Yéziqsiz Waqit Kaléndari

Ejdadlirimiz nahayiti qedimki zamanlardin bashlap, özlirining hayatliq éhtiyajigha muwapiq halda, tebietning sirini bilish istikini asman jisimliri heqqidiki kosmologiyilik we métrologiyilik chüshenchilerge tetbiqlidi. Ular kün bilen tünning, yoruqluq bilen qarangghuluqning, kün, ay, pesillerning dewri halda almiship, aylinip turush seweblirini asman jisimliri (quyash, ay, yultuz, planétlar)diki özgirishlerge baghlaöp chüshendürüshke tirishiti. Quyashning sherqtin kötürülüp, gherbke pétishi, ayning toghulushi, tolushi we axirida yoqilip qaytidin yéngilinishi; Planétlar we sansizlighan yultuz türkümlirining sirliq heriketliri we özgirishliri, ularning kainatqa bolghan tesiri qatarliqlarni uzaq esirler mabeynide tekrar közitip, planétlarning burchliq waqti (yilliq heriket dewri)ni melum éniqliq bilen hésablap chiqish imkaniyitige aérishti. Netijide eng deslepki «yéziqsiz waqit kaléndari» (yultuz kaléndarimu déyilidu) peyda boldi. Déhqanlar we mal chariwlar mushu «kaléndar» boyiche özlirining ishlepchiqirish mezgilini belgilidi hemde kéynche asman jisimlirining herikiti asasida tüzülgen «shemsiye kaléndari», «qemeriye kaléndari» we müchellik kaléndarlarning barliqqa kélishige asas saldi.

Xelqimiz métrologiyilik özgirishlerni süpetleydighan «yultuz kaléndari»ni yaritish jeryanida asasiy planiétlarning alahidilikini iptidaiy halda bilish imkaniyitige ige boldi. Shuning bilen quyashni merkez qilghan planétrlarning süpetlirini perqliq halda teriplidi we ularni özige xas miliy namlar bilen atidi. Mesilen, hem stronomiyilik, hem métrologiylik menige ige bolghan üker yoltuzini«ULKER» dep atap uningdin kéchisi yol yürgende nishan körsitip béridighan «kompas» süpitide paydilandi. «Yultuz kaléndari» diki mezgil (pesil) özgirishlirinimu ene shu ükerge qarap belgilidi. Xelqimiz: «üker yultuzining köpiyishi bilen hawa rayi özgiridu, eger üker aygha yéqinlashsa, boran – chapqun az bolidu. Yerge yéqinlashsa, bu bahar (köklem)ning yétip kelgenlikining bésharaiti; Eger üker sugha yéqinlashsa höl – yéghin köp bolidu;Tghqa yéqinlashsa pij – pij issiq bolidu» dep qaridi. «Üker yan'gha ötse yazgha tewe, qomaq geden'ge chüshse tazgha tewe» dégen temsil xelqimiznng ene shu üker yultuzi heqqidiki karashiridin kélip chiqqan (kishiler üker yuluzi körünmeydighan 6 – ayning béshini «üker yan'gha ötti» dep hésablighan).

Uyghurlar yene ornidin midirlimay qoytup yultuzini «tömür qozuq» dep atap, dunyaning töt teripini uninggha qarap belgilidi, «tömür qozuq»ning yénidiki ikki yultuz türkümini «béliq » (baliq) yultuz we «qozi yultuz» dep atap, «béliq» – qishning axirqi éyi, «qozi» – baharning bashlan'ghuch éyi (yil béshi) dep chüshendürdi. Özining renggi bilen bir tamcha qan'gha oxshishidighan qizghuch mars türkümige «yetiken» (yette qaraqchi, qaraqush) dep nam bérip, uni balayiapetke simwol qildi. Xelq arisida «yetiken» yultuz türkümining yene «chömüch yultuzi», «chong éyiq yultuzi» dégen namlirimu bar.

Hemmidin roshen hem chirayliq wénéra yultuzini «cholpan» dep atap, uni xushaliq bext xaraktéristikisi bilen gewdilendürdi. Eng üstün turidighan zuhel (saturn) yultuz türkümini «aqar yultuz», «taraza yultuz» dep atap, uninggha bashqiche ehmyiet berdi. «Chille» (iyul)ning axiri «taraza yultuz» ning körünüsh mezgili bolup, u tomuzning qaytishigha bashlighanliqidin xewer béridu, déyishti hemde «taraza toghsa tang salqin, bughday, arpa pishidu»dep qarashti.

Atarut (mérkuriy) yultuz türkümini «sunbule» (bughday béshi) dep atap, «sunbule» toghqandin kéyin yaz ayaghlishidu, dep qaridi. Xelq arisidiki «sunbule yémi – qishning ghémi», «sunbulide susal, mizanda téri, mizanda térimisang qoy léri» dégen'ge oxshash maqal – temsillerning peyda bolushimu ene shu yultuzning alahidiliki bilen munasiwetlik.

Xelqimiz yene mushtiri (yupétir) yultuz türkümini «ot yultuzi» (mehmut meshqeri «türkiy tillar diwani» da «eren tüz» dep atighan) dep atap, uni yaxshiliq we bext – saadetke simwol qildi. Mérix yultuz türkümini «shamal yultuz» (baqirsoqim) dep atap, uni palaket we malametke simwol qildi. Zuehl yultuz türkümini «tupraq yultuz» dep atap, uni nispiy yaxshiliq we nispiy xushalliqqa simowl qildi we bashqilar.

Uyghurlar «asman gümbizi» dep jimirlap turghan ene shundaq yolni türkümlirining ichidiki on iki yultuz türkümini ayrim – ayrim milliy namlar bilen atap, uni bir yil ichidiki on ikki ayning nami qilip tallan'ghan. Xelqimiz en'eniwi aditi boyiche «qozi»ni yil béshi (yéngi yil) qilghan halda, od {u}, arandéz (jewza), qochiq (seratan), arslan (esed), sunbule (bughday béshi), ulku (taraza, mizan), chazan (chayan, eqreb), yay (oqya, qewris), oghlaq (jeddi), kunek (delwe, sogha), baliq (béliq hut) dep atap, on ikki ayni retke turghuzghan. R üch ayni bir toqsan (bir pesil)gha bölüp, noruz (yéngi ay), oghlaq ay, ulugh oghlaq ay, ulugh ay dep töt pesilni perqlendürüp atighan. Yene bir ayni ikki mewsümge, bir kéche – kündüzni oni iki chagh, yigirme töt waqit (saet)qa, on iki yilni bir möchelge, besh möchelni bibr dewrge bölgen.

Xelqimizning qedimki «yéziqsiz waqit kaléndari»da yene yette künni zuhel (ekentir yaki saturun), mushtiri (ongay yaki yupéitr), mérix (korud yaki mars), shemis (yeshiq yaki quyash), zöhre (sewt yaki chopan), atarut (arzu yaki mérkuriy), qemer (ay yaki yalchiq )qatarliq köotiki yetee sayyare yultuzgha teqlid qlip atighan. Hazirqi «hepte» we kün namiliri islamiyettin kéyin uyghurlar arisigha singip kirgen.

«Shemsiye kaléndari» boyiche her qaysi aylarni hemel (1– ay), sewr (2–ay), jewza (3– ay), sernan (4– ay), esed (5– ay), sunbule (6– ay), mizan (7– ay), eqrep (8– ay), qews (9–ay), jeddi (10–ay), delwe (11– ay), hut (12– ay)shundaqla reb «qemeriye kaélndari» boyiche muherrem, seper, rebiyel'ewwel, rebbiyel'axr, jamadiyel'ewel, jamadiyel'axé, rejep, sheban ramizn, shewwal, zulqede, zulhejje dep atashmu shinjanggha islam dini kirgendin kéyinki ishlardur.

Démek, ejdadlirimizning qedimki «yéziqsiz waqit kaléndari»da «yer merkez» lik chüshenchisi algha sürülgen bolup, asmandiki barliq planétrlar oxshashmighan orbitilarni boylap yerni egip heriketchan halette turidighanliqi, quyash barliq planétlar ichide özidin yoruqluq chiqiridighan issiliqning mebbesi ikenliki bu mebe bolmighanda hayatliqning bolmaydighanliqi, ay quyashtin yoruqluq alghuchi «yerning hemrahi» ikenliki qatarliq köz qarashlar eks étilgen.

En'eniwi Ölchem Birlikliri

Uyghurlar burunraq sheherleshken, bazar igilikini yolgha qoyghan xelqlerning biri. Bazar sodisining janlinishi tebiiyi halda tawar almashturushtiki ölchem bilriklirini telep qlidu. Bu ölchemler her qaysi xelq;Erning ijtimaiy turmushi bilen zich baghlan'ghan halda roshen milliylikke ige bolup, uyghur hazirqi zaman métrologiylik namlarnnng barliqqa kélishige asas salghan.

Uyghurlarning étnik turmushidiki en'eniwi ölchemlerni uzunluq ölchimi, éghirliq ölchimi suyuqluq ölchimi, chéchilip – tökülüp tudighan nersilerni ölchesh üchün qollinilidighan ölchemler, kölem bilen hejimge ait ölchemler, waqit ölchimi qatarliq türlerge bölüsh mumkin.

Uyghurlar arisidiki uzunluq ölchimining chong bir qisimi adem ezalirining nami bilen ularning heriketlirige teqqas qilinidu. Uzunluq ölchimi liksika – sémantikiliq jehette birer nersinning uzunluqini ölchesh , musape we ariliqni ölchesh bolup ikkige bölünidu. Birinchisi, ademning birer ezalirining nami arqiliq yasalghan. Mesilen, ghérich (boyi bir qghérich), ghulach (bir ghulach arghamcha), chamdam (bir chamdam yer), soyam (bir soyam rext), adem boyi (qonaq adem boyi östi), tirnaq (tirnaqchilik jay), tutam (bir tutam chöp), tapan (bir tapan yer) dégen'ge oxshash. Ikkinchisi, ölchem süpitide ishlitidigha nersining nami bilen atash arqiliq hasil bolghan atalghular bolup, u asasen, melum bir waqit kesmisini ipadileydighan sözlerning ishtirak qilishi arqiliq yasilidu. Mesilen, arghamcha boy, neyze boy, derex boy, gez, bir baghlam bir quchaq, bir kapam, bir oram, bir ketmen, bir gürjek dégen'ge oxshash.

Xelq arisidiki musapini ipadileydighan atalghularmu uzunluq ölchimi dairisige kiridu. Mesilen, chaqirim , bir yaghach yer, bir béket yer, at chapturdum yer, éngek asti yer, bir künlük yol, bir potey yol, bir ash pishim yer, bir ün yétim yer we bashqilar.

Uyghurlar éghirliq ölchimi süpitide, küre, patman, charek, yérim charek, ishshek, nimishek, jing, ser, misqal, fung qatarliq en'eniwi atalghularni ishletken. Uyghurlarning éghirliq ölcheydighan jingu mushu ölchem birliklirige asasen tüzülgen.

Uyghurlar suyuqluq we chéchilip – tökülidighan nersilerni ölchesh üchün, tumushtiki her xil kölem, hejim yaki mlalcherdiki nersilerdin paydilinip, uni hemme étirap qilidighan ölchem birlikige aylandurghan. Mnesilen,m bir warwa yük, bir qap un, bir qapaq su, bir shéshe yagh, bir qacha tériq, bir ériq su déyilse, eyni waqitta uning qanchilik miqdarni körsitidighanliqi we qanchilik iqtisadiy qimmetke ige ikenliki kishiler könglige ayan idi.

Waqit ölchimimu yuqiri ölchem birlikige oxshash birer heriket nami bilen atalghan. Mesilen, bir ash pishim, köz yumup achquchwe, hesh – pesh dégüche, dégen'ge oxshash.

Bu xil ölchem birliklirinng ipadilen'gen mezmunining toghriliq derijisi gerche mutleq bolmisimu,m lékin nisbpiy turaqliq menege ige bolghan, shu sewebtin uzaq esirler mabeynide qollinilip adetke aylan'ghan bundaq ölchem birliki namliri xelqimizning iqtisadiy turmushida xéli qoyuq iz qaldrghachqa, hetta ularning aghzaki ijadiyetlirig-imu singip kirgen. Bolupmu uyghur xelq qoshaqliri, maqal – temsilliri we hékaye, chöchekliride bundaq en'eniwi ölchem birliki atalghuliri köp .Uchraydu. Bularni xelqimizning en'eniwi iqtisadiy adetliri bilen birleshtürüp tekshürüsh hemde hazirqi zaman métrologiylik namlar bilen sélishturush tetqiqat qimmitige ige bolghan muhim téma hésablinidu.

Hazir uyghurlarmuq bashqa xelq;Erge oxshash ölchem birlikliri üchün xelq'ara birlikke kelgen métrologiylik namlar (kilométr, métr, santémétir, tonna, klogram, létir qatarliqlar)ni qollinidu. Lékin yuqiriqi namlarning beziliri xelq arisida hazirmu ishlitilip kéltiwatidu.

