Shexsiy Taziliq Adetliri

Uyghurlarning mutleq köpchiliki yéza – qishlarqlarda olturaqlashqan déhqanchiliq we charwichiliq igiliki bilen yashap kelgechke, ularning shexsiy taziliq sharaiti zamaniwiylashqan sheher xelqlirining taziliq sharaitigha sélishturghanda nachar. Lékin sharaitning nachar bolushigha qarimay, ularda shexsiy taziliq élip bérishining bir yürüsh milliy, en'eniwi adetliri shekillen'gen. Bu adetlerning beziliri diniy étiqad bilen munasiwetlik bolsa, beziliri shu xelqning pisxik tebiiti bilen munasiwetlik; Alayluq:

1) Teret élish: uyghurlar islam dinigha étiqad qilidu. Islam dinida her küni besh wax namaz momush musulmanlar üchün «perz» dep békitilgen hemde teretsiz namaz oqushqa bolmaydighanliqi, teret élishnng shertliri tepsiliy körsitilgen.

Teret élish aldi bilen istinja (meq'etni su bilen pakir yuyush) qilishtin bashlaydu. Uningdin kéyin ikki qolni jeynekkiche üch qétim yuyidu, éghizgha su élip üch qétim gharqiratma qilip chayqaydu, yüzni péshane we qulaqning arqisighiche qoshup üch qétim yuyidu, ikki putni oshuqqiche üch qétim yuyidu. Shuning bilen teretning sherti ada bolidu. Teret üchün pakir we süzük su ishlitilidu. Eger sharait yar berse pütün bedenni yuyushmu (uyghurlarda ghosul qilish, boyini sugha sélish déyilidu) teret alghanliq hésablinidu.Démek, namaz oqushning sherti qilin'ghan teret élish shexsiy taziliqining eng yaxshi we ünümlük en'eniwi sheklidur. Derweqe, bügünki besh wax namaz üchün besh qétim teret élish aditi shexsiy taziliqining eng ünümlük kapaliti bolghachqa, shexsiy beden taziliqi biwasite alaqidar bolghan gémorroy késellikliri yéza – qishlaqlardiki uyghur emgekchiliri arisida nahayiti kem uchraydu. Gerche xelqimiz teret élishni angliq halda «taziliq» dep qarimisimu, teretsiz yürüshni «passsiqliq» dep eyiblep, bala – chaqirilirini kichik waqtidin tartipla teretlik yürüshke ündeydu. «Teretsiz öyde beriket bolmaydu» dep qaraydu.

2) Boyini sugha sélish: serrap (munacha) peqet sheherlerdila omumlashqan bolup, yéza – qishlaqlarda bundaq sharait yoq. Shu sewebtin köpchilik uyghur emgekchiliri biri ériq – östenglerde yuyunushni, yene biri öz öyide «boyini sugha sélish»ni adet qilghan. Uyghurlarning öy qurulmisa yataq öyining bir bulungida «qaznaq»dep atilidighan bir kichik qat öy qoshup yasilidu. Bu qaznaqning otturisigha «ewrez» kolinip, üsti pishshiq kések yaki tash bilen yépilidu. Ewrezning otturisida bir töshük bolidu. Muwapiq peytte aile ezaliri mushu qaznaqqa kirip «boyini sugha sélidu». Yuyun'ghan su ewrez ichige singip kétidu.Bu muncha sharaiti bolmighan ehwal astidiki yuyunush shekli bolup, er – ayallar bir orunda bolghandin kéyin choqum «boyini sugha sélish»; Adettiki waqitlarda kem bolghanda heptisige bir qétim ashu yerlik «muncha» da «boyini sugha sélish» – musulmachiliqning sherti qilinip en'eniwi nizamgha aylandurulghan.

3) Yüz – qolni yuyush: uyghurlar yémek – ichmek taziliqigha alahide ehmiyet bergendin tashqiri, her qandaq ehwal astida qolini yumay turup dastixan aldigha kelmeydu. Meyli öz öyide bolsun, yaki méhmandachliqqa barsun, öy igisi méhmanning qoligha su bérishini hem hörmet, hem sawab dep bilidu. Hetta méhmandarchiliqta her bir tamaq aldida méhmanning qoligha bir qétim su béridu.Méhmanning qoligha su bérishini bié xil exlaq dep qarighachqa, ata – anilar perzentlirige bashqilarning qoligha su bérishining qaide – nizamlirini alahide ögitidu. Méhmanlarning qoligha su bérishte mutleq köpchilik aililer aptuwa, chilapcha ishlitidu.Chünki aptuwa – chilapcha yunda chachrimaydighan alahidilikke ige.
Uyghurlar yüz – qol yughanda dastiki su bilen yuyushqa adetlenmigen. Ular dastiki su bilen yüz – qolini yuyushni bir xil gheyriylik hésa qlip, éghir alidu.

