesipleshken meddahliqtin bashqa, yene bezi rayonlarda yashan'ghanlar birer öyge toliship herkim özi bilgenche qisse yaki hékaye éytishidighan, qiziqarliq qedimki kitab – risalilerni oqup anglaydighan adetmu bar. Mesilen, turpan rayonidki yashan'ghanlar arisida qerellik ötküzülüp turidighan «dadur meshripi» ene shundaq xaraktérige ige. Bumu mezmun mahiyitidin élip éytqanda, meddahliqnning bir xl türi hésablinidu.

Meddahliq uyghurlarnng ammiwi murasm we her xil seyle paaliyetliride nahayiti qizip kétidu, qeshqer «hezret seylisi», opaldiki «noruz – bulaq seylisi», yéngsardiki «odxénim seylisi», xotendiki «kohmarim seylisi» qatarliq kklimi chong murasim paaliyetlirining asasi mezmunliridin biri meddahliq bolup, mushu seyle mezgilliride yurt – yurtlardin kelgen meddahlar terep – terepte sorun tüzüp, minglighan seylichilerni özige jelp qilidu.

Meddahliq edebiyatining mezmuni ichide gerche saghlam bolmighan bezi diniy terkiblerning bolushidin qet'iynezer, uning xelq sen'itini yükseldürüsh, xelq éghiz edebiyatini tarqitish we béytish, xelqining edebiy miraslirini saqlap qélish qatarliq jehetlerde uynian rolini töwen mölcherleshke bolmaydu.

Chaqchaq

Chaqchaq – uyghurlarning en'eniwi adetlirining bir türi bolup, xelq azaki ijadiyitining hejwi türige xas ammiwi janirdur. Chaqchaq uyghurlar arisida shunchilik keng omumlashqanki, uyghurlarning kündilik turmushini chaqchaqsiz tesewur qilish mumkin emes. Özining shekli boyiche, chaqchaq alahide bir xil dialog bolup, u, adette ikki yaki uningdinmu köp bir top ademler arisida qanat yayidu. Emma chaqchaqning xaraktér jehettin kishilerning adettiki söhbiti emes. Chaqchaqning yadrosi jarangliq külke bolghachqa, u kishilerde ixtiyarsiz tebiiy külke qozghashni meqset qilidu.

Insan külkige muhtaj. Shunga kishilerde «bir qétim külseng on yil yashirimen» déyshdu. Mushu nuqtida chaqchaq bir xil meniwi küch süpitide, insan qelbige istétik tuyghu béqishlap rohni urghutidu, hayat meishetliridin huzurlanduridu.

Uyghurlar xush chaqchaq, yumurgha bay xelq shunga ular qedimdin tartip chaqchaqni öz turmushigha hemrah qilip kelgen. Ular öz ara bir – biri bilen körüshkende gépini chaqchaq bilen bashlaydu. Ularning turmushidiki toy – tökün we bashqa murasimlar, xilmu–xil seyle paaliyetliri, ammiwi meshrepler méhmandarchiliq we söhbetlerning hemmisi chaqchaqsiz ötmeydu. Shunga külke – chaqchiqi bolmighan olturushlarni «rahiblarning butxanidiki tilawiti»ge oxshitip, unngdin razi bolmaydu. Uyghurlar arisigha keng tarqalghan «nesridin ependi letipiliri», «seley chaqqan letipiliri», «mollazeydin letipiliri» din tartip taki bügünki réal turmushimizgha külke béghishlawatqan hésam qatarliq letipichilerning aditining janliq simasi, uyghur söz sen'itide chaqchaq janizinn shunchiliq ewj élishi ularning mlliiy pisxikisidiki yumurluq xaraktér bilen zich munasiwetlik. Bu xil xaraktérning yétilishide uyghur jem'iyitining tebiiy jughrapiyilik sharaiti. Iqtisadiy ijtimaiy sharaiti, tarixy sharaiti, medeniyet qatlimi qatarliq ichki – tashqi amillarning milliy xasliqi seweb bolghan.

Uyghur chaqchaqlirining alahidiliki köp tereplimlik bolup, hazir jawabliq, mentiqiliqliq, delmu dellik, qaratmiliqliq, yoshurun menidarliq, obéktipliq (pikir mezmunining bir – birige chember chas baghlinishi) qatarliq alahidiliklerge merkezlishidu, her qandaq waqitta chaqchaq birer témigha, birer nishan (obéktip)gha merkerzlishidu, uningdin chetnep ketse chaqchaqning küchi bolmaydu hemde külke peyda qilalmaydu.