Taq San

Uyghurlarning turmush aditide taq sanlar ulughlinidu. Shunga ularning bezi turmush adetliride taq sanlar tallap ishlitilidu. Mesilen, ular her küni besh qétim (besh wax) namaz oquyidu; Her heptining beshinchi küni bir qétim jümage yighilip jüme namizigha daxil bolidu; Bir hepte yette kün bolidu; Meschitlerning peshtaq pelempiyi taq bolidu; Aptuwa bilen méhmanlarning qoligha su bergende üch merte qoyidu; Qizlarning chéchi taq örülidu; Öy yapqanda ishlitidighan jege yaghach (lim) we tüwrüklermu taq bolidu; Axunum toy nikahini oqughanda qiz we yigitning nikahni qobul qilghan – qilmighanliqini peqet üch qétimla soraydu; Er özining ayalni üch qétim «talaq » qilsa, nikahtin ajrashqanliq hésablinidu, balilarning sünnitini qilishqa toghra kelgende, taq kün tallinidu hemde sünnet qilish yéshimu taq bolidu, kishi ölgende méyitni sugha alghandin kéyn, eger er kishi bolsa képenliki üch qewet, ayal bolsa besh qewet tiklidu; Yol – kochilarda birer kishining aldigha ghayibtin nerse uchrap qalsa, yuqiri awazda «bu nerse kimning?» Dep üch qétim towlash shert. Igisi chiqmisa aidin u kishi uchrighan nersini qoligha alsa bolidu; Töge karwanliridiki tögining sanimu taq bolidu; Omumen bu xil taq sanlar eqidisi uyghurlarning turmush adetliride nahayiti köp uchraydu. Uyghurlardiki bundaq adet asasen islam dini eqidisidin kélip chiqqan. Islam dinida xuda mutleq bir, yégane dep qarilidu. Mushu étiqad ularning turmush aditige singip, istixéylik halda taq sanlar ulughlash eqidisini keltürüp chiqarghan. Yene bir qtereptin taq sanlar eqidisi uyghurlarnning qedimki en'eniwi éngida shekillen'gen muqeddes sanlar chüshenchisi bilenmu munasiwetlik bolushi mumkin.Töwende uyghurlar arisidiki muqeddes sanlar heqqide ayrim toxtilimiz.

Muqeddes San – «Toqquz»

Matématikiliq hésablash katégoriyisige teelluq sanlarning esli matématikiliq menisi özgirip, meniwi tüsh élishi bir qeder omumlashqan en'eniwi milliy medennyet hadisisi hésablinidu. Bezi sanlar sirliq tüs élip «xasiyetlik san»gha aylinip qélishining sewebliri nahayiti murekkep; Eyni waqitta bu sanlar insan tepekkuridiki mewhum hadisilerning konkrét belgisi bolush rolini oynighanidi. Mana shu asasta bundaq sanlar barghanséri qélipliship, eqide we étiqadta, tumuz adetliride, aghzaki edebiyat ijadiyetliride öz eksini tapti. Uyghurlarning en'eniwi qarashlirida taq sanlar, «7»,«9»,«40» qatarliq sanlar uzaq zamanlar mabeynide shu xelqning éngi we eqidisige mas halda xasiyetlik tüs alghan, alayluq, «toyghan yerge toqquz tezim», «toqquz qizning tolghiqi bir künde tutuptu», «toqquzi tel» qatarliq maqal – temsil we idiomlar; «Oghuzname» dastanidiki «oghuzxanning éti muz tagh ichige kirip ketti, buning bilen oghuzxan uzun'ghiche azab chekti, toqquz kündin kéyin oghuzxanning ayghirini hazir qildi» («oghuzname» 54–bet). «Gör oghli»dastanidiki «gör oghli perizat we edemzattin bolup, arqa – arqidin toqquz xotun aldi», «toqquz qat shah kiyyim kiydi», «min'ge éti toqquz kökni közleydu», «ong yénida toqquz tumari bar», «költékin menggü téshi» diki «költékin ilgiri – kéyin toqquz qétim bashqa – bashqa atqa minip jengge kirdi», «költétkin toqquz eskerni neyzilidi. Toqquz eskerni aylandurup saldi» dégen'ge oxshash tarixy bayanlar; «Xan textige yéngi chiqqanda u mehremliri bilen bille kingizde olturidu, xan kün'ge qarap ularni toqquz qétim aylinidu» («jonam» 50–jild) déyilidu. Qumul uyghurlirining arisidiki «kök meshripi»ning qoshaqlirida «ghazi ottuz, qoyni toqquz hemmini teng rastliduq» dégen misra üghch xil wiriyantning hemmiside uchraydu. «Yüz achqu béyiti»ning bayanida «toqquz qétim tezimge baridu» «toqquz ghaérichliq qoy bergendila yol échilidu», «qizni aq kigizge oltughuzup üch yerge yéqilghan ot üstidin toqquz qétim chögilitidu», «toyning toqquzinchi küni yigit terep qiz terepke salamgha béridu.» («Qumul nezmiliri»)din ,«oghul terep toyluq üchün toqquz kiyimlik rext, toqquz tuyaq qoy, toqquz küre bughday, toqquz shire méwe – chéwe qatarliq nersilerni qiz terepke daghdugha bilen apirip béridu» («iz» romanidin) we bashqilar.

Körüp turuptumizki, uyghur xelqining en'eniwi örp – adet we murasimlirida köp tilgha élin'gha «toqquz tasaddipyy hadise bolmastin, belki nahayiti chongqur tarixy asasqa we yiraq en'eniwi menbege ige bolghan bir ixl meniwi adet hadisidin ibaret. Derweqe, yuqiriqi bayanlarning hemmisi «toqquz»ning nahayiti qedimki zamanlardin bashlap uyghurlarning étiqad aditide xasiyetlik san tüsini alghanliqini körsitidu. Mush xasiyetlik san étiqadi tüpeylidin uyghur qebililer ittipaqigha kirgen qebile namlirimu «toqquz uyghur» (ichki toqquz) we «toqquz oghuz» (tashqi toqquz) dep atalghan. Mehmud qeshqeri özining «türkiy tillar diwani» namliq esirning III tom, 175– , 176– betliride: «xanning qol astidiki wilayetler her qanche köpyip yuqiri kötürülsimu tughliri toqquzdin ashmaydu, chünki toqquz sani xasiyetlik hésablinidu» dep körsetken. Uyghurlarning qedimki depne qilish adetliride nopuzluq erbablar ölse qebre topisining üstige toqquz dane tashni tizip qoyidighanliqimu melum.

Köpligen melumatlarning guwahliq bérishiche, «toqquz»ning xasiyetlik san bolup qélishi qedimki uyghurlarning shamanizimliq étiqadi bilen munasiwetlik. Qedimki uyghur shamanistlirining iptidaii tesewwuridiki köktengri étiqadidin «yette yultuz ilahi»chüshenchisi kélip chiqqan we bu yette yultuz (yette seyyare ) ayrym – ayrym namlar bilen atilip yette ilah»ning her biri bir hayatliq alimi hésablinip, uninggha yene paniyi alem (tupraq) we yer asti alem (rohinatlar makani) qoshulup, pütün alem toqquz hayatliq menbesidin qurulghan dégen iptidaiy chüshenche barliqqa kelgen shundaq qilip qedimki uyghurlarning tüp alem qarishi «toqquz »gha mujesslemleshken.

Démek, hésablash jehettin qarighanda «toqquz»san cheksiz uqumni bildüridighan eng chong sanning axirqi chéki dep qaralghan we étiqad jehettin «köplük», «ulughluq», «büyüklük», meblesige simwol bolghan. U «yette», «qiriq», «üch» qatarliq xasiyetlik sanlarning peyda bolush xfraktérige oxshashmighan halda étnik mebbe jehettin biwasite halda qedimki uyghurlarning shamanizimliq étiqadigha baghlinidu. Mushu jehettin u hem qedimiylyikke, hem qoyuq milliy xaraktérige ige.

Xasiyetlik San «Yette» we «Qiriq»

Xasiyetlik san «yette» chüshenchisi «9» sanining sirliq xaraktérdidin kélip chiqqan bolup, «yette»bilen baghlinishliq adetlermu uyghurlar arisida nahayiti keng omumlashqan. Uyghurlarda «yette» sanini muqeddesleshtürüsh etrapitiki bashqa diniy medeniietlerning tesiridin barliqqa kelgenliki melum. Bolupmu u asasen islam dini murasimliri we adetliri bilen zich munasiwetlik. Chünki uyghurlar arisigha islam dini tarqitilishtin burunqi xatirilerde «yette»ning sirliq xaraktérige ige bolghanliqi heqqidiki melumlatlar uchrimaydu. Mesilen, musulmanlarnng aditide yette künde bir qétim meschitke yighilip jüme namizi uquydu; Roza hiét we qurbat héyt namizining medhiye namisi yetee süiridn terkib tapqan; Adette, oghul balilar yettte yashqa kirgende sünnet toyi ötküzülidu; Adem ölüm yette kündin kéyi chong nezirisi (yette nezir) ötküzülidu; Muhemmed peyghember wapat boup on yildin kéyin, 644– yili xelipe bolghan osman tarqiip yürgen sürilerni topl «qur'an» halitige keltürgendin kéyin, uni yette nusxa köchürüp tarqatqan. Démek, bularning hemmisi biwasite islam dinining eqdiliri bilen baghlan'ghan.

Sirliq san «yette» aldi bilen parslarning zaruasti (atashpereslik) dini medeniytide barliqqa kelgen, mani dini arqiliq uyghurlar arisigha singip kirgenliki we islam dini eqidilir bilen birliship, mueyyen bir adet tüsini alghanliqi melum.

Hindi medeniyitidimu «yette» sani ulughlinidu. Hindilarning aditidiki «yette» sanini muqeddes bilish chüshenchisi ularning yette yultuz türkümini bilishi we uni ilahiylashturushi bilen munasiwetlik.

Démek, uyghurlarning arisidiki «yette» sanining sirliq xaraktérig-e kirishi gerche islam dini bilen munasiwetlik dep qaralsimu lékin uning yiraq itnik mebbesi isla dinidin burunqi zaru asti dini we buddda dini medeniyetlirige tutishidu. Bu qedimki diniy medeniietlerning hemmisi miladining aldi – keynide shnjanggha jümlidin uyghurlar arisigha singip kirip, xelqimizning örp – adetlirige tesir körsetken.

Sirliq san «qiriq» chüshenchisi birer diniy étiqad bilen baghlanmaydu. U peqet uyghurlarning qedimki medeniiyet katégoriyisige teelluq, «oghuzname» dastanida «qiriq kündin kéyin chong boldi», «qiriq shire, qiriq bending yasatti», «qiriq kündin kéyin muz tagh dégen taghning barigha yétip bardi», «qiriq ghulachliq uzun bir yaghachni qadatturduq», «qiriq kéche – kündür toy qildi», («oghuzname» dastanigha qarang) dégen'ge oxshash «qiriq» bilen munasiwetlik bayanlar köp yerde uchraydu. Uyghurlarning hazirqi turmush adetliridimu bala tughulup qiriq kün'ge toshqanda böshük toy murasimi ötküzüsh, «qiriq nezir» qatarliq xatirilesh murasimliri bolup, hemmisi «qiriq»ning sairliq xaraktérige baghlinidu.

Uyghurlarning qedimki chüshenchiside «qiriq» sani «eng köp», «cheksiz» dégen menege ige bolup, u xelqimizning iptidaiy tesewwuridiki eng chong sanning chéki, dep qaralghan «on» sanining alemning teripige tekrar qoshulushi yaki köpeytilishi arqiliq kélip chiqqan. Uyghurlarning qedimki iptidaiy chüshenchisidiki töt terep qarshi alemning cheksizlikini ipadileydighan bir xil sirliq chüshenche bolup, «qiriq» sani pütün alem «kainat» menisini bildüretti.

Démek, uyghurlarning iptidaiy sanaq aditide aixrqi chek we «eng chong» san uqumini bildüridighan «10»bilen terepni körsitidighan «4»ning qoshulushi wek köpeytimisi (40=(terep)10X4) bilen alemning cheksizlikini bildüridighan «qiriq» sani sirliq san katégoriyisige kirgen hemde xelqining turmush adetliride eks étilgen.

Tebiet Qarashliri

Uyghurlarning tebiet heqqidiki her xil qarashliri ularning qedimki méfologiyiliride hékaye , chöchekliride, tumushtin yekünlen'gen maqal – temsil we shéiri – qoshaqlirida, shundaqla kündilik turmush adetliride öz eksini tapqan.

Ejdardlirimizning iptidaiy tebiet köz qarshi we «tebietning özi tengri» déyilidighan déizmliq sadda qarashlirida pütün kainat tupraq (topu), hawa (yel), ot (atesh), su (sup) din ibaret töt éléménttin yaralghan, dep qaralghan.