Gül Xumar Uyghurlar

Siz meyli uyghur xelq naxsha – qoshaqlirini anglang, yaki uyghurlarning isimlirini tekshürüng, ularning meutelq köp qismining gülge baghlinidighanliqini hésa qilisiz. Gül – uyghurlarning istétik qarishida xushaliq we bext – saadetning we güzellik nazaketning simowoli. Shu sewebtin gül söyüsh we asrash ularninng bir xil en'eniwi aditige aylan'ghan. Meyli sheher, meyli yézilarda bolsun her qandaq uyghur aililiri hoylisigha yaki béghining körünerlik yérige gül tériydu. Ularning gxül östürüsh usuli ikki xil bolup, biri, teshtekte gül östüridu. Birer teshtek gül östürmigen ailer uyghurlar arisida kem tépilidu.Teshtekte östürülidighan güller töt pesilning hemmisige muwapiqlashqan bolup, qish – yaz dégüdek poreklep échilip, xush puraq hidi bilen hemmisi özige jelb qilidu.Yene biri, gül étizlirida östüridu. Köpinche yézilarda olturaqlashqan uyghur aililirining hoylisi yaki béghida mexsus gül étizliri bolidu.Bundaq gül étirzliri nahayiti tengshi bolup, her il güller öz réti boyiche térilidu. Étiz gülliri bahar bilen teng hüppide échilip, kishilerning zoqini özige tartidu. Étizda östüridighan güller ichide qizilgül (gülsürux) her xil rengde échilidighan etirgüller köp salmaqni igileydu. Uyghurlar qizilgülni heqiqeten etiwarlaydu we ulughlaydu. Shuning üchün «qizilgül dégen nerse, béhishtin chiqqan nerse» dégen naxsha uyghurlarning qelbide chongqur yitiz tartqan. Ular qizilgül we etirgülni yawa jighan'gha ulash arqiliq yétishtüridu. Qish künliri bundaq güllerni paxal bilen chümkep yenggil kömüp qoyidu. Yerning tongi kötürülgen mezgilde échiwétidu.

Uyghur ayalliri chékisige yaki «meydisige gül taqash»ni yaxshi köridu. Yash ayallar we qizlar gül échilghan pesillerde quliqigha yaki chéchining arsigha, yigitler we balilar meydisige yaki quliqigha poreklep échilghan güllerni qisturup, bext we xushalliq istikini izhar qilishidu.Ushshaq tijaretchiler dukinigha yaki oqet ghaltikining üstige hüppide échilghan deste güllerni qadap xéridarlarni özige jelp qlidu.Hazirmu sheherlerde tijaret qiliwatqan kawapchilar, lengpungchilar, doghapchilar we höl yémish, quruq yémish satquchilarning ghaltekliride, ashpuzullarning peshxunlirida körünerlik halda qadap qoyghan gül destilirini uchritisiz.

Uyghurlarning turmush en'eniside mexsus gül östürüshni kesip qilghan «gülchi» lar bolghan. Qedimki xanlarning ordilirigha mushundaq «gülchi»lar teklip qilinip, ular gül östeürüsh we gül deste tizishqa mes'ul bolghan.Qeshqer shehiride gülchilik kespi bilen dangqi kötürgen hezretlik merhum payamet sopining nechche ewladi gülchilik bilen shughullinip xelq arisida yüksek hörmetke sazawer bolghan.

Gül – uyghurlarning köngül hemrahi bolghachqa, ularning en'eniwi aditide bir – birige gül sowgha qlish öz ara köngül izhar qilishning bir xil wastisi qilin'ghan.«Ghérip – senem» dastanida ghéripning ishqi – piraqida derdke muptila bolup, samandek sarghiyip kül bolghan senemjan, gülchi momay arqiliq ghérip yollighan bir deste gülni purap qaytidin hushigha kelgenliki we yar wisiligha érishmekke ishench baghlin'ghanliqi dek misallar uyghurlarning aditide gülning qanchilik qimmetke ige ikenlikini chüshendürüp béridu. Uyghur yigitliri yaxshi körüp qalghan qizigha gül sowgha qilish arqiliq muhebbitini izhar qilishtek adetlermu yéza – qishlarqlarda keng omumlashqan. Uyghurlar östüridighan gülning türlirimu nahayiti köp bolup, bu gül türliri qizilgül, etirgül, chimen'gül, sebdegül, tajigül, anargül, xinegül, reyhan'gül, képezgül, tuxumgül, tillagül, sögetgül, qaragül, leyliqazaqgül, moden'gül, qonaqg-ül, lalegül, namazshamgül, sériq zeper, sérn'gül, tawagül, talgül, gülsurux qatarliq namlar bilen atilidu.

Uyghurlar özlirining gülxumar xelq ikenlikini isimlirining axirigha yaki béshigha «gül» namini qoshup adem isimliri qatarida qollinish arqiliqmu ipadiligen.Bu hal köprek ayallarning ismida gewdilen'gen. Mesilen, uyghurlar arisida tajigül, reyhan'gül, chimen'gül, ayimgül, gülnisa, güldölet, gül'ayim, mirzigül, gülnaz, méhrigül, hawagül, hemragül, ayshemgül qatarliq isimlar nahayiti köp uchraydu. Éytishlargha qarighanda , turpan, qeshqer qatarliq rayonlarda atmish prsenttin köprek ayallarning isimlirigha «gül» qoshup atilidu. Hetta bezi erlerning isimlirighimu «gül» qoshulidu. Mesilen, seydigül, abdugül dégen'ge oxshash.

Gülge bolghan eqide uyghurlarning keshtichilik qol – hüner sen'itidimu toluq namayen bolghan, uyghur keshtichilik sen'itide her xil gül nusxilirini neqis qilish oyush asasliq orunda turidu. Ular qol we bash yaqliqining burjeklirige pureklep échiliwatqan rengdar gül – chécheklerning nusxilirini keshtileshtin bashqa, yene öy – imaretning tamliri we tüwrüklirige , jawen, sanduq qatarliq ÷y jahazlirigha körkem gül nusxilirini sizidu. Ular, gül eng güzel nerse, u bizge bext we shad – xoramliq ekélidu, dep qaraydu.

