Noruz Bayrimi

Baharning insanlargha ekelgen xushalliqi munasiwiti bilen tentenilik we debdebilik ötküzülidighan qedimiy we en'eniwi milliy bayramlardin biri «noruz» bayrimi bolup, u uyghur, qazaq, qirghiz, özbik, tatar, tajik qatarliq ottura asiyaning qedimki milletlirige ortaq bayram hésablinidu.

«Noruz»eslide parische söz bolup, «bahar yamghuri», «tunji bahar küni»dégen menilerni bildüridu. Bu ayram qedimdin bashlap shemsiye (kün) kaléndari boyiche qish axirliship, baharning bashlinish küni (her yili 3 – ayning 21– küni) yeni kün bilen tün tengleshken bash baharning birinchi küni ötküzülidu.

«Noruz bayrimi» esli mahiyiti bilen yéngi yil bayrimi bolup, bu en'eniwi bayram uyghurlarning turmush aditide intayin chong tesirge ige.

«Noruz» bayrimining bir qeder omumlashqan en'eniwi adetliri mundaq:

«Boruz» kirgen küni yette yashtin yetmish yashqiche, chong – kichik, er – ayallar, yurt – mehelliler boyiche özlirining milliy bayram kiyimlirini kiyiship, menzirilik jaylargha jem bolushidu we shu sorunda «noruz»gha atap teyyarlighan her xil oyunlarni oynaydu. Xelq qoshaqchiliri «noruz»ni medhiyleydighan shiir – qoshaqlarni oqushidu. Wayiz (meddah)lar dastan we hékaye – qissilerni küylishidu. Sazendiler muzikigha tengkesh qilip naxsha éytip, ussul oynishidu. Bir terepte chewendazlar oghlaq tartidu, at beygisi ötküzidu, darwazlar igir dar üstide öz karamitini körsitip, minglighan kishilerni özige jelp qilidu. Qizlar mejbuntallargha ilen'güch sélip lerzan perwaz qilidu, bir terepte olturush qizip «on ikki muqam» dastanliri ewjige kötürülidu. Qisqisi, her kim öz ehwaligha yarisha maharet körsitp, bayram xushaliqini namayan qilidu.«Noruz» murasimlirigha mektep balilirimu kolléktip halda qatnishidu. Ular güllük taxtilargha yézilghan «noruzname» lirini kötürüshüp ünlük déklamatsiye qilishidu.

«Noruz» murasimlirida jamaettin ixtiyari yighish qilip, mexsus noruz éshi teyyarlinidu (absinin). Noruz éshi en'ene boyiche yette yaki toqquz xil matériyaldin teyyarlinidighan köje bolup, bughdash, aypa, gürüch, tériq, gösh, süt, su qatarliqlarni arilashturup pishuridu. Bezide gösh ornigha kalla – paqalchaq we zasüylerni qoshidu. «Noruz» murasimigha qatnashqanlarning hemmisi «noruz éshi»gha éghir tegküzüsh shert qilinidu. Shundaq qilip, hemme kishi «noruz» bayrimida qan'ghuche köngül échip, yaxshi tilek – arzular bilen öylirige qaytishidu we bayramni tebriklep öz ara petiylishidu.

Tarixy sewebler tüpeylidin «noruz bayrimining ötküzülüsh waqti uzun yaki qisqa bolushi mumkin. Lékin qedimki en'enilerdin qarighanda, bu bayramning waqti ikki hepte, yeni on besh kün qilip belgilen'gen. Hazir köprek rayonlarda «noruz» bayriymi üch kün qilip xatirilinidu.

«Noruz» bayrimida oynilidighan her xxl paaliyetler hemde uninggha béghishlan'ghan «noruzname» lerning mezmunidin qarighanda , qish – zimistanni qoghlash, asayishliq yéngi baharni kütiwélish, yéngi yilning yéngiche xushalliq ekélishini tilesh, yéshilliqqa pürken'gen tebietni küylesh, kishilerni ilim – meripetke ündesh, ittipaq we inaqliqni teshebbus qilish, saxawetlik we diyanetlik bolush qatarliq ilghar ijtimaiy mezmunlarni ekis ettüridu. Mesilen:

Étira qilduq noruzdin yaxshi künni bashliduq,

Könglimizning xushluqidin bir oyunni bashliduq

Shatawada ton kiyip, juwa – tumaqni tashliduq

Sayilerde olturup, neghme – nawani bashliduq.