Adette, kündüzlirini keng tebiet qoynidiki éitz – ériq, qirlarda, kéchilirini köp asman astidiki xamanlarda xaman tépish, yaylaqlarda mal közitish bilen ötküzgen xaman tépish, yaylaqlarda mal közitish bilen ötküzgen emgekchan ejdadlirimiz özlirining ishlepchiqirish emeliyiti jeryanidiki uzaq esirlik sadda chüshenchilirini yekünlep, töt élémént (töt zat, töt anasir, töt madda depmu atilidu)ni ilahiylashturidighan ajayip qiziqarliq qarashlarni otturigha qoyup, uni küchlük idiyiwi ishench we étiqad mezmunigha aylandurghan.

Ejdadlirimizning köp xudaliq qedimki iptidaiy qarishida köktengri (amsna, hawa ilahi). Yer – sup ilahi (omay ilahi), su tengrisi (su ilahi) we ot ilahi (atesh ilahi) hemmidin büyük ilahlar hésablinip, uninggha choqun'ghan we étiqad qilghan. Ularning «adem zatining yarilishi»heqqidiki epsaniliride, adem atam bilen hawaanamdin adem zati peyda bolghan dep hékaye, qilip adem atam (adem eleyhissalam)ni kök (asman) ke, hawa anamni yer (tupraq) ge tengleshtüridu hemde hawa anamni ana tengri – omay depmu qaraydu. Mehmut qeshqerining «türkiy tillar diwani»da «omaygha tapinsa oghul bolup» (Ⅰtom, 167–bet) dégen maqalmu bar. Xelqimiz arisida kökke choqunushtin kélip chiqqan «yamghur tilesh murasimi»da «köktin tamduq, yerdin ünduq» dep asman'gha qarap xudagha iltija qilish aditi hazirghiche dawamlashqamta. Tupraq (yer)ni anigha tengleshtürüp uni ulughlash (ana yer, ana tupraq, ana weten dégen'ge oxshash) aditimu ene shu iptidaiy «yer – sup tengrisi» étiqadidin kélip chiqqan.

Momay ana medimki zamanlarda ademzat üchün tupraq we su menbelirini ata qilghuchi bext ilahi (idog) dep atalghan. Ene shu «bext ilahi» sheripige turpanning qedimki nami idiqut (idi – ilah, xuda; Qut – bext yeni bext bergüchi xuda, démektur) dep atalghan.

Xelqimizning «töt élémént»ni ulughlash we muqeddesleshtürüshtin ibaret iptidaiy tebiet qarashlirining izliri bügünki künde ularning türmush adetliride, késellerni dawalashtiki em – érem qaidiliride saqlinip kelmekte. Adette dawamliq déyilidighan «töt pesil» (bahar, yaz ,küz qish), «tkt terep» shimal, jenup, sherq, gherp) «hayatliqning töt dewri» (baliliq, yashliq, ottura yashliq, qériliq), «töt süpet» yaki «töt mizaj» – (issiq, soghuq, höl, quruq) «töt xilit» (sepra, qan, belghem, sawda) qatarliq «tötlükler guruppisi»ning barliqqa kélishimu alemning uli bolghan «töt élémént» qarishinnng simowolluq ipade qilinishidur. Shuning üchün uyghurlarning tebiet qarashlirining yadrosi (merkizi) qedimki iptidaiy dewrlerde shekillen'gen «töt élémént» qarishidin ibaret, dep éytalaymiz.

Uyghurlarda «Qush Baxshi»

Uyghurlar arisida qushchiliq qedimki dewridin bashlap mexsus bir xil kesip bolup, owchiliq we köngül échish éhtiyaji üchün yaway qushlarni qolgha köndürüshtin tashqiri, jenubiy shinjangning taghliq yéziliri (qarghiliq nahiyisining chupan, ushshaqbash, kökyar qatarliq taghliq yéziliri we yerken nahiyisining qoshrap qatarliq jaylri) da qush arqiliq késel dawalashtin ibaret özgiche, qiziqarliq adet taki hazirghiche dawamliship kelmekte. Bu «kesip» bilen shughullinidighan kishi adette «qush baxshi» déyilidu. Melumki, «baxshi» qedimki altayliqlar étiqadigha mensup uqum bolup, «shaman dinining ustazi», «din adimi» dégen menilerni bildüridu. Uyghurlarning eang qedimki we eng uzun mezgil étiqad qilghan dini – shaman dini bolup, ene shu shamanizim dewride baxshiliq we pérxl×nluq nahayiti tereqqiy qilghan. Baxshilar «hemmidige qadir we qabil» din muekkili süpitide, shaman dumbiqigha tengkesh qilghan halda shamanizimning durutlirini munajat qilip shzaman murasimlirini teshkilligen we bashqurghan. Mushu yol bilen «yaman roh»larni qoghlap, bimarlarni dawalighan. Shu sewebtin baxshilar eyni zamanlarda alahide hörmetlinip, ilahiy tüs alghan. Démek, uyghurlar arisida dawamliship kelgen «qush baxshi» ene shu shamanizim dewri bilen chétilidighan qedimki adetlerning biri hésablinidu, lékin «qush baxshi» deydighan bundaq namni we qush arqiliq késel dawalash usulini biz hazirghiche shamanizimgha ait tarixy matériyallarda yaki bashqa milletlerning turmushida uchratmiduq.

Jenuniy shinjangning yuqiriqi taghliq rayonlirida qush arqiliq késel dawalashning asasiy obékti – tughutluq ayallardin ibaret. Köpinche tunji tughutta ayallarda körülidighan al késelliki éghir qansirash we halsirashtin kélip chiqidighan késel)din ibaret. Adette, «al késelliki»ning ipadisi her xil bolup, nérwining normalliqi buzulush sewebidin chilshiri kiriship, qalaymiqan jöylüydighan, közning éqi chongiyip közige ghayibane, jin – alwastilar körünidighan pütün bedini toxtimay titreydighan, hoshini bilmey wehimilik warqirap – jarqiraydighan gheyri adimilik alametler körülidiu. Yuqiriqidek alametler körülgen tughutluq ayallarni yerlik xelqler «aldap qaptu» déyishidu. «Al késelliki» ning peyda bolush sewebliri köp xil amillargha baghliq bolup, muhimi tunji tughuning aldi – keynide bedendin köp qan kétish, hamildar mezgilde yaxshi kütülmigenliki, tughut we dawalash sharaitining yaxshi bolmighanliqi shundaqla en'eniwi pisxik étiqad qatarliq amillar bilen munasiwetlik. Bundaq késelge yoluqqanlarning beziliri ölüpmu kétidu, yerlik xelqlerning en'eniwi qarishida, bundaq késellerge «qush baxshi» din bashqa her qandaq doxturning dorilirimu ünüm bermeydu, dep qarishidu (hazirqi zaman médtsinasi bundaq késellerni toluq dawalash imkaniytige ige).

Adette xelq tilda «qush» dep atalghini hemmididi yirtquch bürküt bolup, uning éghirliqi sekkizdin on ikki jingghiche kélidu. «Al késelliki»ni dawalashqa ishlitilidighan bundaq qush tap yémigen yaki ölüp qalghan haram haywanlarning göshini yémigen bolushi shert.

Dawalash usuli: «qush baxshi» (qushchi) qushning béshigha tumaq kydürüp aghriq ayal yatqan öyge ekiridu. Aghriq ayalni düm yatquzup, bash – közidin tartip pütün bedinini yotqan yaki kigiz bilen mehkem orap qoyidu. Andin öydiki bashqa kishiler aghriq ayalning yénidin yiraqlap turidu. Teyyarliq pütkendin kéyin qushchi qushning béishidiki tumaqni we tirniqidiki chétilni éléwtip, chebdeslik bilen «al» dep érem qilip qushni quyuwétidu. Qosh bilgendek özlükidin shungghup bérip késel ayalnng gejgisige qonidu we mehkem orap qoyulghan késel ayalni bashtin – ayagh ötkür changgili bilen mujup, mehkem qisidu, késelni qaniti bilen urup, uning üstide aylinidu. Qush gahida qanat kérip tam we turusqa özini urup, yene késelge étilip kélip mujushni bashlaydu. Qosh yérim saet gahida birer saet mushu usulda késelning gholini qattiq mujughandin kéyin, késeldin yiraqlap halsiz halette, öyning bir bulungigha bérip sük turidu. Qushchi shu haman qushning tumiqini kéygüzüp, putigha chétil sélip achiqip kétidu. Yotqan'gha ching orulghan késel ayal qorqup, chiliq – chiliq ter boup kétidu. Shu halette bir kéche – kündüz midirlimay uxlaydu – de, etisidin bashlap, aghriq ayal yéniklep al késilining xewpidin qotulidu.

Ejeblinerliki shuki, goya qushta bir xil tebiiy sézim bardek, öydiki ashkara turghan bashqa kishilerge tegmey, udul ghriq ayalghila étilidu, igisi (qush baxshi) din obéktini körsitip qoyushnimu telep qilmaydu. Uning üstige bu rayondiki yerlik xelqler qush arqiliq késel dawalashning ünümige sheksiz ishinidu.

Tekshürüsh ehwalimizgha qarighanda, köp hallarda qushchi késel dawalash usulini qushqa aldin ögitidiken bezide téxi ögetmigen qushlarnimu bu xil késelni dawalashqa ishlitidiken qush arqiliq dawalash peqet al késili bilenla cheklinidiken.

Buningdiki hékemet we sirni téximu chongqurlap tekshürüp – tetqiq qilishqa erziydu, elwette.

En'eniwi Dawalash Adetliri (em – érem)

Uyghur xelqi arisida özini dawalashning türlük adetliri bolup, bu adetlerning beziliri küchtin qalghan yaki qéliwatqan bolsimu, beziliri yenila izchil dawamliship kelmekte.

1) Köp chöchürisi yéyish – uyghur xelqi arqa – arqidin bir nechche qétim köp chöchürisi yse, ademning ichi tazilinip, salametlikke paydiliq, dep qaraydu. Shunga uyghurlar her yili etiyazda yéngi ün'gen béde bilen chöchüre étip yéyish adetke aylan'ghan. Her yili etiyazda yéziliqlar bazarda olturushluq tughqanlirigha béde térip kirgüzidu; Shundaqla shu künliride béde térip kélip sétip pul qilghuchilarmu bolidu.

2) Térige kirish – en'gizi éship ketken ademler qara erkek qoy yaki qirqilmighan oghlaqni öltürüp uning issiq térisige issiqliq dora – derman sépip, issiq pétiche térige kirip terlinidu, bu uyghurlarda uzundin buyan dawam qilip kelgen adettur.

3) Inige kirish – puti rématizim bolup qalghan, shu sewebtin mangalmas bolup qalghan ademler öltürülgen qoy yaki kalinng issiq inige putini tiqip dawalinish hazirmu dawamlishiwatqan adetlerdindur.

4) Bashni tenglesh – buwaq balilar yiqilip chüshüp béshi chayqlip ketse uyghur xelqi buni «béshi teng bolup qalmaq» deydu. Uyghurlar tuxumning séiqini matagha sürüp, uning bilen balining béshini chögilitip téngip qoyidu. Buni uyghurlar «tenglesh» dep ataydu. Mushu usul bilen balining béshi eslige kélip qalidu. Buningdin abshqa, uyghurlar kichik balining en'gizi éship ketse tuxumning sériqidin yagh chiqirip balining chékisige we ügilirige sürüp dawalaydighan yaki köydiürülgen xes qoy mak (köydürülmigen bolsimu bolidu) bilen balini maylash yoli bilen dawalaydighan adet hazirmu dawam qilip kelmekte. Eger bala soghuqtin yötel bolup qalsa, qoy méyini qizitip gélini maylap qoyidighan yaki heselni galgha sürüp üstidin yaghliq bilen téngip qoyidighan adetmu bar.

5) Issiqliq we soghuqluq qilish – uyghur xelqi soghuqi éship ketse, issiqliq qilish bilen mijezini tengshep turushqa alahide diqqet qilidu. Éytayli, issiqi éship ketkenler qishning qehritan soghuq künliride tawuz yeydu, yaki tawuzni siqip suyini ichidu, yaki gürüch, mash qatarliqlar bilen mashxorda qilip ichidu. Yuqiriqi sewebler issiqliqini qayturup mijezni tengshydu. Soghuqi éshipketkenler sémiz qoy göshi bilen shorpilinishtin tashqiri, yene pilpil, qelempur, qowzaqdarchin, lachindane, miqdarchin qatarliqlardin terkib tapqan «chay dorisi» ichip mijezni tengsheydu.

6) Qan qilish we öpke qilish – birawning gholi aghrisa pütün ezayini qoqaq bésip ketse, yawa kepterni bughuzlap, issiq qénini aghrighan yerge aqquzush, öltürgen qoy yaki öchkining öpkisini aghrighan yerge qéqish – uzundin buyan dawamliship kéliwatqan en'eniwi dawalash adetliridur.