Qush Söyer Uyghurlar

Shinjang ezeldin tartip qush türidiki uchar qanat haywanlarning erkin perwaz qilidighan ana makanliridin biri. Toluqsiz melumatlargha qarighanda shinjangda qush türidiki uchar qanatlar üch yüz ellik xildin ashidu, bu pütün memlikettiki qush türining ottuz prsentidin köprekini teshkil qilidu. Shinjang ene shundaq qushlargha bay rayon bolghachqa, uyghurlarda qedimdin bashlap qushlarni söyüsh we asrashtek yaxshi adet shekillen'gen. Ularning idiyiwi étiqadida qushlarni öltürüsh we xarlash éghir gunah dep qaralghan. Qushlargha dexli – teruz yetküzmeslik bir tereptin ularning islam dini eqidisi bilenmu munasiwetlik, chünki islam dinida «sewebsiz birer janliqning jénigha zamin bolsang, axiretke barghanda u sendin jan telep qlidu. Xuda séni soraqqa tartidu»dep qarilidu. Shu sewebtin uyghurlar asasen qushlarni söyüsh we asrash rohida terbiyleydu. Balilar qushqa amraq bolghachqa , uwisidin qushlarning balilirini tutup kelse, uni nahayiti awaylap béqip chong qlishqa, hergiz öltürüp qoymasliqqa dalalet qlidu. Qolda béqip chong qilin'ghan qush baliliri uchurma bolghan mezgilde uni qepestin boshitip erkinlik alimige qoyuwétidu. Buni bir sawabliq ish dep hésablaydu. Uyghurlarning adtide kepter, qarlighach, bulbul, tumurchuq, kakkuk, shatuti, qara qushqach (qarighuja), paxtek qatarliq qushlarni alahide etiwarlaydu we ulughlaydu. Bu qushlarning bezilirini tutup qepeste etiwarlap baqidu. Bu qishlarning awazi nahayiti yéqimliq bolghachqa uningdin rohiy quwwet alidu. Bezi qushlarning erkin köpiyishi üchün öyige yaki hoyla – aramlargha mexsus uwa yasap béridu. Bolupmu qarlighach bilen kepter uyghurlarning eng yaxshi dosti bolup, ular alahide «imtiyazgha»gha ige. Köpchilik aililerde qarlighach üchün öyining turusigha yaki hoyla pishaywanlirigha mexsus uwa yasap bérilgen bolup, ularning ademler arisida uwilishigha dexli – teruz yetküzüsh qet'iy men'i qilin'ghan. Ularning eqidiside «qarlighach uwilighan öyde bala – qaza bolmaydu. Qarlighach bext, xushalliqining elchisi, insaniyetning sadaqetmen dosti» dep qarilidu. Bu eqide noh eleyhissalamning hayatliq késimide qarlighachning ademni topan balahisin qutuldurup qalghanliqi toghrisidki epsaniler asasida barliqqa kelgenliki éniq. Mushu eqide tüpeylidin aililerge ögen'gen qarlighachlar tasaddipiy sewebler bilen ikkinchi bahrda kelmey uwisidin tézip ketse, qarlighachqa atap isriq sélip dua – tilawet qilidu, uwisini hergiz buzmaydu. Öyge ögitilgen kepterlergimu shundaq muamile qilidu. Qara qushqach üchün ishik aldidiki qéri derexlerning uchigha boran – chapqun we bashqa xewp – xeterdin dalda bolidighan qapaqlarni ésip bixeter uwa yasap béridu.

Uyghurlar arisida qushlar heqqide nahayiti nurghun qiziqarliq epsane – riwayetler bar. Bularning hemmiside qushlargha séghinish we ularni ulughlash idiyisi algha sürülgen. Xelq arisidiki en'eniwi qarashlarda «bulbul yaxshi rohlarning simwoli», «kakkuk bilen zeynep muraidgha yételmigen ashiq – meshuqlarning simowli», «qarlighach– xudaning insanlargha ewetken elchisi, dostluqning, méhribanliqning simwoli»déyilgen. Shu sewebtin «qarlighachni tutsa qoli titireydighan bolup qalidu» deydighan eqide barliqqa kelgen.

Uyghurlar yene bezi qushlargha adettin tashqiri sirliq muamile qilidu. Mesilen séghizxan sayrisa öyge méhman kélidiken, dep ishinidu, hoqush huwlisa, birer shumluqning béshariti, dep bilip huqushni derhal qoghliwétidu hetta hoqush qon'ghan derexni késiwétidu.Höpüpning béshidiki tajisini sulayman eleyhissalamning tewerrüki dep bilip, höpüpning uwisigha hergiz tegmeydu, höpüp köpinche qariyaghach (side)ning kawikida uwilighachqa, qariyaghach derixini sirliq éremlik derex hésablaydu.

Uyghurlarda owchiliq dewridin bashlap bezi yértquch göshxor qushlarni qolgha ögitidighan adet barliqqa kelgen. Shuning bilen kesiy qushchilar yétiship chiqip, qush béqish we köndürüshning bir yürüsh adetliri shekillen'gen qushchilar köprek baqidighan qushlar bürküt, qarchigha, lachin qatarliq yirtquch qushlardin ibaret.Bu qushlar arqar, kéyik, qirghawul, toshqan qatarliq asanliqche tutqiliq bolmaydighan haywanlarni owlash meqsitide mexsus ögitilidu. Ötmeshke ait xatirilerdin qarighanda, burunqi xan – padishahlarning ordisida mexsus qushchilar bolp, ularning xizmiti qushlarni qolgha köndürüsh we owgha sélish idi. Xanlar we shahzadiler orda qushchilirining hemrahliqida chet jaylargha bérip qush sélishni eng köngüllük seyle – sayahet hésablaytti. Uyghurlarning qedimki qush béqish we qushlash aditi toghrisidda mehmut qeshqerining «türky tillar diwani» namlik esiri bilen yüsüp xas hjipning «qatadghubnilik» dastanidimu bezi melumatlar uchraydu.