At minip, oghlaq alip, meshrep qilur kündüz bügün.

Keldi noruz yil bashi, ketti köngülning chirkini,

Noruz diban kélurler xatunlarning türkini.

Güller qisur qiz – oghul, egri qoyar börkini,

Mejlis qilip oynashur, achur köngül mülkini,

Qayghu – méhnetler kétip oynashur kündür bügün.

Uyghurlar arisida «noruz» bayrimining qachandin bashlan'ghanliqi heqqide ishenchilik tarixy matériyallargha ige emesmiz. Lékin «noruz» bayrimi heqqide köpligen güzel epsane – riwayetlerge asaslan'ghanda, «noruz» bayrimining peyda bolushi uyghurlarning islam dinigha étiqad qilishtin burunqi köktengrige choqun'ghan dewrliri bilen munasiwetlik. Köngtengrige étiqa qilghan ashu qedimki uyghurlar köngte jimirlap turghan yultuzlarning orunlishishigha qarap, ularni oxshashmighan süpetler bilen teripleshken, ularning tonushiche, aqquza (naoruz, toqti) yultuzini insanlargha bext ata qilghchi ilah, qosh, béliq (erebche hut) yultuzininng yoqilip, aqquza (erebche hemel) lahining bash kötürüp chiqqan küni bolghachqa, bu kün insanlargha bext we teley ekélidu. Dégen eqide boyiche, aqquza éyining bashlan'ghan küni (hazrqi kaléndar boyiche 3– ayning 21– küni) «noruz» bayrimi qilip belgilen'gen. Köpligen tarixiy menbelerdimu «noruz» bayrimining nahayiti qedimki dewrlerdin bashlap xelq arisida tentenilik ötküzülidighanliqi heqqide norghun xatiriler qaldurulghan.

Héyt

Uyghurlar arisigha islam dini tarqalghandin kéyin, bu din'gha munasiwetlik bir munche bayramlar barliqqa keldi. Roza héyt we qurban héytlar shularning jümlisidindur. Bu bayramlarning diniy tüsi asta – asta ajizlap , bügünki kün'ge kelgende en'eniwi milliy bayramgha eylinip kette. Zamanlarninng ötüshi bilen bu bayramlargha dair bir munche adet – qaide yosunlar shekillen'gen.

1) Roza héyt – musulmanlar her yili ramizan éyida ottuz kün roza tutqandin kéyin, ötküzülidighan bayram. «Roza tutush»musulmanlar qilishqa tégishlik bolghan besh perzning biri. Roza tutqan külerde roza tutquzi tang seherde (tang yorumasta) tamaq yeydu. Bu tamaq «rozluq» dep atilidu.Kechte namaz sham waqtida «iptar» qilinidu. Bu «éghiz échish» dep atilidu. Roza tutquchi «zorluq»tin «iptar»gha qeder bolghan ariliqta héch nerse yémeydu, chekmeydu. Buninggha riaye qilmighanda roza buzulidu, «gunah» bolidu.«Zorluq»ta quwwetlik tamaqlar yéyilidu. «Iptar» da bolsa suyuq – seleng nersiler yéyilidu.

Ottuz kün roza tutulghandin kéyin üch kün bayram qilinidu. Bayramning birinchi küni erler jamage yighilip héyt namizi oquydu. Namazdin yan'ghandin kéyin , qebristanliqqa chiqip qebre yoqlaydu. Qebristandin qéytip, kichikler aldi bilen ata – anisini yoqlaydu. Andin ularning bayrimini tebriklishidu. Shuning bilen öz ara héytlishish bashlinip kétidu.