Yuqiriqilarning eksiche uyghurlarning yene bir munche ilmiy asasi bolmighan özini dawalash adetliri bolghan. Mesilen, birawning gürini ishship qalsa, pichaq we bashqa téghni bilep, uningdin chiqqan layni güren'ge süridighan adet hazirmu bar.

Bir adem (toliraq balilar)ning mijezi özgirip tola esnise, közidin yash aqsa yaki pütün ezayi kirishse, buni «ash kirip qaldi», dep yashan'ghan qéri ayallargha «ashlitidighan» adet dawamliship kelmekte. «Ashlighuchi» bir qachigha issiq kül yaki képek élip, üstini yépip bimarning qorsaq teripige yonash arqiliq «ash kirip qalghuchi»ni ashlaydu. «Ashlash» jeryanida ashlighuchi we ashlan'ghuchi qanche köp esnise we chinidiki képek yaki kül yimizilse «ash chiqti» dep bilidu.

Biri an'gina bolup qalsa «tamiqi chüshüp qaptu» dep bégiz qolini qazanning qarisigha sürkep tamaqni kötürüp qoyidighan adetmu bar.

Bowaq tola yighlighanliq sewebidin gholigha yel turup qalsa «paqa bolup qaptu»dep, paqa barmaqliq qéri ayalgha uning gholini uwulitidighan we qara kigzini paqa seklide késip balining gholigha toghrilap, kiyimge tikip qoyidighan adet dawamliship kelmekte.

Birawning közige aq chüshüp qalsa, bughday qatarliq dan bilen közni «burghilaydighan» adetmu saqlanmaqta.

Uyghurlarda yene biri öt késilige giriptar bolup qalghan bolsa «közidiki sériqni alidu» dep boynigha sériq qehriwa ésiwalidighan yaki sudiki béliqlargha qaraydighan adetlermu bolghan. Bolupmu, balilar bir yerdin yiqipqattiq qorqup, «shük» bolup qalsa, «rohiy chiqip ketti» dep uning kiyimini sörep yürüp, ismini atap «roh chaqiridighan» adetlermu bolghan.

Bir adem rohiy késelge giriptar bolup qalsa «jin chaplashti» dep, périxonlargha pére oynitidighan, but qelenderlirige uqutidighan adetler hazirmu bulung – puchqaqlarda dawamlashmaqta.

Birawning , boupmu balilarning yüz – közini yara bésip ketse uduqmluq teqwa ayal teklip qilip, uninggha «chachratqu» salduridu. Buning jeryani mundaq: aq un bilen xémir yughurulup, yangaq chongluqida kumilach qilinidu. Kumilach qazanidiki yaghqa sélinidu yaki qoqas otqa kömülidu. Ayal epsun oqup qazan'gha yaki qoqasqa «söpköch» qilip turidu. Xémir qizighanséri étishqa bashlaydu. Xémir étilsa yara tökülidu.Dep qaraydu. Bu «chachratqu sélish» dep atilidu.

Bezi balilar turupla tamaq yémes bolup qélip, kündin – kün'ge jüdep kétidu. Bu xil ehwalni «jin chaplishiwalghan» dep bilidu. Bu késelni bashqa yollar bilen dawaliyalmighanda «awaq éshi» bilen dawalimaqchi bolidu. Buning jeryani mundaq: yette öydin un tileydu. U un bilen xémir yughurup yayidu. Xémirni ushshaq késip suyuq'ash étilidu. Ash pishqanda awaq balini yalingachlap, pütün ezayitni pürkep hor chiqiwatqan qazan'gha mindürüp horlandurulidu. Andin ashtin baligha bir qacha ichküzidu. Qalghan ashni tutulmighan qachigha qoyup, tutulmighan qoshuqni sélip yolning doqmushigha qoyup arqigha qarimay yénip kélidu. Uyghurlarning qarishiche, baligha chaplishiwalghan «jin», «awaq éshi» ichimen dep balining ténidin ajrilar'imish. Shuning bilen bala késeldin xalas bolar'imish.

Tupraqqa Bolghan Étiqad

Uyghur xelqi topigha étiqad qilidu. Bu étiqad «adem'ata topidin yaralghan» dégen chüshenchidin kélip chiqqan.

Uyghurlarda topigha bolghan étiqadning ipadiliri xilmu xil.

1) Jeset yerlikke qoyulup görning aghzi étilgendin kéyin, yette ketmen topa tashlinidu. Andin qur'an – tilawiti bashlinidu. Uyghurlarning qarishiche, yette ketmen topa tashlighandin kéyin, ölük tirilip ornidin turar'imish, jeset yerlikke koyuluwatqanda qebre béshida hazir bolghuchilar qoligha bir siqim topa élip, dürüt oqup uninggha hürüydu. Bu topilar toplinip, murda üstige sépilidu. Bu «ixlas topisi» dep atilidu. Bu topa munkir – nekirlerning ölgüchige qilidighan azabliridin saqlap qalar'imish.

2) Uyghurlar we bashqa musulmanlar namaz oqush üchün pak su bilen teret élishi shert. Teret élishqa su tapalmighanda (namaz waqti qistap kélip qalsa) teyemm'um qilidu (topa bilen teret élish). Sewebi, ular topini sugha oxshash pak, dep qaraydu.

3) Hünerwen – kasiplar we sodigerler deslep qilghan sodisining pulini topigha milep qoyup yanchuqigha yaki ghellige salidu. Bu «sodamgha beriket bersun» dégenlik bolidu. Buningdin bashqa at, kala qatarliq chong mal sodisi qilghanlar bahada pütüshkendin kéyin, satquchi bilen alghuchi qolini toigha sürkep «qutatsun» déyishidu.

Bu xil adetlerning hemmisi uyghurlarning qedimki tupraq (topa)ni ulughlash, tupraqqa étiqad qilish eqidisidin kélip chiqqan.

Suni Ulughlash

Suni ulughlash chong tebietke choqunushning omumlashqan iptidaiy shekilliridin biridur.

Suning insan turmushida kem bolsa bolmaydighan muhim orni we uning menbesining sirliq boushi iptiday insan chüshenchiside «su ilahi» ning karamiti, dep qaralghan. Netijide, suni muqeddes bilip, déngiz, derya, köl, bulaq, yamghur qatarliqlarni ilahiylashturghan. Bundaq ehwal qedimki dewrlerde uyghurlar arisd qoyuq eks etken. Uyghur xelqining qedimki tarixy qehrimanliq dastani «oghuzname» dep oghuzxanniing su ilahinnng qizi bilen nikahlinip, uningdin tughulghan bir oghligha «téngiz» dep at qoyghanliqi sözliidu. Uningdin bashqa köpligen riwayet – chöcheklerde «sirliq su» étiqadiy tüpeylidin, «sirliq su»ni ichip qoyup haywan siyaqigha kirip qalghanliqidek sirliq hadisiler hékaye qilinidu. Yaki halqiliq minutlarda «su ilahi»ning yardimide xeterdin qutulup qalghanliqi teswirlinidu.

Shinjang qurghaqchiliq rayon bolghachqa, qedimdin bashla suni ulughlash her xl en'eniwi adetler we eqidiler arqiliq ipadilen'gen. Uyghurlar arisida diniy shekil bilen dawamliship kelgen «zaraxetme» ötküzüsh aditimu « su ilahi» din medet tileshni mezmun qilghan. Bezi rayonlarda tuyuqsiz qurghaqchiliq apiti yüz bérip, ziraetler susirap ketken mezgillerde yurt jamaetliri qurup ketken derya – köllerning boyigha toplinip birer malni qan qilidu hemde alladin su tilep dua – tekbir ötküzidu. Bu «zaraxetme» dep atilidu. Ötmeshte diniy xurapatliq tüpeylidin, bezi jaylarda külkün apiti yüz bérip derya tughanlirini ételmise yurt – mehelle boyiche yighilip «toxti» yaki «tursun» isimlik birsini tughun'gha bésip «qurbanliq» qilishtek échinishliq adetlermu yüz bergen. Tughan'gha bésilidighan bundaq «toxti, «tursun» isimlikler asasen namrat, kembegheller arisidin tallan'ghan. Bu nahayiti az uchraydighan xurapiy adet boup, kéyinche pütünley emeldin qalghan.

Uyghurlar yene, su üzüp chüsh körse, shu ademning gunahi yuyulidu we bextlik bolidu, «su yette yumilansa halal», «sugha tükürse gunah bolidu», «sugha teret qilish eng éghir gunah», «ayighi chiqmaydighan toxtam suni ichkili bolmaydu», «halal haywanlardin kala, qoy, öchke qatarliqlar qish waqitlirida derya – köllerge chöküp kétip, muz érigendin kéyin tépilip qalsa, géligha pichaq sürgendin kéyin tépilip qalsa, géligha pichaq sürgendin kéyin qan chiqsila yéyishke boildu», «ériq – östeng , köllerde kir yuyush gunah bolidu» dégen'ge oxshash nurghun perhizler bolup, kishilerning uninggha emel qilishni adetke aylandurghan. Suni ulughlash étiqadi tüpeylidin uyghurlardin tarixida ötken köpligen xanlar we qehrimanlar özlirini «su ilahining perzentliri» dep bilip, isimning béshigha «köl» (su) sözini qoshup atashqanidi. Mesilen, «köl erkin», «uyghur qutluq köl bilge qaghan», «költékin», «bilge köl qidir xan», «köl tarqan»qatarliqlar. Uningdin bashqa, «yétimbulaq», «oymanbulaq», «shorbulaq», «yanbulaq», «bayinbulaq», «marjanbulaq», «noruzbulaq», «qizilsu», «aqsu», «toqsu», «yettisu», «onsu», «yamansu» qatarliq yer – jay namliri ene shu su étiqadining rial turmushtiki imkasliridur.

Otni Ulughlash

Otqa bolghan séghinish insanlar arisida nisbeten keng yéyilghan iptidaiy étiqad adetlirining biri. Melumki, otning insan turmushi bilen zich alaqisining barliqqa kélishi insanlarning yawayiliq basquchtin medeniyilik basquchgha kirgenlikiining muhim belgisi hésablinidu. Otning deslepki bayqilishi insan üchün nahayiti sirliq tuyulghachqa, ularning iptidaiy sadda chüshenchiside otmu mueyyen bir ilahiy küchining qedriti, dep qaralghan. Shuning ilahiy küchining qadriti, dep qaralghan. Shuning bilen otqa choqunushni tüp mezmun qilghan otpereslik dini (zaruastri dini) barliqqa kelgen. Qedimki dewrlerde uyghurlar arisidimu bu dining tesiri qoyuq bolghan. Angliq yaki angsiz halda ot étiqadinnng bezi tesirliri adetke aylinip hazirghiche dawamlashqan. Mesilen, uyghurlarning toy – tökün adetliride qizni köchürüsh waqtida hoyligha yaki ishik aldigha ot yéqlidu, qizni körpining üstige élip, ikki kishi körpining ikki béshini tutup ot üstidin aylanduridu, qizni köchürüp mangidighan yolghimu bir qanche orunda gülxan yéqilidu, gülxan hörmiti üchün uni yaqqan kishige qiz terep bezi sowgha – salamlarni bérip, qizni gülxandin atilitip ötküzüsh shert qilinidu. Qizni yigitning öyige ekelgende, öyning bosughisigha qizil tawardin payandaz sélip, qizni shu payandazgha dessitip öyge ekiridu we bu tawarni toygha qatnashqan yigit – qizlar terep – tereptin tartiship, parche – parche yrtip élishdu, qoligha chiqqan bu parche tawarni toy tewerüki qilip saqlaydu yaki qolining béshigha chégiwalidu. Bu qizil tawar ene shu otning belgisidur. Uyghurlarning qizil rengni etiwarlishimu otqa bolghan eqide bilen munasiwetlik. Bezi rayonlarda ötküzülidighan meshrepler (dolan meshripi, qomul taghliqlar meshripi qatarliqlar) dimu ochuq surun'gha gülxan yéqip», uning etrapida chember yasap ussul oynaydighan adetler bar; Barat éyida uzun yaghachning uchigha yagh qapiqini ornitip uninggha ot yaqqandin kéyin égiz tam yaki ögzining üstige chiqip, naxsha – qoshaqlar bilen «weshshemsi» towlash (bu adette « qapaq köydürüsh murasimi» dep atilidu)aditimu otqa bolghan étiqadning bir xil alamitidur. Bezi chet rayonlarda we yéza – qishlaqlarda «ot köchürüsh» dep atilidighan diniy xurapiy adetlermu saqlan'ghan. Bu bir xl éremlik adet bolup, yette öydin yorung (paxta) tilep uni köydürüp, tasaddipiy qorsiqi aghrip qalghan yaki sanjiq tutup qalghan balilarning béshidin örüydu. Buni «ot köchürüsh» ni adet qilghan udumluq momaylar ishleydu.