Uyghurlar arisida qushlarni medhiyleydighan naxsha – qoshaqlarning köp bolushimu ularning qushlargha bolghan hérismenlikining ipadisidur.

Kepter Béqish

Uyghurlar kepterni wapadar qush dep bilidu. Jümlidin béqip ögitip, uningdin ünümlük paydilinidu.

Uyghur xelqi yiraq ötmüsh zamanlardin bashlap, kepterdin xewerchi süpitide paydilinishqa adetlen'gen.

Ular yiraq, xeterlik jaylargha seper qilghanda kepter éliwalidu. Ailisige we yurtigha xewer bérishke toghra kelse, ögitilgen keptirini qarar jayidin qoyup béridu,. Kepterning öz ailisige qaytip kélishi, uning salamet baghanliqidin dérek béridu.

Qedimki zaman urushlirida, ejdadlirimiz kepterni herbiy ishlrda yoshurun xewerchi qilip ishletken.Mesilen, hojumgha ötüshte kepterge qosh wazliq ghol qapaq ésip qoyup berse, qisimlarni yighish ykai chékinishte taq awazliq ghol qapaq ésip qoyup bergen. Qisimlar ghol qapaq awazigha qarap heriketlen'gen.

Uyghurlar kepterni chirayliq, yawash, awazi yéqimliq, insanlar bilen bille yashiyalaydighan wapadar qosh dep ailide béqip ögitidu.Ular oyunchi kepterge ghol qapaq ésip qoyidu. Kepterler ghol qapaq awazi bilen topliship uchidu. Kepter baqquchi qapaqni saldirlitip «yeh – yeh» dep towlap kepterni aldigha chüshüridu.Bezi kepterler kepter igisining bash, müre, qollirigha qonp, dan izlep boquldap sayraydu. Kepter baz buningdin pexirlik hozurlinidu. Kepter baz öy köpse yaki öyliri weyran bolsa kepter esli uwisidin zadi ketmeydu. Ghar. Xrabilerde ming yilp yashighan nechche ming ewlad kepter buning delili.

Uyghur moysiptliri kepterning tang seherde boquldap mng awazda sayrishini anglashqa ashiq, ular kepterning saherdiki sayrishini ibadet, u insanlarning bext – saaditi üchün qilin'ghan tilawet dep bilip, bundaq kepterlerge béshaywan astigha mexsus uwa yasap béridu.

Kepter – ozuqluq qimmiti üstün, göshi halal, quwwetlik, doriliq, shipaliq qush. Uyghurlar kepter göshi bilen beden ajizliq, ashqazan aghriyqi qatarliq késellerni dawalisa, rématizim qatarliq yellik aghriqlargha bedenning sirtidin uning qénini éqitip dawalaydu.Bezi yiringliq késellerge kepterning qarnini yérip tégip, éghiz aldurup dawalaydu.

Kepterning iqtisadiy qimmitimu üstün bolup, yaxshi kepterlerni bir qoyning puligha sétiwalidu. Buningdin bashqa kepter mayiqini shal étizigha salsa, bir jingi adettiki qiriq jing qighnng rolini oynaydu. Kepter mayiqi yene, könchilik kespide yerlik échitmu (kislata) rolinimu oynaydu. Ene, yerlik échitquluq ichimlik, mesilen, muselles qatarliqlargha uning bachkisini salsa échishni tézlitidu, süpitini yaxshilaydu.

Sumbul Chachliq Qizlar

Sumbul chach – uyghur qizlirining güzellik simwolidur. Derweqe, uyghur qizliri qedimdin bashlap uzun chach qoyushqa adetlen'gen bolup, chach qopyushta bir türüsh adetler shekillen'gen.

Uyghurlarda yatliq bolmighan qizlarning chéchi on besh, onyette, yigirme bir hetta qiriq bir tal qilip taq örülidu. Hergiz jüp örülmeydu hemde bundaq toy qilmighan qizning péshaniside kokul chéchi bolidu. Uning pattang (shilla) qismidiki sumbul chachning asti qismi üstira bilen chüshürüp turulidu. Qizning toyi bolidighan küni uning shilla qismi eng axirqi qétim chüshürülidu.

Toy qilip etisi yaki bir qanche kündin kéyin yatliq qilin'ghan bu qizning kokul chéchi ikki tripige qayrilidu. Uzun sumbul chéchi jüp örülidu hem uninggha yangaq sékilek chach qoyulidu. Chachni jüp örüsh yatliq bolghanliqining ipadisi hésablinidu. Chachni bedilige «chach qoshaq toyi» ötküzülidu.

Yatliq qilin'ghan ayal balilik bolghanda, balichuq chach (kichik örüme chach) qoyulidu, yangaq chachmu bolidu.

Éridin ayrilghan yash ayallar juwan déyilip, ular yangaq chach qoyush bilen birge chéchini besh, yette toqquz tal qilip taq örüwalidu. Bu tulluq belgisi hésablinidu.

Newrilik bolghan ayallarninng balichuq, yangaq chachliri bolmaydu, uzun chéchini ikki tal qilip örüp uni chachtengge bilen jüpliwalidu.

Chéchini bir tal qilip örüwalghan ayallar bashqilarning neziride özige er telep qilip yürgen ayal dep qarilidu we undaq ayallarni yaman köridu.

Démek, uyghur ayallirining chach türige we sumbul chéchining jüp yaki taq örülgenlikige qarapla uning qiz, chokan, juwan, newrilik bolghna ayal, yashan'ghan ayal we exlaqsiz tul ayal ikenlikini perqlendürüwalghili bolidu. Shuning üchün uyghurlar arisida ayallarning chéchigha alahide ehmiyet bilen qaraydu.