Roza tutuwatqan mezgilde yashlar we balilar arisida «ramizan éytish» aditi shekillen'gen bular iptar waqtida mehelle arilap yürüp, her bir öyning aldigha kélip «ramizan qoshaqliri» éytidu.Öy igisi ulargha her xil yémeklik béridu. «Ramizan qoshaqliri»ning mezmuni kishilerni roza tutushqa we sadigha bérishke dalalet qilishtin ibaret bolidu.

2) Qurbab héyt – bu islam dinigha éytqad qilidighan xelqlerning eng zor en'eniwi bayrimi bolup, uzun tarixqa ige. Riwayet qilinishiche, qurbanliq qilish aditi miladidin ilgiridiki Ⅻ esirde yashighan peyghember ibrahimning öz oghli ismayilni mina téghida qurbanliq qilip, özining allagha bolghan sadaqitini bildürüsh herikitidin kelgen. Qurbanliq qilish héjriye kaléndari boyiche zulhejjening oninchi küni bolidu. Shu küni kishiler jamege yighilip héyt namizi öteydu. Namazdin kéyin öylirige qaytiship qurbanliq üchün hazirlighan mallirini soyidu. Uningdin kéyin qulum – moshna, uruq – tughqan, el – aghiniler öz ara hétlishidu.

Uyghurlarda héyt bilen munasiwetlik bir munche yaxshi adetler shekillen'gen. Mesilen:

1.Héyttin burun chong taziliq qilinidu. Öyning tam – toruslirini süpürüp, öyni tazilaydu. Zörür tépilghanda öyni hak bilen aqartidu. Öyni kötürüp qaqidu, kir yuyidu. Ailining chong – kichik ezaliri yuyunup tarinidu.

2.Aile ezaliri héytliq birer qurdin yéngi kiyim kéyidu, bolupmu kichik balilargha yéngi kiyim qilip bérip, ularni chirayliq yasandurup qoyidu.

3.Ayallar héyttin burun héyt üchün sangza, qéyiqche we türlük péchine – pirenik qatarliqlarni pishuridu. Héyt küni dastixan nahayiti mol raslinidu.

4.Uruq – tughqanlar héytlap kelse, kichik balilargha héytliq pul tutquzup qoyidu.

5.Héyt namizi oqush üchün jamege barghuchilar ghérip – ghurwalargha alahide sadigha béridu. Shundaqla baylar ramizan éyida öz teelluqatining qirqtin birini ayrip, kembeghellerge zakat béridu.

6. Héyt – bayramlarning eng ésil xasiyiti shuningdin ibaretki, uruq – tughqan, el – aghine we qulup – qoshnilar arisida arazliship yürgüchiler teshebbuskarliq bilen bir – birining ailisige héytlap kirip, otturidiki adawetni yuyup tashlaydu hemde yaxshi bolushup qalidu.

7. Héytta ayallar méhman kütüsh bilen bolup bashqilarninng öylirige héytlap kirelmigini üchün üch kün héyt tügigendin kéyin, ayallar ara héytlishish bashlinip kétiydu we héyt chéyi uyushturidu. Bu chay héyt éyi tügigiche dawamlishidu.

Qarliq Oyuni

Qarliq oyuni uyghurlarda alahide xaraktérliktur. Uyghur xelqi qarni «xudaning rehmiti» dep bilidu. Shunga tunji yaghqan qar xushalliqida «qarliq oyuni»ni bashlaydu. Beziler tunji qar yéghishtin burunla «qarliq » tashlinidighan öyni nishanlap qoyidu.Tunji yéghiwatqan yaki tunji qar yéghip toxtighan haman:

Qarda qarliq tashliduq,

Bu oyunni bashliduq.

Yéngi qarning xushluqida,

Sizge qarliq tashliduq.

Dep bashlan'ghan we:

Qarliq aparghan kishini,

Pem bilen tutsila.

Yüzlirige qara sürkep,

Aldimizgha kelsile.