Ot bilen munasiwetlik büninggha oxshash adetler xelq arisida xéli köp bolup, uningda otni ulughlash asasiy mezmun qilin'ghan.

Del – Derexlerni Ulughlash

Del – derexlerni ulughlash aditimu tebietke choqunushtin ibaret iptidaiy étiqadning bir mezmuni hésablinidu. Qedimki insanlarning iptidaiy éngida del – derexlermu bashqa mewjudlatlargha oxshash roh bolidu, dep qaralghan. Shuning bilen dunyaning her qaysi jaylirida del – derexlerge étiqad qilidighan örp – adetler barliqaq kelgen, jümlidin qedimki uyghurlar arisidimu del – derexlerni ulughlash étiqadi keng omumlashqan, hetta özlirining kélip – chiqishini derex bilen baghlap chüshendürgen. «Idiqut qoju xanliqi töhpe menggü téshi»da mundaq bir epsane xatirilen'gen: «uyghurlarda yurtida xélin dégen bir tagh bolup, u yurttiki iki derya ene shu taghni menbe qilghan. Unnng biri, toxusi deryasi, yene biri, sholingga (sélingga) deryasi dep atilidu. Bir küni kechte asmandin derexke shola chüshüptu. Ikki derya ariliqidiki xelq;Er uni közitip turuptu. Bu derex xuddiy adem qorsaq kötürgendek qorsaq sélip qaptu. Bu shola derexke uda toqquz ay on kün chüshkendin kéyin éliqi derexning qorsiqi yiriliptu uningdin besh bala chiqiptu. Bularning eng kichiki erden bögü xaqan iken, qeddi – qametlik iken, u xelqni aynitiptu we yurtni güllendürüptu. Buning bilen u aqsaqal boptu, » (qedimki uyghurlarning tarixy dastani «oghuzname», milletler neshriyati, 1981– yil neshri. «Muqeddime» 12–bet) bu xil mezmundiki epsane – riwayetler uyghurlargha ait köpligen tarixy mebbelerde uchraydu. Ularning hemmisi del – derexlerni ulughlash we ilahiylashturush qedimki dewrlerde xelqimiz arisda xéli keng ewj alghanliqini chüshendürüp béridu.

Hazirmu uyghurlar arisida ene shu qedimki iptidaiy étiqadning tesiri bilen bezi derexlerni alahide etiwarlap, uninggha séghinish aditi saqlanmaqta.

Uyghurlar arisidiki périxonluq aditide, tugh baghlin'ghanda uning üstige bir tal alma shéxi ésip qoyulidu. Périxunning qolidimu alma shéxi bolidu. Chünki kishilerning étiqadida, alma, «yaman roh» lardin xaliy bolghan xasiyetlik derex, dep qarilidu, shunga erwahlarning rohigha tegsun, dep alma bosti yaki alma qéqi bilen isriq salidu.

Uyghurlar qéri, yalghuz derexlerni tilsimliq derex dep qarap, kesmeydu, hetta bundaq derexlerning yénidin ötüshke toghra kelgende, ullaghliq bolsa ulaghdin chüshüp dua qilish arqiliq shu derexke bolghan hörmitini ipadileydu.

Xelqimiz üjme derxighimu alahide étibar bilen qaraydu. Kishiler arisidiki «üjme qoyush sawabliq» dégen en'eniwi eqide bolghachqa, her bir ailide dégüdek üjme derixi östürüsh adet bolup kelgen. Adette yashqa chong kishiler otunninng uwiqini nanning uwiqi bilen barawer dep qaraydu, bala tughulup qériq kün'ge toshqanda mexsus muraism ötküzüp böshükke sélish aditining étnik menbesi we peyda boush sewebi del – derexlerni ulughlashtin ibaret qedimki étiqad bilen munasiwetlik. Uyghurlarning turmush aditide del – derexlerni ulughlashqa ait misallar köp tépilidu.

Tuzni Ulughlash

Otning keship qilinishi bilen insaniyet pishshiq yémeklikler dewrige qedem qoydi. Shuning bilen birlikte yene insanlar tuzdin ibaret bu tebiiy kislataliq maddining xasiyitini bayqidi. Tuzning bayqilishi we uning hayatliq éhtiyaji üchün xizmet qildurulushi heqqide her qaysi xelqler arisida xilmu xil riwayetlerning peyda bolghinigha oxshash, uyghurlar arisidimu bu xasiyetlik maddini ulughlaydighan we muqeddesleshtüridighan qiziarliq epsane – riwayetler barliqqa kelgen. Bundaq epsane – riwayetlerde tuzning bayqilishini noh eleyhissalamning birinchi oghli yapeske baghlap chüshendüridu. Qisqisi, téxi tebietning sirini ilmiy halda bilish imkaniyitige érishmigen qedimki insanlar tebiettiki barliq nersilerni sirliqlashturup ilahiy tüs berginige oxshash, tuzghimu bir xil ilahiy tüs bérip ulughlighan we qedirligen.

Xelqimiz arisidiki tuzgha bolghan eqidining peyda bolushi uning insanlar turmushida nahayiti keng qollinidighanliqi bilen munasiwetlik.

Uyghurlar tuzni tamaqqa tem kirgüzüsh üchünla ishlitip qalmastin, yene turmushning bashqa terepliridimu uningdin köp tereplime paydilinidu. Mesilen, uyghurlar baqma haywanlarning yem – xesheklirigimu muwapiq miqdarda tuz arilashturup bérishke adetlen'gen. Shinjang chariwilirning göshining temlik bolushi ene shuning bilen munasiwetlik uningdin bashqa uyghurlar tuz arqiliq ademler we haywanlarda bolidighan bezi késelliklerni dawalashning bir yürüsh yerlik usullirinimu ijad qilghan. Adette maghdursiz, köp terleydighan kishilerge tuzni köprek istémal qilishni buyruydu. Bel aghriqi, sanjiq, qorsaq aghriqi qatarliq soghuq yeldin peyda bolghan aghriqlargha shor tuz parchilirini otta qizitip latigha orap aghrighan yerge téngip késelni aghriq azabidin qutuldurudighan dawalash adetliri keng tarqalghan. Uningdin bashqa bezi tére késelliklirini turz bilen dawalashtin tashqiri, öy haywanlirinnng ishtihasini échish. Haywanlardiki her xil yuqumluq késeliklerning aldini élishtimu tuzdin paydiliidu. Uyghurlar tuzning her xil chiritküchi mikroplarni yoqitish xususiyitige ige ikenlikini bilgenliki üchün gösh qurutush (sürlesh). Méwe qaqlirini teyyarlash, pemidur, laza we bashqa köktatlarni qurutup saqlash qatarliqlardimu tuzgha tayinidu.

Uyghurlar arisida kishilerni qaqshatqan bozek qilghan na ehlilerni wapagha japa qilidighan yüzsizlarni «tuzkor qilsun» dep qarghaydighan adet bar.Qarghash yüzisidin éytilidighan bu turaqliq ibarige tuzni ulughlashtin ibaret eqide singgen. Bu eqide uyghurlarning nikah toyi resmiyetliridimu ipadilinidu. Toy qilghan qiz – yigitlerning nikahi oqulup bolghandin kéyin yigit bilen qizgha shakrab (tuz süyi) qachilan'ghan nan burdisi yégüzülidu uyghurlarning qarishiche, tuz ikki yashning muhebbitini chingitar'imish. Aile turmushi tuzi tengshelgen tamaqtek lezzetlik bolar'imish.

Yuqiriqilardin bashqa uyghurlarda toydin burunqi «chong chay» da qiz terepke élip bérilidighan toyluq sowgha – salamliri ichide tuz bolushi shert qilin'ghan, toy dastixinini achidighan kishimu aldi bilen tuzni dastixan'gha tizip guwahliqtin ötkendin kéyin, andin bashqa sowgha – salamlarni tonushturidu. Ata – anilar toy qilghan balilirining öyini tunji qétim mubarekelp baghandimu tuz élip baridu. Bu adetlerning hemmisige tuzni ulughlashtin ibaret eqide singgekn.

Nanni Ulughlash

Uyghur xelqi nanni qedilerydu we ulughlaydu, shuning üchün dastixan'gha chéchilip ketken nan uwaqlirini tériwélip aghzigha salidu. Chéchilip ketken nan uwaqlirini «yaman bolidu» dep hergiz dessimeydu. Chéchilghan nan uwaqlirini körse tériwélip, adem dessimeydighan yerge qoyup qoyidu, yalghuz bula emes, yene:

1) Biraw uzaq yerge seperge chiqmaqchi bolghanda, uruq – tughqan we bashqilar uni uzitip uninggha aqyol tileydu we nan yolluq tutidu; Bu uyghurlarning yaxshi adetliridin biri. Uyghur xelqining qarishiche, nan yumilaq bolghini üchün u didarning timsali.Nan yolluq tutush «didar körüshüsh nisip bolsun» dégen menini bildüridu.

2) Bir adem chüshide nan chüshigen bolsa, buni ayrilip ketkili uzun bolghan yiraqtiki uruq – tughqanlar yüz körüshimiz, dep qaraydu.

3) Toyi bolghan qizni yigitning öyige köchürüp méngish aldida qiz ata – anisi bilen xushlishidu. Ata – ana qiblige qarap turup qol kötürüp dua qilip qizning bextlik bolushini tileydu hemde qizning béshidin nan, supra qatarliqlarni örüydu.

4) Uyghurlar halqiliq peytlerde eng qattiq, eng ishenchilik qesem ornida «nan ursun», «nan dessep bérey» dégen ibarini ishlitidu. «Wapagha japa» qilidighan nainsap kishilerni «nankorluq qilidighan» dep qarghaydu. Bu xil turaqliq ibarilernng hemiside nanni ulughlashtin ibaret muqeddes eqide ipadilen'gen.

Tumargha eqide

«Sen qayaqtin kélisen,

Chirayliqim közi xumar.

Sanga tilim tegmisun,

Boynunggha asqin tiltumar.»

Dégen bu bir koblit qoshaq uyghur xelqi arisida tumargha bolghan étiqadning bir xil en'eniwi eqidige aylan'ghanliqini körsitidu.

Tumar pütüsh eslide shaman eqidisidiki em – éremlik séhriy adetlerning bir xili bolup, shamanizim dewride u mexsus «kahin», «qam» dep étilidighan din adimi – shaman teripidin pütületti. Kéyynche bu adet xelq arisida dawamliship qandaqtur kishige rohiy xatirjemlik bexsh étish xasiyitige ige bolghan meniwi eqidige aylinip ketti.

Uyghurlarning en'eniwi eqidiside tumar « til tégish», «köz tégish» tin saqlaydu, dep qarilidu. Shunga ular sériq itning tüki, qéri sögetning pori, kona chapanning mézi, adrasmanning bergi, ata – anisining kirpiki , qatarliq éremlik nersilerni kichikkine rext parchisigha orap, uni üch burjek qilip tikip udumluq kishiler «közi yamanning közidin, tili yamanning sözidin, ichi yamanning ichidin saqlighaysen xudayim!» dep dua qilip hürgendin kéyin bu «köz tumar»ni arzuluq perzentlirining boynigha yaki qoltuqigha ésip qoyidu. Bundaq «köz tumar» kirliship, qasmaq bolup ketsimu aldirap éliwatmeydu. «Köz tumar» yene yumilaq, töt burjek we alte burjek shekildimu yasilidu, uningdin bashqa qara yaki ala – bulimach yumilaq marjan'gha yip ötküzüp balilarning boynigha yaki böshükke ésip qoyidighan adetmu bar. Bumu tumarning bir xili bolup «közmunchaq» dep atilidu.

Xelq arisida yene buluq ösken her xil ziraet étizlirigha, azade yasalghan gül – gülistanliq hoyla – aramlirigha, üzümi oxshimighan tal bédishlirige, mey baghlap pishiwatqan enjür we bashqa méwizarliqlargha «köz tigish» tin saqlash üchün itnnng béshi, éshekning kallisi, qara qaghining ölüki qatarliqlarni yaki körümsiz «jin qorchaq»lirini ésip qoyidu. Bumu bir xil tumar bolup, uningdimu güzellikning yarqinliqini xireleshtürgüchi «köz tumar» liq xasiyet bar, dep qaraydu.

Tumar meyli qaysi xil shekilde bolushidin qet'iynezer xelqining nezeridiki arzuluq we qedirlik nersilerni «yaman köz», «yaman til» lardin saqlap qélish mezmuni singdürülgen.

«Ong » we «Sol»

Uyghur xelqi «ong» bilen «sol»gha alahide muamile qilidu. Bu muamile küch we epchillik jehettin perqi bolidighanliqi üchün emes, muhimi,buninggha bezibir diniy eqide singgenliki üchündur. Buni «qatadghubilik»tiki munu qurlar bilen ispatlighili bolidu:

917. Érur yaxshiliq ong, yamanliq u, sul,

Jehennem solungda, béhish ongda ol.