Ayallarning Girim Qilish Aditi

Uyghur ayalliri güzellikni söyidu, güzellikke intilidu. Shuning üchün, ughyur ayalliri güzellik yaritish emeliyiti jeryanida özige xas milliy girim qilish adetlirini shekillendürgen, mesilen:

Osma: osma qoyush uyghur ayalliri ichide eng keng omumlashqan girim qilish aditi bolup hésablinidu. Shuning üchün,köp aililer hoyla – aramlirigha mexsus osma tériydu, hetta qish künlirimu gül teshtekliride osma östüridu, osma qulaq bolghanda uni siqip süyini chiqirip, piltiküch bilen qéshigha qoyidu. Qishliq osma üchün yaz künliri köp osmini siqip, süyini öchke yéghi bilen arilashturup, osma qatmisi (tash osma dep atilidu) teyyarliwalidu. Osma qashqa singip qurughandin kéyin, soghuq su bilen bir qétim yenggil yuyuwétidu. Shuning bilen qash tebiiy körünidu. Bezi jaylarda köprek qizlar ikki qéshining otturisi (qoshumisi)gha osmida xal (meng) chékiwalidu. Osma qoyushta héchqandaq yash cheklimisi yoq. Hetta yéngi tughulghan qiz bowaqlarning qéshighimu osma qoyush aditi bar. Osmining tebiitidin qarighanda, u yalghuz qashni qaraytish rolini oynapla qalmastin, yene tük bezlirige tesir körsitip qashni qoyuqlashturush rolinimu oynaydu. Shuning üchün uyghur ayallirining qéshi hem qara, hem qoyuq bolidu.

Sürme: sürme – pamér tagh tizmilirining qeshqerge tutash bir qisim jayliridin chiqidighan tebiiy kan bayliqliridin biri bolup, uyghur ayalliri qedimdin tartip uningdin girim buyumi süpitide paydilinip kelgen. Ular közlirini yoghan, nurluq körsitish üchün kirpik we qapiqigha sürme tartishqa adetlen'gen. Sürme yalghuz güzellik rolini oynapla qalmastin, eng muhimi közning roshen we nurluq bolushigha yardem béridu. Shu sewebtin bezi erlermu közige sürme tartidu (erler kéchisi uxlash mezgilide ishlitidu). Hazir uyghur tibabitidimu sürme köz yashangghirash, aghrish, köz torlishish, yiraqni körelmeslik qatarliq köz késelliklirige dora ornida ishlitilidu.

Xéne: qolgha xéne qoyush uyghur ayallirining en'eniwi güzellik adetliridin biri. Xéne bir xil alahide gül bolup, köpchilik aililer xénigülni etiwarlap östüridu. Gül échilishtin burun, xénining gholini ushshaq chanap yaki soqup, zemche bilen arilashturup, qolning aliqinigha qoyup, üstidin yaghliq bilen mehkem chégip qoyulidu.Bu xéne qoyush déylidu. Xéne köpinche kéchisi uxlashtin burun qoyulidu. Bir kéche turghandin kéyin, etisi ornidin turghanda yghliqni yéship, qolni soghuq suda yuyuwétidu. Xéne ichkendin kéyin qol, tirnaqlarning renggi qizil yaki qizghuch sériq halgha kiridu. Xénining renggi qolda xéli uzun waqitqiche saqlinidu. Xéne qoyush uyghurlarning qizil rengni alahide yaxsh körüsh aditi bilen munasiwetlik. Xéne bir tereptin qol we tirnaqlarni tebiiy qizrtip güzelleshtürüsh rolini oynisa, yene bir tereptin qol terlesh we yérilishning aldini alidu. Qolni siliqlashturup tirnaqni parqiritidu.

Upa – englik: mehmud qeshqeri «türkiy tillar diwani»da «englik» (Ⅰ tom ,156– bet)ke «xotunlarning mengzige sürtidighan ach qizil boyaq», «upa – yüzige sürtilidighan unsiman aq nerse» («türkiy tillar diwani»Ⅰtom, 117 – bet) dep izahlaydu. «Türkiy tillar diwani»diki bu melumattin qarighanda, englik bir xl mengzi qizartidighan boyaq, upa yüzni siliqlashturudighan «girshen»dep atilidighan unsiman nerse bolp, bu melumatlardin qarighanda, ughyur ayallirining upa – englik sürtüsh tarixining nahayiti uzaq ikenlikini körüwélishqa bolidu.

Chach perdazliri: chach – uyghur ayallirining güzellik ölchemliridin biri. Shunga ular chachliriningköp we uzunluqi bilen pexirlinidu. Chachlirini asrashqa hemmidin köp ehmiyet béridu. Shu sewebtin, ular chachni muhapizet qilidighan bir yürüsh yerlik adetlerni yaratqan. Ayallar chachni köpeytish we qaraytish üchün, badam méghizi we shaptul méghizini chala köydurup «yaghliqar» yasap, uni chéchigha suridu. Adette, qashni qaraytish we qoyuqlitish üchünmu ashu «yaghliqar»ni ishlitidu. Chéchini téz östürüsh üchün zeytun yéghini süridu. Chachni parqiritish, chachning chüshüp kétishininbng aldini élish we tomluqini saqlash üchün, jigde yélimini suyuq melhem qilip chachqa chapidu. Jigde yilimi ughyur ayallirining eng keng omumlashqan tebiiy «chach méyi»dur. Uningdin bashqa, chéchi shalang we qisqa ayallar jala chach (sün'iy chach) salidu.«Türkiy tillar diwani»da sün'iy chach sélishning mundaq iki türi tonushturulghan: biri,uzun chach sélish, yene biri, manglash chach sélish mehmud qeshqeri ayallar salidighan mundaq sün'iy chachlarnnibng chupurdin yasilidighanliqini körsetken.