Uyghurlarda chaqchaqning türliri sorun'gha qarap her xil bolidu. Mesilen:

«Uchum qilish» xaraktéridiki chaqchaqlar, yeni konkrét bir mawzu etrapida aylinip turghan chember ichide chaqchaqlishish, chaqchaqning bu xil sheklide melum bir shexsni chöridigen halda, uning hayatidiki her bir épzot we qiziq peytlirini, xfraktéridiki özgichiliklerni külkilik teswirlersh, mubalighileshtürüsh arqiliq gheyri «adem» yasap chiqish – «uchum qilish» déylidu. Chaqchaqchilar ajayip maharet bilen öz obéktini «uchum» qilghandin kéyin, axirida epchil usul bilen uni qayturup qatargha qoshuwalidu. Netijide chaqchaq obékti jümlidin bashqilarmu buningdin chéchqandaq gheyrilik hés qilmaydu.

«Leqemlik chaqchaq» – chaqchaqning eng keng tarqalghan shekli. Uyghurlarda shexslernning xas isimigha qandaqtur bir leqeni qoshup atash adetke aylan'ghan. Xelqqe «leqemsiz kishi bolmas» dégen ibaret bar. Derweqe, uyghurlarda shexsipy leqemdin bashqa atidin baligha, balidin baligha miras qalidighan ewladlar leqimi hetta yurt – mehellilerge ortaq yurt leqemliri bolidu. Leqemlik chaqchaqta chaqchaq oébtkining leqimini toghrididn toghra tilgha almay, xilmu xil boyaq bilen perdazlap isharilik süretlesh arqiliq külke peyda qilidu. Leqemlik chaqchaqta chaqchaqning hazir jawab bolushi, tesewwur we tepekkur iqtidarining küchlük bolushi telep qilinidu.

Maqal – temsillik chaqchaqlar: chaqchaqninng bu türi köp hallarda leqemlik chaqchaqlar bilen ariliship kétidu. Mesilen, bir kishining leqimi «töge» bolup,u bir olturushta qopal, qamlashmighan ish qilip qoysa, buni bayqighan chaqchaqchi «tögining mazar bilen ishi yoq» dégen maqaldin paidilinish arqiliq chaqchaq bashlaydu. Chünki her qandaq maqal – temsil peyda boush jehettin qaratmiliqqa ige. Shuning üchün chaqchaqchilar xelq éghiz debiyati ichidiki maqal – temsillerdin, ependi letilpiqliridin , xelqning hékmetlik sözliridin ustiliq bilen paydilinishqa mahir bolushi kérek.

Chaqchaqninng «oxshitish» sheklide obéktip qilin'ghan shexsning qiyapitide, xulq – mijezide közee chéliqidighan ghelite körünüsh we gheyriy haletlirini xuddi shuninggha oxshidighan türlük nersilerge – haywanat, uchar qanat we bashqa nersilerge oxshitish, tengleshtürüsh we teqlid qilish usuli arqliiq chaqchaqni rawajlanduridu.

Qapiylik chaqchaq: chaqchaqnnng bu shekli shéiriy sheklide qapiye qoghlishish usuli bilen wujudqa chiqidu. Qapylik chaqchaq uyghur tilinng pasahitini namayen qilish bilen birlikte, kishilertge bediy lezzet béridu. Xelq arisidiki «qapiyiige kelgende anangdin qaytma» dégen ibare bar, bu qapiylik chaqchaq sheklining xelqimiz arisida alahide étibargha ige ikenlikini körsitidu.

«Söz oyuni»mu chaqchaqning özige xas bir türi bolup, uyghur tilidiki mubalighe, oxshitish simwol, métafora qatalriq stilistik wastilerge tayinidu.

Démek, xelq danishmenlikining yüksek bir ipadisi bolghan chaqchaqta xelq tilining heqiiqiy bayliqi, rengmu rengliki, ewrishimliki, menidarliqi,m teswiriy quwwiti qatarliq alahidilikliri namayan qilinidu.

Bu yerde shuni eskertip ötüsh kérekki, heqiqiy menidiki chaqchaq bilen adettiki mazaq qilish mahiyet jehette oxshashmaydu. Chünki mazaq qilishta birinchidin, mentiqe yoq, ikkinchidin, ijadbiy mezmundin köre, uninggha tene we doq qilish ipadisi yaki briawning zitigha – ghorurigha tégish, shexsni kemsitish, mesxire qilish oxshash selbiy mezmunidiki pikirler höküm süridu. Eksiche, chaqchaq ilmiy bolidu, kishilik munasiwetke we edeb – exlaq mizanlirigha qattiq riaye qilidu. Kishinng eyibini échip dilini renjitishtin saqlinidu. Shunga uyghurlar arisida chaqchaq sorun'gha we obéktqa qarap özgirip turidu. Kishchiker chonglargha , erler ayallargha chaqchaq qilishtin saqlinidu. Qisqisi, chaqchaq turmushqa xush xuy mezmun bérishini meqset qilidu.