Bu misal uyghurlarda «ong» bilen «sol» gha bolghan eqidisining nahayiti uzun tarixqa ige ikenlikini körsitidu.

Uyghurlarda «ong» bilen «sol»gha bolghan muamile nurghun jehette körülidu.

1) Uyghurlar ong qapaq tartsa yaxshiliqtin bésharet, sol qapaq tartsa péshkenliktin bésharet, dep qaraydu, shunga tartiwatqan sol qapaqni dawamliq tartquzmasliq üchün, uninggha saman parchisi chaplap qoyidu yaki tükürük bilen höldep tartiwalghan sol qapaqni siylap qoyidu.

2) Yashan'ghan ademler meschit qatarliq muqeddes yerlerge yaki birawning öyige kirgende «bismilla»ni tilgha élip, bosughidin ong putini élip kiridu. Bu heqte yüsüp xas hajip mundaq yazidu:

4057. Ishiktin kirurde kir ong put bilen,

Emir qilsa angla, paraset bilen.

3) Uyghurlarda méhnagha yaki hürmetlik ademlerge chay, tamaq yaki bashqa nerse sunush toghra kelgende ong qolini ishlitidu. Sol qolini ishlitish tolimu hörmetsizlik bolidu. Bu heqte yüsüp xas hajib munularni yazidu:

4797.Sunulghay bismilla bilen ong qolung,

Bolup beriket yémekte, béyiysen özüng.

4) Uyghur xelqi biraw bilen körüshkende ong qolini köksige élip «essalamu eleykum»dep salam béridu yaki ong qoli bilen qol éliship körüshidu.

5) Uyghurlar kéchisi yatqanda sol yanni bésip yatsa «yaman bolidu», dep ong yanni bésip yatidu. Sol yanni bésip yétip kéchisi qara béisp qélip mijezi chusliship qalsa, bashqilar uni «bügün ong yénidin qopmay sol yénidin qopqan oxshaydu » deydu.

6) Uyghurlar birer ametke yaki ongushluqqa yoluqsa «ishim ongdin keldi» «ishim onggha tartti» dégendek ibarilerni qollinidu. «Méling on'gha yetküche, yolung ong bolsun» dégen temsilmu mushuninggha qaritilghan.

«Qible» ni Ulughlash

Pütün musalmanlarda , jümlidin uyghurlarda «qible» tolimu muqeddes hésablinidu. Chünki beytulla – mekke qible terepte bolghini üchün, shunga uyghurlar hergiz qiblige qarap turup chong – kichik teret qilmaydu. Hajetxanilarmu shimal we jenub terepke qarap olturushqa maslashqan. Axshimi yatqanda putini hergiz qible terepke qilip yatmaydu. Bashni qible terepke qilp yatidu, shundaqla murda görge qoyulghandin kéyin yuzini qible terepke qilip qoyidu. Mal boghuzlighandimu malning béshi qible terepke toghrilap boghuzlaydu.

Xuddi musulmanlarning meschit, xaniqa méhrablirigha oxshash, uyghurlarning öy qurulmisidiki méhmanxana öyning qible teripige orun – körpilerni tizip qoyidighan méhrab oyulidu. Öyde namaz oqushqa toghra kelgende ene shu méhrabqa qarap namaz oqulidu. Öylerning ishiki qible terepke qritilmaydu. Belki ishik sherq terepke qaritip qoyulidu. Bularning hemmisi «qible» ni ulughlighanliqining ipadiliridur.

«Qible»ni ulughlash noqul islm dinidin kéyin peyda bolghan diniy adet emes. Uyghurlar tebietke choqun'ghan iptidaiy dewrlerde tebi.Et hadisiliri we ijtimaiy hadisilerning peyda bolush seweblirini chüshinelmigechke, uni«ilahiylashturup» tesewwur qilghan. Kök (asman)ke choqunush ewj alghan ashu iptidaiy dewrde bizning ejdadlirimiz kökke bolghan étiqadini kün (quyash)ge merkezleshtürüp, quyashni pütkül kainatqa yoruqluq bergüchi bash «tengri» dep, uninggha yüksek étibar bilen qarighan. Quyashning sherqtin kötürülüp gherbke pétishini ular «tengrining qudriti» dep bilgechke, bu sadda chüshenchidin töt terepning «xasiyiti» heqqide sirliq qarashlar shekillen'gen, yeni quyash patqan gherb terepni «tengrining öyi» dep qarap, «quyash tengrisi»ge bolghan yüksek étiqadi tüpeylidin gherb (qible terep) alahide ulughlan'ghan. Muqeddesleshtürülgen. Mushu iptidaiy étiqad adetliri kéyinche islam dinining aqidiliri bilen yughurulup «qible»ni ulughlash bir xl adet sheklide dawamliship kelgen.

Jüme

Musulmanlarda, jümlidin uyghurlardimu jüme küni aram élish adet boup qalghachqa, shu küni hünerwen – kasip, tijaretchi we bashqilar öz ishini toxtitidu. Her qaysi mehellining kichik meschitning jamaiti chong jamage yighilip jüme namizi oquydu. Bir hepte öz ishi bilen bolp bir – biri bilen yüz körüshmigen ademler mushu munasiwet arqiliq bir – biri bilen yüz körüshidu. Shundaq bolghini üchün jüme küni yol (seper)gha chiqmaydu. Musulmanlar jümeni ulugh bilgini üchün, biraw shu küni wapat qilsa yaki yerlikke qoyulsa, nahayitixush bolushidu. Jüme namizigha kélidighan jamaet köp bolghini üchün, wapat bolghuchining jinazisi jamade oqulidu. Hazidarlar «namaz tapti»dep, xursen bolushidu. Buningdin bashqa yash kélinler jüme küni ata – anisinng öyige, yalaghliq, ya harwa bilen jümlep bérip ata – anisini körüp kélidu.

Tughutning Aldi – Keynidiki Ishlar

Uyghurlarda tughut ishlirigha dair bir munche qarash we eqidiler saqlan'ghan. Bulargha uyghurlar öz tarixida étiqad qilghan dinlarning eqidiliri singgen. Mesilen, ayallarning hamildarliq mezgilide hamildarning fizinomiyiside özgirish bolidu. Bu ularning köngli bir nerse tartidighan halitining shekillinishide ipadilinidu. Bu halet «séziklik» dep atilidu. Sézik köpinche yémek – ichmekte ipadilinidu.

Uyghurlar hamildarning sézik bolghan nersige qarap uning oghul yaki qiz tughidighanliqigha höküm qilishidu. Hamildar chüchümel nersige sézik bolghan bolsa oghul tughidu, achchiq nersige sézik bolghan bolsa qiz tughidu, dep qarishidu. Hamildar séziklik mezgilde nurghun nersilerdin perhiz tutidu.

Ularning qarishiche, hamildar chirayliq nersige qarisa tughulghan bala chirayliq, set nersige qarisa tughulghan bala set bolup tughular'imish, séziklik mezgilde töge göshi yése, tughut waqti uzirap kéter'imish (töge on ikki ayda tughidu), toshqan'gha qarisa tughulghan bala toshqan kalpuk bolup qalar'imish. Ishqilip hamildarliq mezgilide hamildar némige köprek qarisa, uning eksi hamilda eks éter'imish.

Uyghurlarda, bolupmu tunji tughut öz anining ide bolidu hamildar yenggishtin birer ay burun, uning anisi biar qanche ayalni élip alahide dastixan qilip, qiziini öz öyide yenggitish üchün sorap kélidu, bular obdan méhman qilinidu. Küy'oghol terep raziliq bildüridu.

Hamildar méngish aldida qéyin ata alahide isriq sélip kélinning béshidin örüydu hem qolkötürüp dua qilip, kélinige ongayliq tileydu. Hamildarnng waqti – saiti toshup köz yorughandin kéyin, mexsus bir adem bowaqning atisi terepke xush xewer yetküzidu. Xewer yetküzgüchilerge süyünche bérilidu. Tughutluq öyge toghquchining anisidin bashqa dem kirmeydu. Shunga tughutluq öy ishikige qizil lata parchisi ésip qoyush aditi shekillen'gen. Bundaq öyge yiraq – yéqindin hérip – échip kelgenler aldirap kirmeydu. Bir az dem éliwalghandin kéyin, shundaqla öynng bosughusigha isriq sélin'ghandin kéyin kirilidu. Undaq qilmighanda öyge kirgüchi bilen yaman rohlar egiship kiriwélip bowaqqa ziyan – zexmet yetküzüp qoyidu, dep qaraydu.

Bowaqning kindiki chüshkendin kéyin, bala böshükke sélinidu. Balini böshükke waqtida salmay kéchiktürgende, balining böshükke ögetmiki tes bolidu. Balini böshükke salghanda, yashan'ghan udumluq ayal teklip qilinidu. Bu ayal böshükni raslaydu we böshükke isriq salidu. Qolum – qoshnilarning baliliridin töt – besh ushshaq bala chaqirtilidu. Bu balilar böshükning bir yénida, böshükke salghuchi ayal yene bir yénida olturidu. Balilar nöwet bilen «ingge moma» dep böshük astidin qol sunidu, «böshük ana» aldin raslap qoyghan boghursaq, kempüt, quruq méwilerdin «mana sanga» dep bir uchumdin béridu. «Böshük ana» balini bölep bolghandin kéyin yaman rohlar (jin – alwastilar)ning ziyankeshlik qilip qoyushidin saqlinish üchün bowaq oghul bolsa, béshigha pichaq qatarliq tigh qoyup qoyidu. Eger qiz bolsa yanam rohlar eks étidu. Dep eynek qoyup qoyidu.Bala chong qilishta böshükning roli nahayiti zor. 1. Böshükning ordisi, tizliq, put yastuqi, kültük, shümek qatarliqlar aptapqa sélinip turghachqa, balining orni pakiz bolidu. 2. Bala böshükke zaka, yögeklerge orap bölen'genliktin shamal tégip zukamdap qélishtin saqlan'ghili bolidu. 3. Bala böshükke rawurus téngilghanliqtin jismaniy jehettin saghlam ösidu. Bashliri maymaq – saymaq, putliri egri – toqay bolmaydu.

Bala tughulup qiriq kün bolghanda, bala «qiriqi süyi » bilen yuyundurulidu. Balini yuyundurush üchünmu tejribilik, udumluq ayal teklip qilinidu. «Qirqi süyi» toqichi we halwa teyyarlinidu. «Qirqi süyi»ge tuz sélinidu we sugha altun tashlap qoyulidu. «Qirqi süyi»ni quyup bérish üchün kichik bala chaqirtilidu. «Qirqi süyi» qoshuq yaki nogay bilen qoyulidu. Suni aldi bilen yashan'ghan ayallar bowaqning béshidin qoyup bedenni yuyidu. Ular «yawash bolung», «alim bolung» «döletmen bolung» dégendek sözlerni qilidu. Andin kichik balilar su qoyushqa bashlaydu. Su quyghan her bir baligha üstige halwa sélin'ghan toqach bérilidu. Bowaqni «qirqi süyi» ge almastin burun qoli yenggil satirash teklip qilinip balining «qirqi chwchi» aldurulidu. «Qirqi chach» tügüch qilinip saqlap qoyulidu.

Her Qaysi Din we Uninggha Dair Adetler

Uyghur xelqi islam dinini qobul qilishtin burun tutém, shaman, zerdusht, maniy, xristan, budda atarliq dinlargha étiqad qilip kelgen, yuqiriqidek dinlarning bezi adetliri islam eqidiliri bilen birliship, uyghurlar arisida oxshashmighan derijide saqlinip keldi. Mesilen, tutém iptidaiy diniy étiqad bolup, unng'gha melum bir haywan'gha yaki ösümlük, del – derexlerge choqun'ghan we uni öz ejdadi süpitide ulughlighan. Ene shu tutém dewride uyghurlar we türkiy xelqlerde özini ulughlash aditi kélip chiqqan. Shunga uyghurlar hemrah bolidu, dep börü oshuqini öz yénida saqlishi, yiraq bir yerge seperge chiqqan adem sepiride aldigha böre uchrisa «sepirim aqyolluq bolidighan boldi» dep sepirini dawamlashturushi, eger tülke uchrisa «sepirimde birer köngülsiz ehwal yüz béridighan boldi» dep, yolini dawamlashturmay qaytip kélishi ene shu tutém eqidisige kiridu, eger bir ayalning közi yorughan bolsa, tughut anisidin ughulmu yaki qizmu? Dep sorashning ornigha «börimu yaki tülkimu» dep sorashmu tutém eqidisi jümlisige kiridu. Böre tutémi bilen munasiwetlik bundaq adetler uyghurlar arisida nahayiti köp.

Shaman dinida azayim (epsun) oqup, jin – alwasti (yaman roh)larni qoghlaydu. Uyghur xelqidik périxonluq, daxanliq ene shu shaman dinining en'enisi, uyghurlarnng hazirghiche böshüktiki bowaqlargha jin – alwastilarning ziyan yetküzüp qoyushidin saqlinish üchün,bowaqning béshigha pichaq yaki tigh qoyup qoyushi, jn – alwastilarning böshükke bolatmasliq üchün böshükke isriq sélishi qatarliq nurghun adetler dinining aqidiliri bilen munasiwtlik.