Yüzni siliqlash sheklidiki perdazmu ughyur ayalliri arisida xéli keng omumlashqan. Bundaq perdaz asasen yüzdiki sériq tüklerni yipilap tézini we tekshi ösmigen qashlarni tirip tekshileshni körsitdu. «Türkiy tillar diwani»da ughyur ayallirining bundaq perdaz aditini tonushturush mundaq melumat bergen: mengdeshti – yip sélishti. Ikki xotun yip sélishti, yeni yip bilen bir – birining yüzidiki tüklerni élishti. Bu adet hazirghiche dawamliship kelgen bolup, bezi jaylarda hetta «yiplash toyi» ötküzülüp, belgilik derijide murasim tüsini alghan.

Uyghur ayalliri yüzidiki tughuttin qépqalghan daghni chüshürüsh üchün, kawash smuq (zemche)qa oxshash nersilerni ézip yüzige sürtidu. U arqiliq daghni yoqitip yüzni parqiritidu.

Uyghur ayalliri xush puraqliq nersilerni yaxshi köridu we etiwarlaydu. Ipar, dendek, emberlerni yénida saqlaydu. Bu dorilar mezzilik purap, adem bedinidiki sésiq puraqlarni yoqitidu, shundaqla neslini yaxshilaydu.

Démek, uyghur ayallirining yuqiriqidek bir yürüsh tebiiy perdaz boyumliri noqul halda güzellik üchünla emes, shundaqla yene saghlamliq we salametlik üchünmu xizmet qilghan.

Taziliq we Saghlamliq Adetliri

Xotun – qizlarning seherdiki en'eniwi taziliq adetliri :

Taziliq – insaniyet medeniyitining üzüki, insalarning öz – özini bilish derijisining ipadisi, meniwi güzellikninbng rialliqqa aylinishiy, saghlamliq we rohluq bolushning kapaliti.

Taziliq – her qaysi xelq;Erning medeniyet sapasining yuqiri – töwenlikini belgileydighan tüp amillarning biri.

«Saghlam tende saghlam eqil» dégen maqal uyghurlarning qedimdin bashlap taziliqqa tolimu ehmiyet béridighanliqidin ibaret milliy pisxikisini ekis ettüridu.

Uyghur xelqi özlirining uzun yillardin buyan shekillendürgen en'eniwi ish teqsimati netijiside xotun – qizlar bala béqish, tamaq étish, kir yuyush, aile taziliqi we muhit taziliqi qatarliq öy ishlirini öz üstige alghan bolup, hemmiside taziliq merkiziy nuqta qilin'ghan. Shuning üchün ular kündilik aile ishlirining birinchi qedimini seherdiki ammiwiy taziliq paaliyitidin bashlaydu.

Uyghurlar arisida «bu ayalning qéshigha qarang, qachisining téshigha (qarang)», «ishchan xotun seher turup chéchini taraydu, horun xotun uxlap turup kulung kolaydu» dégen temsilning kélip chiqisimu sewebsiz emes. Derweqe, uyghurlarnng en'eniwi qarishida taziliqni ayallarni bahalaydighan asasiy ölchem qilghan. Kündilik turmushtimu erning yaqisining kir yaki pakizliqigha qarap, ayalning qandaq tebietlik kishi ikenlikini mölcherleydu. Shu sewebtin ana bolghuchi qizini kichik waqtidin bashlapla aile ishlirigha bolupmu taziliq qilishqa ögitidu. Hemishe öz perzentilirige «seher turup taziliq qilsang sawab bolidu, hoyla – aram we yollarni süpürseng bexting échilidu» dep terbiye béridu. Mushundaq en'eniwi telim – terbiye netijiside uyghurlar olturaqlashqan yéza – qishlaq, sheher – bazarlarda her küni tang süzülüshi bilen tengla hemmidin burun uyghur ayal – qizlliri ornidin turup yüz – közini yuyushtin ilgiri öy'ichi, hoyla – aramlirini we öy etrapidiki chong – kichik kochilarni pakiz süpürüp su sépidu, teretxanilarni pakiz tazilaydu, hoyla – .Aramdiki güllüklerge we gül teshteklirige su qoyidu. Buning bilen aililer we yu– mehelliler ademge bir xil jushqun keypiyat béghishlaydu, bir künlük hayatning muqeddimisi ene shundaq pakiz muhit we sap hawa bilen échilidu.

Sheherlerdiki hazirqi zaman qewetlik öylerde olturaqlashqan uyghur xotun – qizlirimu ene shu en'eniwi taziliq aditi boyiche özi olturghan qewetlik binaning pelempeyliridin tartip shu qewetning aldi hetta keynigiche pakiz süpürüp tazilaydu, ammiwi dérizilern pidakarliq bilen sürtidu, bundaq adet bir xil en'enige aylan'ghachqa, bu xizmetke héchqandaq aile mejburlanmaydu, belki qoshnilar ara ixtiyariy we tebiiy halda hemmidin burun ornidin turup ammiwi taziliq qilishn sherep hés qilishidu. Bundaq taziliq aditi qandaqtur bir kolléktip yaki melum teshkil orunlashturghan mejburiy paaliyet bolmastin, belki uzun yillar dawamlishish netijiside pisxik en'enige aylan'ghan meniwi güzellik paaliyitidur. Buning xasiyitidin barliqqa kelgen aile we muhit güzellik her küni seherde ishqa atlan'ghan emgekchilerni köngül azadilikige ige qilip, ularning meniwi dunyasida hayatliqqa muhebbet oyghitidu, öz ara inaqliqini kücheytip, kolléktiwizimliq rohni mustehkemleydu. Shundaq qilip seherde bashlinidighan ammiwi taziliq arqiliq beriket we nusretke yol échidu, ailisining ronaq tépishinii tileydu, késellikning menbesini yoqitishqa tirishidu.