Dep axirlashqan qarliqni yézip, nishanlan'ghan öyge yéqin bolsa piyade, yiraq bolsa ulaghliq bérip, qarliqni öyning belgilik bir yérige tiqip qoyup, öydin chiqiwétip «palan yerge qarliq qoyup qoydum» depla qachidu. Qarliq tashlan'ghan öydin bir adem uni qoghlaydu. Eger uni tutuwalsa, uning yüz – közini boyap, juwini tetür kiygüzüp mehellimu mehelle aylanduridu. Tutulup qalghan terep alahide méhman chaqirip «qarliq chéyi» ötküzüp béridu. Eger qarliq ekelgüchi tutulmay qéchip ketse, qarliq tashlan'ghan öy qarliq chéyi béridu. Shundaq qilip mehellide qish boyi «qarliq héyi» üzülmeydu.

«Qarliq oyuni» uyghurlarning tebietke séghinish we aqni ulughlashtin ibaret qedimki étiqadidin kélip chiqqan.

Maysa Bayrimi

Uyghurlarning asasiy ishlepchiqirish igiliki déhqanchiliqtin ibaret. Déhqanchiliq igilikinng waqit – pesil xaraktéri küchlük bolidu. Shuning üchün xelqimiz uzaq esirlerdin buyan özlirining emeliy tejribilirige asasen yil – pesilliridiki tebiet özgirishlirige we her xil tebiet hadisilirige zor étibar bilen qarap kelgen, özlirining mol hosuligha bolghan arzu – ümidlirini tebietke baghlap, uninggha séghin'ghan, tebietni ulughlash we séghinish asasida, bahar béshi (diniy mah), yaz béshi (perwerdin mah), küz béshi (térmah), qish méshi (méhir mah) qatarliq pesil – mewsumlarni xatirileydighan xilmu – xil bayram – murasimlarni ijad qilghan. Ene shundaq murasimlarning biri – maysa bayrimidur.

Maysa bayrimi mezmun xaraktéri jehettin «köp meshripi»ge oxshashsimu, shekil jehettin belgilik perqlerge ige. Bu bayram asasen etiyazliq térilghu bashlinishtin awwal nishanlinip bahar xushalliqi tentene qilinidu. Bu bayramda bir qanche apaliyetler élip bérilidu. Bunng béri köje (sümülek) éshi teyyarlash. Köje éshi üchün mehelliler boyiche her qaysi aililerdin bir tawaqtin uruqluq bughday yighiwélinidu. Yighilghan bughdayni dashqazan'gha sélip uzaq qaynitip, köje éshi qilinidu. Köje éshigha chamghur, güle sélinidu. Köje éshini asasen ayallar teyyarlighachqa, ular dash qazan etrapigha yighilip ash pishqiche hékaye – chöchek, letipe we tépishmaq éytishidu, .Öz ara külke – chaqchaq qilishidu. Köje éshi teyyar bolghandin kéyin mehellidiki chong – kichik, er – ayal yighilip ashqa éghiz tégidu we dua – tekbir qilidu. Uruqluq bughdaydin köje éshi teyyarlash « hosulimiz mol bolsun» dégen arzuni ekis ettüridu.

Maysa bayrimidiki yene bir apaliyet tong érip, köktatlar yashirishqa bashlighanda, chokantalgha su yügürüp bixlinishqa bashlighanda, balilar ériq boyliri we küzki bughdash étizlirini arilap, qishliq uyghudin oyghinip, tupraqni yérip chiqishqa bashlighan köktatlarni tériwélip, ata – ana, uruq – tughqan we ustazlirigha sowgha qilidu.Bu «yéngiliq»bedilige ata – anilar balilarni her xil mukapatlar bilen xushal qilidu.Bezi jaylarda maysa bayrimi mezgilide muellimler mektep balilirini teshkillep, chokantallar qoyuq ösidighan menzirilik jaylarni ékiskursiye qiliduridu. Balilar tolup – tashqan xushalliq bilen yéngi oyghan'ghan baharni tebriklep her xil paaliyetlerni élip baridu.