Uyghur xelqi burun zerdusht (otqa choqunush) din'gha étiqad qilghan. Bu dinda ottin medet tilinidu. Bu dinning bezi tesirliri uyghurlar arisda hélimu saqlinip kelmekte. Mesilen, bir adem saqsiz bolup qalsa, kocha doqmushliridin exlet – chawar térip kélip, késel bolghuchinnng béshini bir nerse bilen pürkep qoyup, zawal waqtida uchaqdash; Yéngi toyi bolghan qizni yigitning öyige köchürüp kelgende qizni köyüwatqan ot döwisidin aylandurush aditi qatarliqlar zerdusht dininnng aqidiliri bolup, ottin madet tiligenlikining ipadisi.

Uyghurlar budda dini bilen bir waqitta maniy dinigha étiqad qilghan. Bu din yoruqluqni muqeddes biletti. Shuning üchün kün, ay qatarliq asman jisimliri ulughlinatti, ulardin medet tilinetti. Qoju uyghurlirining yéngi chiqiwatqan kün'ge qarap tezim qilishi buning misali. Burun ghurlar arisida kün yaki ay köyse yigha – zar qiliship dua – tekbir ötküzüsh aditi bar idi.Buningdin bashqa kün'ge qarap turup chong – kichik teret qilmasliq (hazirmu yashan'ghanlar arisida saqlanmaqta) teretxanilarning shuninggha maslashturup sélinishi, yüzini yumay turup, bolupmu napak (junup) turup kün'ge qarimasliq – bular asman jisimlirini ulughlighanliqining ipadisi. Uyghurlarning «ay , yultuz, cholpan, yeshin» dégendek asman jisimlirining namini özlirige isim qilip qoyushimu maniy dinining eqidisidur.

Yuqiriqilar istétik mene jehettin gerche mueyyen bir diniy étiqadqa baghlansimu, emma bügünki künde u xelq arisida bir xil adet sheklidila mewjut bolup kelmekte.

«Ordam» we Uni Tawap Qilish

Uyghurlar miladiye 998– yilidin hazirghiche her yili müherrem éyida, qeshqer yéngisheher nahiyisige jaylashqan «ordam» ni tawap qlidu. Tawapchilarning sani her yili nechche tümen, bezide hatta nechche yüz mingdin éship kétidu. Bularnnng ichide yüz yashliqtin on yashqiche bolghan er – ayal, qéri – yashlar bar.

Uyghurlarning «ordam»ni shunche uzaq yillardin béri tawap qélishida mundaq sewebler bar:

Ejdadlirimiz islam dinigha étiqad qilishtin ilgiri shaman (köp tengrichilik), ateshpereslik, budda, maniy qatarliq dinlargha étiqad qilghan. Qaraxanilar shahzadilliridin bolghan sutuq bughraxan, ebu fsir samanning teshebbusi bilen budda dinidin yénip, islam dinigha étiqad qilghandin bashlap, buddste uyghurlar ichide islam dini omumlishishqa bashlighan. Lékin xotendiki buddist uyghurlar islam dinini qobul qilishqa unimay, tibet buddistlirining yardimi bilen qaraxanilar tewelikidiki musulman uyghurlar bilen miladi 947– ylidin 998– yilighiche urushqan. Ular arisidiki halqliq qattiq jenglerning biri ene shu «ordam» chölide bolghan.

Bu jengde qaraxanilarning xaqani eli arslanxan shéhit bolghan. Uyghur xelqi eli arslan'ghan shéhit bolghan we uyghur serkerdilirining jesti depne qilin'ghan, kolléktip qebristanliq «ordam»ni ming yilgha yéqin waqittin buyan, üzüldürmey tawap qilip, ularning pak rohigha séghinip keldi.

Bu yerge her yili kelgen tawapchilar, naghra – sunay, satar – tembur, rawabliri bilen yil boyi on ikki muqamgha neghme qilip, shadliq ichige yoshurun'ghan musibitini izhar qilishidu. Jay – jaylardning muqamchiliri, sazendiliri, n'ghta – sunaychiliri maharet körsitidu. Démek, mushu xil usul arqiliq muqamchiliqni ewladtin – ewladqa qalduridu.

«Ordam»diki paaliyetler ejdadlar rohigha atap ekélin'gen nezir – sadighilirini yoqsullargha béridu yaki köpchilik ozuqi üchün dash qazan'gha salidu.R bir kishi tugh (shede) baghlaydu. Qedimki yadikarliqlarni tawab qilip ejdadlar rohigha atap qur'an – tilawet qilidu.

«Ordam»ni tawap qilish paaliyiti üch kün dawamlishidu. Andin top – top bolup qeshqerge kélip tar boghuzdiki eli arslanxan qebrisini (arslanxan jesti bu yerge depne qilin'ghan) tawap qilidu. Andin atush mesh'etke bérip, uyghurlarning qehriman, eqilliq xaqani, eli aslanxannng bowisi sultan sutuq bughraxan «hezriti sultanim» mazirini tawar qilidu. Shuning bilen yilda bir qétim ötküzülidighan «ordam» seylisi axirlishidu.

«Ordam seylisi» grche bir ixl diniy adet bolsimu, lékin uning ammiwiliqi nahayiti keng.Tawap jeryanida her bir yurt – mehelle, her bir kishi özlirining pütkül maharitini jari qilduridu. Bir terepte meddahlar qedimki jengname, qissiler we xelq dastanlirini rawabqa tengkesh qilip zikri – söhbet qursa, yene bir terepte naghra – sunayning yangraq sadasigha tengkesh qilip minglighan kishi «sama» uynaydu. Bir terepte ayallar sapayi bilen telqin yasap ejdadlar rohigha séghinnip zikri qilsa, yene bir terepte yashlar we balilar özliri xalighan her xil en'eniwi oyunlarni oynishidu. Bezide darwazlar dar baghlap ajayip mahariti bilen on minglighan kishilerni özige jelp qilidu.

Gerche «ordam seylisi» de tawapchilarning sani shunche köp bolsimu, nashayan ishlar yüz bermeydu.Her bir kishi ejdadlar rohigha bolghan yüksek hörmiti bilen özini yaman ishlardin chekleydu.

Mewlut Oqush

Islam dinining shinjanggha kirishee egiship uning héyt – bayram murasimlirimu bizge singip kirdi. Ene shundaq diniy murasimlarning biri mewlut oqush murasimidur. Adette. Her yili rebbiul ewwal éyi (islam kaléndarida 3 – ay)ning orn ikkinchi küni muhemmet eleyhissalamning tughulghan küni bolup, bu xatire éyigha béghishlap, «mewlut murasimi»bu küni kishiler öy – öyige yighilip muhemmet peyghember we uning anisi aminening rohigha atap qur'an – tilawet, xeyr – saxawet qlidu. Shairlar peyghemberlerge béghishlan'ghan medhiye namlirini oquydu. Hapizlar jem bolup hökmet éytidu.

Rebibiyel'awwal éyi adette « mewlut éyi» depmu atilidu. Mushu ay ichide bezi aililerde mexsus mewlutchi mollilarni chaqirip uruq – tughqan, qolum – qoshnilarning qanishishi bilen «mewlut chéyi» ötküzülidu. Murasim üchün alahide dastixan teyyarlap, poshkal, qent – gézek we méwe – chéwilerni tizidu hemde bir texsige etir chéchilghan yéngi paxta parchilirini tizip qoyidu. Mollilar mewlut oqup bolghandin kéyin hemme kishi dua – tekbir qilidu. Mewlutke qatnashqan her bir kishi «demide» qilin'ghan paxta parchilirini bir taldin élip puraydu we awaylap xas yanchuqlirigha séliwalidu, dastixandiki qenet – gézeklerdinmu ikki – üch taldin élishidu. Öylirige qaytqandin kéyin bala – chaqilrigha bu xasiyetlik «demide» ni üleshtürüp béridu.

Mewlut oqughan mollilarni chaqirghuchi kishi mewlutning xatirisi süpitide pul yaki bashqa sowgha – salamlar bilen uzitidu. Mewlut oqush bir xil diniyy adet bolup, uni hemme kishining ötküzüshi shert emes.

Barat Kéchisi

Bu diniy muraisim her yili ramizan éyidin ilgiri (shebanning on tötinchi küni kéchisi) ötküzülidu. Shunga u «baraet kéchisi» yaki xelqning janliq tilida «barat kéchisi» depmu atilidu. Bu küni kishiler öy – öydin yaghliqapaq, qoghach (térek derixinng qowziqini soyuwéilp, kanay sheklide qurutulghan yéqilghu)lardin yéqilghan mesh'ellerni kötürüp, qebristanliqlargha toplinip, erwahlarning rohigha dua – tilawet qilidu, muqam we hökmetlerni oqup sama salidu, hékaye – chöchek we qisse éytishidu. Shundaqla mehellidiki yashlar – balilar jem bolup, yaghliqapaqni uzun badrining uchigha békitip meschitning ögzirisi yaki mehellidiki hemme kishi köreleydighan égizlikke chiqip mesh'el yéqip:

Barat keldi tuydunglarmu,

Qazan'gha yaghni quydunglarmu?

Dep bashlinidighan «barat qoshiqi»ni yuqiri awazda özige xas ahangi bilen towlap hemme kishini «barat kéchisi»ning kirgenlikidin xewerdar qilidu. Buni «weshshemsi towlash» dep ataydu. «Weshshemsi» towlighanlargha kishiler öyliride pishurulghan poshkal – quymaqlarni hediye qilishidu. «Barat kéchisi» erwahlarni yoqlash murasimi bolup, kona barat, yéngi barat dep ikkige bölünidu. Burun ölüp ketken ejdadlarning rohigha séghinish kona barat, shu yili ichide ölgenlerning rohini yoqlash yéngi barat déyilidu.

«Barat kéchisi» gerche islam diniy murasimi dep qaralsimu, lékin uning mezmunigha «ejdadla:r rohigha séghinish»tin ibaret iptidaiy étiqadning rohi singgen.

Iddet

Erdin ajrighan yaki éri ölgen ayalning hamildarliqi éniqlan'ghuche sheriet qanuni boyiche erge tégish men'i qilin'ghan yüz künlük muddet iddet tutush dep atilidu. Shuning üchün erdin ajrighan yaki éri ölgen bir ayal sheriet qanunigha asasen üch ay on kün iddet tutushqa mejbur bolidu. Eger bir ayal sherietning bu qanunigha riaye qilmay erge tegse, qorsaqtiki balining awwalqi erge yaki kéyin tegken, qorsaqtiki balining awwalqi eger yaki kéyin tegken erge tewe ikenlikini ajritish qéyin. Peqet iddet arqiliqlar éniqlighili boildu. «Iddet»körünüshte xurapiy adettek körünsimu, lékin melum qanuniiy we ilmiy asasqa ige. Shuning üchün uyghur xelqi shirietninng bu qanunigha qattiq riaye qilip kelgen we iddet tutushni adet qilghan.

Ghosul

Musulmanlarda jümlidin uyghurlarda namaz oqush üchün bedenning pak bolushi, kéyim – kéchekning pak boushi we namaz oqulidighan yerning pak bolushi shert. Shuning üchün ular her qétimliq namazda yéngidin teret alidu. Erler süydük chachrap kétip kéyimni bulghap qoyidu, dep öre turup séymeydu. Shundaqla kichik terettin kéyin, süydük témip kétip ishtanni paskina qilip qoyidu, dep chalma tutidu, buningdin bashqa namaz oquydighan ayallar bolsa teret latisi tutidu. Buningdin bashqa er – xotun bir orunda bolghanda, shundaqla kéchisi éhtilam bolghanda ghosul qilip (pütün bedenni bashtin – ayagh yuyup tazilishi) pak bolushi shert. Ularning qarishiche napak junup turup kün'ge qarisa «gunah» bolidu;Napak turup tamaq yése yégen tamiqi haram bolidu. Bala emgüzüwatqan ayallar bala emgüzse yaman bolidu, dep bilidu. Buningdin bashqa ayallar heyz körgende heyz toxtighan haman boyini sugha sélip paklinidu. Ghosul qilishqa gerche bezi diniy eqidiler singip ketken bolsimu, lékin uning taziliq we saghlamliq jehetlerdiki roli nahayiti zor. Derweqe, ghosulgha emel qilghan kishilerning arisida gémoroy, her xil jinsiy késelliklerning körülmesliki yaki az körülüshi ene shu ghosul bilen munasiwetlik.