Simwolluq Reng Chüshenchiliri

Reng – maddiy dunyaning quyash nurini qobul qilishtiki aktipchanliqi yaki passipliqi bilen insan sezgüside ipadilen'gen xilmu xil körünüshdin ibaret bolup, u maddiy dunyada obéktipliqqa, sezgü dunyasida subiktipliqqa ige. Biz bu yerde rengdin ibaret ashu konkrét nersige insan öz sezgüsi arqliiq melum simwolluq mene bergenlikidin ibaret adet xaraktérini sherhleymiz.

Uyghurlar her xl rengdin özgiche istétik lezzet élpla qalmastin, rengdiki kishige béidighan oxshashmighan tuyghuning tesiri bilen uni özlirining turmush aditidiki türlük paaliyet we chüshenchilirige zich birleshtürüp, turmushidiki yaxshiliq we yamanliqning simowolluq béshariti süpitide qollinip ishletken. Her xil renglerning ichide aq, kök, qizil, sériq rengler uyghurlarning pisxil paaliyiti we diniy eqidisige zich maslashqan halda, ularning turmush örp – aditide bir qeder gewdilikrek rol oynighan bolup, u qedimiyliki we izchiliqi bilen uyghurlarning örp – adetide muhim bir alahidilik bolup shekillen'gen.

Aq Reng

Aq reng uyghurlarnng en'eniwi éngida bext – amet, yaxshiliq, pakliq, aliyjanabliq chüshenchisini bergen. Bu xil chüshenche uyghurlarning iptidaiy étiqad dewirliridin tartip, taki hazirghiche saqlinip kelmekte. Mesilen, seperge chiqqanlarni uzitishqa «aqyoq bolsun!» dep yaxshi tilekte bolush, sütni ulughlash, qarni bext – ametning belgisi dep bilish, qizlar toyi bolghan küni aq renglik könglek kiyish, hazidar erler bélige aq baghlash, ayallar aq yaghliq sélish, öy – imaretlerni aqaritsh qatarliq adetlerning hemmiside aq reng ulughlan'ghan.

Buningdin bashqa aq rengge ait chüshenchiler nahayiti nurghun bolup,uni bir qeder qedimiyrek bolghan nemunilerdin izdigende meshhur dastan «oghuzname»ge murajiet qilishqa toghra kélidu. Dastan'gh\da, oghuz xaqanining herbiy yürüshte qolgha keltürgen büyük ghelbisini tebriklesh apalitide, qiriq ghulachliq aq xada astigha aq qoyni baghlishi bext we ametning menggülük nésip bolushigha qarita ishenchining simowli bolup hésablinidu.

Uyghurlarning buddizm étiqadi dewridimu aq reng oxshashla yaxshiliq we ametning simowlluq belgisi süpitide qollinilghan. «Ikki tékining hékayisi»diki aq niyet tékinning yaxshiliq qilghuchi we xeyr – saxawet üchün öz jénini qurban qilishtin bash tartmaydighan ésil rohi aq sözi bilen süpetlen'gen. «Ériq pütük»timu aq rengge munasiwetlik bolghan chüshenchilerning hemmisi yaxshiliq we bext – ametning béshariti süpitide bayan qilin'ghan. Aq rengning simwolluq menisi hazirmu mewjut bolup, doxtur, sistéiralarning aq xlaqt kiyishi, bimarlarning nijatkarigha simowl qilin'ghan. Uyghur xelq éghiz edebiyati, bolupmu uyghur xelq qoshaqliridimu aq reng yuqiriqidek özgiche simowlluq mene bilen ipadilen'gen.

Kök reng

Köng rengmu uyghurlarning iptidaiy diniy étiqadiy bilen baghlan'ghan halda yaxshiliq we ametning shundaqla ilahiy tüsining simowolluq béshariti süpitide gewdilen'gen.

Kök sözining bir nechche türlük menisi bar: mesilen, kök – tengri, asman, köp reng, esli (köküng qaysi), kökle (yasha, yasharmaq), kök (köktat, ot – chöp) qatarliqlar. Bizning bu yerde közde tutuwatqinimiz, kök sözinning ikki xil menisi bolup, biri, tengri, yeni xuda menisi; Yene biri, reng perqidiki kök menisi. Téximu konkrét éytqanda, köp rengning uyghurlarning éngida muqeddes reng chüshenchisige kötürülüshi, uning xelq éngidiki tesiri qatarliqlar.

Qedimki uyghurlarning eqidiside köng rengning büyüklük derijisige kötürülüp, ilahiy qudretning süpiti yaki ismi ornida qollinilishining melum ijtimaiy asasi bar. Ottura asiyada yashighuchi xelqler, jümlidin uyghurlarning bir qeder uzun tarixqa ige bolghan ishlepchiqirish adetliri üchün charwichiliqni asas qilghanidi. Chariwichiliq hayat asasen yéshilliqni merkez qilghan, yaylaqni makan qilatti. Yaylaq medeniytide yéshilliq hayatning asasiy, dep qarilip, uninggha bolghan ijlasmenlik kücheygenidi. Buning delili süpitide uyghurlarning qedimki «téli qoshiqi»ni misal keltürüshke bolidu. Uningda ata – bowilirimizning yéshilliqqa baghlan'ghan hayatliq paaliyiti nahayiti obrazliq halda bayan qilin'ghan. Uningdin bashqa «oghuzname» dastanida köp rengge ait bayanlar xéli köp uchraydu.