Baharni medhiyleydighan shér – qoshaqlarni yazidu, beziliri mejbuntalning bixlan'ghan chiwéqlirini «at» qilip minip oynishidu, yene beziliri tal notiliridin «fi – fi» , «isqirit» yasap, «éghir garmuni» ornida chéliship, meydanni zilzilige keltüridu. Maysa bayrimida bolidighan yuqiriqidek paaliyetlerning hemmisi bahar kelgenlikidin xush xewer yetküzüshni meqset qilghan.

Ottuz Oghul Meshripi

Uyghurlar arisidiki her qaysi yerlik meshrepler ichide tarqilish dairisining kengliki, mezmunining molluqi, teshkiliy tüzümining mukemmelliki qatarliq alahidilikliri bilen gewdilinip turidighini «ottuz oghul meshripi» din ibaret.

«Ottuz oghul meshripi» ili rayonidiki uyghurlarning yerlik meshripi bolup, u qatnishish dairisi peqet erler bilen cheklinidighan meshrepning nami hem toy – tökün meshrepliri we bashqa her xil ammiwi murasimlarni teshkillep bashquridighan ammiwi teshkilatning nami. Shuning üchün «ottuz oghul meshripi» tarqalghan her bir yéza, kent – mehellilerning öz aldigha «ottuz oghul meshrep teshkili» bolghan.

«Ottuz oghul meshripi» ning teshkiliyi qurulmisi asasen meshrep bégi (qazibeg), yigit béshi, darigey bégi, kölbégi, pashshap qatarliq emellerdin terkib tapqan bolup, ularning her birining öz aldigha wezipiliri bolghan.

Meshrep bégi (qazibeg)– «ottuz oghul meshripi»diki eng yuqiri mensep nami bolup, u asasen meshrepning pütün jeryanlirigha nazaret qilghuchi. Meshreptiki dewa – destur ishlirini bir terep qilghuchidur.

Yigit béshi – meshrepning asasliq teshkilligüchisi bolup, meshrep apaliyitige yéekchilik qilish wezipisini öteydu.

Darigey bégi (dara bégi) – asasen meshrepning köngül échish paaliyiti we naxsh – ussul, muzika qatarliqlarni orunlashturushqa mes'ul boidu. Shunga darigey bégi shu yéza – kenttiki naxsha – muzikigha mahir sen'etkarlar arisidin saylash arqiliq békitilidu.

Kölbégi – meshrepning pütkül maliye – iqtisadiyi ishlirini bashqurghuchi bolup, adette meshrepke lazim bolidighan barliq yémek – ichmek qatarliqlarni kölbégi hel qilidu. Meshrepning kütküchiliri kölbégining orunlashturushi boyiche ish béjiridu.

Pashshap – meshrepning intizam bashqurghuchisi bolup, adette «saqchi» wezipisini orundaydu. Meshrepning qaide – tüzümlirige xilap ishlar körülse, pashshap derhal meshrep bégi hem yigit béshigha melum qilip, bérilgen jazani ijra qilishqa mes'ul bolidu. Meshrep qatnashchiliri shu sorunning özide pashshapning bashqurushigha shertsiz boysunidu. Pashshapning qolida adette « gül yataq» yumshaq tal chiwiqliri yaki téwilghidin yasilidighan bolup, élastikiliqi nahayiti yuqiri, jaza ijra qilshiqa toghra kelse pashshap jazalan'ghuchilarni ene shu «gül tayaq» bilen yenggil derrileydu.

«Ottuz oghul meshripi» ge eza bolghuchilarning sani cheklenmeydu. Emma bir meshrep teshkiliy ottuz – qiriq kishidin éship ketmeydu. «Ottuz oghul meshripi»ge eza boush tüzümliri mukemmel bolup, meshrepke eza bolghuchi belgilik shertlerni orundash telep qilinidu.