Xettatliq

Xettatliq – uyghur medeniyitining sen'et türliri ichide uzaq tarixta, özgiche alahidilikke ige bolghan yéziq sen'iti. Uning kélip chiqishi, tereqqiyati yéziq bilen chemberchas baghlan'ghan.

Uyghur xelqi uzaq tarixy jeryanida türk yéziqi yeni orxun – yenisey yéziqi qedimki uyghur yéziqi, ereb – yéziqi chaghatay yéziqi, ereb élipbesi asasidiki uyghur kona yéziqi qatarliq yéziqlarni qollinishtin bashqa, tarixta braxman yéziqi, maniy yéziqi, qedimki süriye yéziqi qatarliq yéziqlardin paydilinip, hemme sahedin qimmetlik yadikarliqlar qaldurughan. Yene uzaq tarixy dewrlerdin yétilip chiqqan yüksek maharetke ige xettatlarning orxun – yenisey menggü tashliridin tartip, tarim wadisidiki bostanliqlardin tépilghan her xil yéziqtiki béghishlima mezmunidiki hösin xetler we islamiyettin buyanqi klassik qol yazmilar, diyarimizdikiqedimki meschit, mazar we imaretlerning wasa, kahishliri, méhrab we tamgha uyup hel bérilgen hösin xetlerdin qarighanda uyghur xettatliqi binakarliq sen'itimizdimu öz karamitini körsetken.

Uyghurlarda uzundin qollinip kéliwatqan tüz xet nusxisi, ruq'i xet nusxisi, teliq xet nusxisi, esliye xet nusxisi, solus xet nusxisi bolup, buningdin bashqa öz aldigha ayrim herp sheklige ige nesxi xet nusxisi, kufi xet nusxisi, sheterenji kofi xet nusxisi, reyhani xet nusxisi, ijazet xet nusxisi, diwani xet nusxisi we chelli diwani xet nusxisi qatarliqlar we töw'em, teswiriy kürgül, jelli xet nusxiliri bar. Uyghur xettatliri bu nusxilardin ajayip güzel xetlerni yazidu. Ularning xetlirining beziliri örkeshlep turghan déngiz dolqunliridek julalap kishige ömür we jasaret ata qilsa, beziliri shildarlap éqiwatqan bulaq sulirini, xush nawa sayrawaqtna bulbullarni eslitip kishi qelbige shadliq, xatirjemlik béghishlaydu. Bezi xetler sahibjamallarning hösini eks ettürse yene beziliri uchar qushlarni, gül – giyahlarni eks ettürüp kishini özige mehliya qilidu.

Uyghur xettatliqi milliy alahidilkke ige qelem, qegheaz, siyahlarni ishlitidu. Uyghur yéziqi élipbelik yéziq bolup, herpliri ulinip yézilidighan bolghachqa, xettatlar xetnnng tekshi, körkem, chirayliq yézilishi üchün qomush (bambuk), irghay yaghichi, qarighay yaghichi qatarliqlarda melum könglikke, muqim ölchemge, élastikiliq xususiyetke ige, siyah rawan chiqidighan , yapilaq uchluq qelemlerni yasap ishlitidu. Qelem uchi ikki üch santimétir yapilaq uchlinip bir az élastikiliq haletke keltürülidu. Uchining ikki qarliq teripi zörür bolghan kenglikte ölchemge asasen siliqliniduwe uchini on besh gradustin ottuz besh giradusqiche tekshilep késip uchining qaq otturisidin texminen bir santimétirdin bir yérim santimétirghiche jraq échip qoyidu.

Qeghez: uyghurlar uzaq tarixtin buayn kendir, üjme derix qowziqidin qeghez (xoten qeghizi) yasap, qeghezni taxtay üstide qoyup, qashtétshi yaki siliq tash bilen sürüp chingdap – silghaytip pishshiqlaydu.

Siyah: qara siyah ishlitidighan bolup siyahqa nawat arilashturidu. Bundaq siyah yéyilmaydu, asan tozimaydu. Qedimdin bashlap rawaj tapqan uyghur xettatliq en'enisi bügünki künde téximu tereqqiy qilip, dunya jamaetchilikining diqqet – étibarini qozghaydighan alahide bir sen'et türige aylandi.

Uyghur Orup Adetliri namliq kitaptin elindi