Oghuzxanning öng – chirayining köp bolushi, uning tengrige séghiniwaqtanda etrap qarangghuliship, asmadin bir köp nurning chüshüshi, uning ichidin közliri kök, güzel bir qizning peyda bolush köp tüklük, kök yayliliq erkeng börinnng oghuzxan'gha yol bashlishi qatarliq bayanlar qedimki uyghurlarning turmushida köp rengning étiqad asasi bolup shekillen'genlikining roshen delilidur.

Shamanizm étiqadi weéride tebiet ilahchiliqni merkez qilghan asman, quyash, ay, yultuz, shamal, yamghur, chaqmaq qatarliq hadisatlarning yüz bérishide köp sözi tengrige teqqaslinip büyüklük derijisigea kötürülgen.

Uyghurlar islam dinini qobul qilghandin kéyin kök (ilah) chüshenchisidin alemni bina qilghuchi «allah» uqumi peyda bolup, u, köp tengri chüshenchisining ornigha dessidi, lékin kökning xelq éngidiki simwolluq menisi (istétik menisi) özgermidi, belki adet süpitide xelq arisida hazirghiche saqlinip kelmekte. Mesilen, qayghu – hesretke duchar bolghanda kökke qarap iltija qilish, yéshilliqni qedirlesh, tebi;Etning tunji méwisi (köki)ge bolghan hérismenlik, béde kökide kök chöchürisi étip, uruq – tughqan yaki qolum – qoshnilargha yéngiliq tutush udumi, kök meshripi qatarliqlar shuning jümlisidindur.

Qizil reng we sériq reng chüshenchisi

Uyghurlar qizil rengni yaxshiliqning, xushaliqning, bext – saadetning, güzellikning, jenggiwarliqning, ghelbining simowolluq béshariti, dep qaraydu.

Uyghurlarda qizil rengning yuqiriqidek menilerge ige bolushi ularning yashighan jughrapiyilik sharaiti, iptidaiy diniy étiqadliri we tarixy kechürmishliri bilen zich munasiwetlik bolup, tedrijiy halda, bispiy muqim menisi bilen ularnning örp – adetliride eks etken. Mesilen, uyghurlarning aditide toy – tökün bolsa «ashsüyi» hésabida qiz terepke apiridighan qoyning béshigha qizil rext baghlap qoyulidu. Toy köchürüsh harwisigha qoshulghan atlargha yaki hazirqi zamandki toy köchürüsh mashinilirinng aldida qizil rext baghlinidu. Hetta toyning naghra – sunaylirighimu qizil rext baghlap qoyulidu. Sünnet toy murasimida sünniti qilin'ghan balining bélige gül chiqirilghan qizil pota baghlkinidu. Buningdin bashqa yéngi tughutluq öylerning ishikige qizil rext ésip qoyulidu, uyghurlarning en'eniwi teswiri wastiliride qizlarni qizilgülge oxshitidu. Qizlar yash chokanlar qizil renglik köngleng kiyishni yaxshi köridu. Qizil rengni – yashliqning belgisi, dep qaraydu.

Qizil rengge bolghan mushundaq hérismenlik tüpeylidin sherqiy shinjang we shimaliy shinjang uyghurliri arisida qizil doppa kiyish aditi tarixtin buyan saqlinip kelmekte. Bolupmu turpan uyghurliri qizil rengge téximu alahide muamile qlidu, qedimki zerdusht dinning tesiri bilen otqa choqun'ghan turpan uyghurliri yyiraqtin qarisa lawuldap köyüwatqan, otqa oxshishidighan qizil toiliq yalghuntaghni «quttay» (bext bergüchi tagh) dep atap, uni ulughlighan we choqun'ghan hemde «quttagh»ning qizil reng halitini qizil doppa kiyish aditi arqiliq namayen qilghan.

Sériq reng uyghurlarning éstétik aditide quyashqa, mol hosulgha, aliyjanabliqqa somwol qilinidu. Uyghurlar sériq rengni altun reng dep ataydu. Uyghurlarning bediiy tesewwurida quyashning nurlan'ghan mezgili «altundek parlighan quyash» dep teriplise mol hosulluq bughdaylarni «altun bashaqliq bughdaylar»dep süretleydu. Yene edeb – exlaqliq yaxshi balilarni «alturndek bala – de» yaki «altundek qiz» dep altun'gha oxshitidu. Bu yerde tilgha éliniwatqan «altun» madda halitidki métal uqumi bolmastin, belki altun reng – sériq reng chüshenchisini béridu.

Uyghurlarning eng etiwarliq güzel sün'et buyumliri we zibuzinnet buyumlirining renggimu altun rengni asas qilidu. En'eniwi neqqashchiliq sen'itide heshimetlik imaretlernnng girwek neqishlirige altun rengde hel bérilidu.

Uyghurlarning reng chüshenchiside sériq rengni yaxshi körüsh aditi ularning qedimki quyash tengrisige séghinishtin ibaret iptidaiy éngi bilen munasiwetlik.

Lékin bezide sériq reng chüshkünlükke, rohsizliqqa, perishanliqqa simwol qilin'ghan ehwallarmu uchraydu. Bundaq ziddiyetlik mene köprek uyghur xelq éghiz edebiyatidiki teswiri westilerde közge chéliqidu.

Uyghur Orup Adetliri namliq kitaptin elindi