Tünek Kéchisi

Qemeriye yil hésabida sekkizinchi ay – barat éyining on beshinchi küni kéchisi muhemmet mpeyghemberge «peyghemberlik wehiy kelgen» kéche, shuning üchün musulmanlar, jümlidin uyghurlar bu künning xatirisi üchün «tünek kéchisi» ötküzüidu. Ular tün boyi ibadet qilidu. Buni «sünnet» dep qaraydu. Bu kéchide meschit, xaniqalarda ibadette bolghuchilar köp bolidu. Ayallar bolsa öyliride olturup xetme ötküzidu. Kishiler yene yaghliqachaq (bir nechche yil yagh alghan qapaq)ni köydürüp bara uchigha élip, mesh'el ornida égiz kötürüp qebristan, mazar – mashayiqlargha bérip erwahlarni yoqlaydu. Shu kichisi mexsus tamaq qilip yégüchilermu bolidu. Bu barghanséri küchidin qéliwatqan diniy adetlerning biri.

Chüsh we Chüshke Tebir Bérish

Uyghur xelqi chüshke qatiq ishinidu. Ular körgen chüshni teqwadar ademge örügüzidu. Bu heqte yüsüp xas hajip mundaq deydu:

5995. Bilimsizge chüshni échip démigin,

Kéchiktürmey uni bilgen'ge dégin.

5998. Özüngche örüme körgen chüshüngni,

Hem éytma körün'gen kishige uni.

Chüsh örügüchi bezi chüshlerge «yaxshiliqtin bésharet» dep tebir berse, bezi chüshlirini örümestin «sadigha bériwéting» depla qoyidu. Bu heqte yüsüp xas hajip mundaq yazidu:

4369. Bémene bolsa chüsh we ya bek yaman,

Bérip sediqe özin, közetsun shuan.

Bir adem körgen chüshide oynap – külüp yürgen bolsa buni birer péshkenlillik we köngülsizlikke; Yighlap yürgen bolsa buni yaxshiliq we xushaliqqa joruydu. Yüsüp xas hajip bu heqte mundaq yazidu:

6022. Eger ghem chüshse bolar xushalliq,

Xushalliq chüshse kélur qayghu bil.

Eger biraw qurqunchluq chüsh körgen bolsa, qol – ilkide barlar birer mal öltürüp, sadigha ornida göshini xamtalash qéliwétidu. Qol – ilkide yoqlar bolsa gadaylargha az – tola nerse sadigha béridu. Eger körgen chüshide ottura chishi chüshüp ketse yaki tam bésiwalghan bolsa, buni yéqin tughqanlardin bireri ölüp kétidu, dep bilidu.

Eger biraw chüshide nan körgen bolsa, chüsh örügüchi ayrilip ketkili uzun bolghan uruq – tughqanliringiz bilen körüshidikensiz dep tebir béridu.

Eger ölüp ketken ata – ana yaki biwasite tughqanlardin bireri chüshige kirip qalsa, buni «rohi ajizlap kétiptu. Bizdin medet tileptu» dep bilidu – de, ularning rohigha atap alahide yagh puritip dua – tekbir ötküzidu.

Uyghurlar arisida chüshke tebir bérish – qedimdin kéliwatqan palchiliqning bir xil mezmuni bolup, uyghurlarning qedimki palchiliq kitabi – «irq bituk» buning janliq misali.

Séhri Adetler

Xelq arisidiki her xil séhri adetler iptidaiy dinning tesiride peyda bolghan qedimki insanlarning éngi we étiqadidin ibarettur. Iptidaiy jem'iiette kishilerning köz aldidiki «bilgili we chüshen'gili» bolmaydighan bu bipayan dunyada yüz bérip turidighan ajayip – gharayip obéktip hadisiler bu séhri adetlerni shekillendürüshning maddiy asasidur. Meniwi asas bolsa, iptidaiy insanlargha xas alahide tepekkur shekli we iptidaiy tesewwurlar sistémisidin ibaret. Mana shu maddiy asas bilen meniwi asas öz ara birikip iptiday insanlarning éngida «tebiettin tashqiri küch» ke séighinish, shundaqla özlirining emeliy herikiti arqiliq tebiettin tashqiri turidighan küchlerge tesir körsitish rohini turghuzghan.Bu xiyali roh séhrigerlikni barliqqa keltürgen. Séhrigerlik qedimki shamanizim dewride nahayiti tereqqiy qilghan hemde shaman dinining tüp eqidisige aylan'ghan.

Qedimki dewrlerde uyghurlarning arisidimu séhrileshning türliri nahayiti köp xil bolghan. Mehmut qeshqerining «türkiy tillar diwani»tamliq esiride «qulbaq» sérigerliki» (Ⅰ– tom, 620– betke qarang), «yadatash» (Ⅲ– tom, 2– betke qarang), «isriq», «qaranchuq» (Ⅰ– tom, 134–, 184– betlerge qarang) qatarliq bir qanche xil séhri adetlerni tonushturidu. «Türkiy tillar diwani» da xatirilen'gen bu séhri adetler uyghurlr arisida hazirghiche oxshashmighan derijide dawamliship kelmekte.

Xelq arisida iptidaiy séhrigerlik adetlirining töwendikidek bir qanche türliri bar:

1) Tilawet séhrgerliki: tebiet küchlirining himayisi astida mol hosul élish we amanliqini tilesh bu xil séhirgerlikning nishanlighan meqsiti, «yadatash» déhirgerliki» tilawet séhirgerlikining bir konkrét mezmuni. Uyghurlar arisida «yada tash epsuni asasida el – yurt boyiche «zaraxetme» nami bilen élip bérilidighan «yamghur tilesh» aditi barliqqa kelgen. Balilarni jin – alwastilardin we yaman közdin saqlash üchün élip bérilidighan «isriq sélish» (köch – köch); Oxshashmighan méwe we köktatlargha köz tegmisun, dep qadap qoyulidighan qaranchuq (qedimki uyghurche nami abaqi bolup, éremlik haywanlarning kallisi, quraq rextlerdin yasalghan beheywet qorchaq qatarliqlarni badrining uchigha békitip qadap qoyush) qatarliqlarmu tilawet séhirgrlikinng oxshashmighan shekilliridur.

2) Jadugerlik séhirgerliki:belgilik nersilerge séihr qilish arqiliq reqibliridin öch élishqa orunush aditi.

3) Qoghlash séhirgerliki: xelq arisidiki atalmish daxan, baxshi , périxun dégenler ene shu qoghlash séhirgerliki bilen shughullinidighan «kespiy séhirger» ler bolup, ularning beden'ge chaplishiwalghan jin – sheytan (yaman roh) larni «qoghliwétish» üchün élip baridighan «yandurush», «tuzlandurush», «awaq éshi», «chachratqu sélish», «ashlash», «yurung tilesh», «ot köchürüsh», «térige tartish», «ketmen'ge bésish», «tugh baghlash», «qan qilish» qatarliq köp xil usulliri bar.

4) Epsun oqush we tiltumar séhirgerliki: bu adette til séhirgerliki déyilidu uning «qaghash», «tiltumar püküsh», «qesem» qatarliq shekilliri bar.

5) Bésharet séhirgerliki: tebiet dunyasidiki mewjudatlarda yüz béridighan xilmu – xil özgirishler yaxshiliq yaki yamanliqtin aldin'ala bésharet béreleydu, dégen iptidaiy qarash asasida shekillen'gen perhizler (tabu) bésharet séhirgerlikining konkrét mezmunidur.

6) Palchiliq (remballiq) séhirgerliki: palchiliq – qedimki dewrlerde nahayiti keng ewj alghan bir xl xurapiy adet bolup, hetta xan ordiliridimu mexsus palchiliq mehkimiliri tesis qilighan. Palchiliq – pal échish we chüshke tebir bérishtin ibaret ikki xil sheklige bölünidu. Uyghurlar arisida qedimdiin bashlap palchiliqning özige xas risalisi (palname) bolghan. Esirge teelluq qedimki uyghur yéziqidiki «ériq bétik» eng burunqi pal kitabi bolup, uningda bayan qilin'ghan ezlük we yamanliq alametlerning bir munche teripi mushu kün'giche xelq arisida shu péti saqlinip kelmekte.

Omumen, palchiliqning diniy xurapatliq xaraktéri küchlük bolup, u meniwi jehettin bir qisim kishilerni özige esir qiliwalan, xelq arisidiki «palgha ishenme, palsiz yürme» dégen maqal hem uning ilim – pen'ge zit mahiyitini, hem uning örp – adet küchini yükünlep bergen.

Perhiz Tutush Adetliri

Insanlarning iptidaiy chüshenchisidiki tebiet mewjudatlirini renjitmeslik we ularning jazasigha uchrimasliq meqsitide özlirining bezi heriketlirini men'y qilishi we cheklesh turush aditi perhiz turush dep atilidu. Perhiz köpinche mueyyen bir diniy étiqad asasida shekillinidu we kishilerning kündilik réal turmush aditide eks étip turidu. Shuning üchün perhiz qoyuq örp – adet tüsige ige.

Uyghurlarda nahayiti köpligen perhizler bar, mesilen, yémek – ichmek jehette: özi ölüp qalghan malning göshini yémeslik, boghuzlighanda qan chiqmighan malning göshini yémeslik, alladin gheyriyning nami tilgha élinip boghuzlan'ghan haywanni yéyish haram, égizdin ghulap chüshüp ölgen haywanning göshi haram, köshimeydighan haywanning göshi haram, choshqa, it, éshek, qéchir qatarliq haywanlarning göshi hawam dégen'ge oxshash nurghun perhizler belgilen'gen. Bu yerdiki «haram» sözi diniy atalghu bolup, perhiz menisini birlduridu. Uyghurlarmu belgilen'gen perhizge qet'iy emel qilishqa adetlen'gen. Yémek – ichkek jehettiki bu perhizler «qur'an kerim» de belgilen'gechke, uninggha islm dinigha étiqad qilidighan musulmanlarning hemmisi emel qilidu.

Shundaqla uyghurlarning yémek – ichmek aditide yene, nan'gha dessiseng közüng kor bolup qalidu; Tamaqni pakir yémiseng balang set bolup qalidu. Dégendek perhizlermu bar, shu sewebtin uyghurlar dastixan yaki joza üstige chéchilip qalghan nannning uwaqlirini körse, uni tériwélip «bismilla» dep aghzigha salidu. Yollarda tashlinip qalghan nan yaki tamaq uchratsa «xudaya towa!» dep , uni yolning chétige yaki xaliy yerge élip qoyidu.Omumen, yémek – ichmekni israp qilsh we xarlashni nahayiti éghir gunah dep bilidu.

Xelq arisida yene asman'gha qarap tükürmeslik, sugha teret qilmasliq, yalghuz derexni kesmeslik, müshükni öltürmeslik, qarlighachni tutmasliq, öyning ishikini sherqqe qaratmasliq, qible terepke putini sozup yatmasliq, jüme künde seperge chiqmasliq qatarliq diniy étiqad bilen munasiwetlik perhizler bolup, uning beziliri iptidaiy dewrdiki tebietke choqunush étiqadigha baghlan'ghan, beziliri islam dinining eqidiliri asasida peyda bolghan.

«Kiyimni tetür kiyse ish tetürige chörülidu», «süpürgini tiklep qoysa, shu öyge bala – qaza kélidu», «süpürgini balining béshidin artildursa, shu bala pakar bolup qalidu», «qazandin atlisa qara gepke yoluqidu», «exlet bilen külni birge alsa shu öyde toy bilen ölüm birge bolidu», «qoshuqni bir – birige ursa urush – majra bolidu», «tolghaq bar öyge kirse, bowaq balayi – xeterge yoluqidu», «bala düm yétip yighlisa, ata – anisi burun ölidu», «qaychida tirnaq alsa bala yüzi körmeydu», «hoqush qon'ghan jay weyran bolidu», «mékiyan qichqarsa bala – qaza yaghidu», «éngekni tutup oltursa bexitsiz bolup qalidu» dégen'ge oxshash nurghun perhizler uyghurlarnning turmush aditide emel qilishqa tégishlik prinsip bolup qalghan. Uyghurlar arisidiki chüshke tebir bérish, qarghash, tilturmar püküsh, qesem qilish, pal échish qatarliq adetlerdimu her xil perhizler otturigha qoyulghan bolup, köpchilikide xurapiy qarashlar ipadilen'gen.

Adettiki turmush perhizlirining mutleq köpchiliki xelqning edeb – exlaq qarashlirini eks ettürgen bolup, belgilik ijabiy rolgha ige. Alayluq, uyghurlarning aditide haraq ichish, zeherlik chékimliklerni chékish, qimar oynash, oghriliq qlish, zina qilish, yalghan gep qilish, chéqimchiliq, gheywet qilish qatarliq illetler éghir gunah hésablinip, bu qilmishlardin perhiz tutushqa dewet qilin'ghan. Yighip yétqanda, perhiz – xelqning idiyiwi chüshenchiside chekleshke tégishlik ishlarni mueyyen diyniy étiqad bilen baghlap körsitish démektur. Shunga u turmushning hemme saheliride keng uchraydu.

Uyghur Orup Adetliri namliq kitaptin elindi