Aldi bilen meshrepke qatnishishni telep qilghuchi yigitni dadisi yételep meshrep sorunigha eélidu. Pashshap bu ehwalni meshrep bégi we yégit béshigha xewer qilidu. Ular ruxset qilghandin kéyin yigitning dadisi meshrep ezalirining aldida oghlini meshrepke eza qilish heqqide iltimas qilidu. Meshrep bégi we yégit béshigha : «balining ustixini bizning, göshi silerning, edeb – exlaq ögensun, dep meshrepke ekeldim» deydu. Yégit béshi baligha: «meshrepning tatliq chéyi, achchiq tayiqi bar. Chidisingiz kirishke ruxset» deydu. Bala «chidaymen» dep jawab bergendin kéyin, uning meshrepke qétilishigha ruxset qilinidu. Bu chaghda meshrep ehli bu balining sorun'gha qandaq sowghilarni ekelgenlikini soraydu. Balining dadisi «ottuz oghulning güliri» ge atap, nechche töge, nechche at, kala, qoy ekelgenlikini melum qilidu. Emeliyette bu yerde déyilgen haywan namliri meshrepte omumlashqan simowolluq namlar bolup, töge dégini qoghun – tawuzni, at dégini tuxumni, kala yaki qoy dégini almini körsitidu. Bu sowghilarni pashshap jamaetke körsetkendin kéyin, kölbégige tapshurup béridu. Uningdin kéyin meshrepke qobul qilinmaqchi bolghan bu yigit özinnng melum bir artuqchiliqini «ottuz oghul»ning aldida körsitip bérishi kshert. Eger héchqandaq alahidiliki bolmisa melum bir haywan yaki birer qushning sayrishini dorap bersimu bolidu. Shuning bilen balining dadisi oghlining meshrepke qétilghanliqi sheripige «ottuz oghul»ni öyige meshrepke teklip qilidu.

Yigitbéshi meshrepke qoshulghan bu yéngi ezagha «.Ottuz oghul meshripi»ning qaide – tüzümlirini tepsiliy uqturidu. Meshrepke eza bolup kirgen kishi «meshrep» kolléktipining ruxsitisiz meshreptinm chiqip kétishke yaki sewebsiz qatnashmasliqqa ruxset qilinmaydu. Eger meshreptin chékinmekchi bolsa, seweblirini «ottuz oghul»ni qayil qilghudek bayan qilip, özining ornigha muwpaiq dep qarighan birer yashni tonushturup meshrepke qoshqandin kéyin andin chékinshke ruxset qilinidu.

«Ottuz oghul meshripi» mu bashqa yerlik meshreplerge oxshash naxsha – saz we ussul, chaqchaq we lap urush, meshrep oyunliri we jazadin ibaret töt basquchqa bölünidu. Her bir basquchning mezmun dairisi nahayiti keng bolup, qoyuq sen'et tüsige ige.

«Ottuz oghul meshripi»ning qaide – tüzümlirige xilapliq qilghuchilar üchün bérilidighan jaza ikki xil bolup, biri, iqtisadiy jaza, yene biri sewenlik jazasidin ibaret. Iqtisadiy jaza eyiblen'güchining gunahining éghir – yéniklikige we iqtisadiy ehwaligha qarap bérilidighan bolup, eng éghir iqtisadiy jaza «ottuz oghulning gülliri» üchün öz nöwitidin sirt bir qétimliq «namuqulluq meshripi» ötküzüp bérishtin ibaret. Yéniklirige kéler qétimliq meshrep üchün méwe – chiwe, qent – gézek qatarliqlarni ekélish buyrulidu.

Sewenlik jazasi köp xil bolup, «samsa yéqish», «juwazgha qétish», «öpke quyush», «süritiini tamgha tartish», «monek tügüsh», «ikki xotun élish bérish», «kakkuk sayritish», «paxtek uchurush», «toshqan tepti», «kawa chaqti», «derrige bésish», «sazayi qilish», «sugha chömüldürüsh», «pir oynitish», «enjür alma üzüsh» qatarliq külkilik, hejwi oyunlardin ibaret. Bu jazalar pashshap teripidin heriketlik ijra qilinidu.

«Ottuz oghul meshripi» asasen küzlük hosul yighilip bolghandin kéyin bashlinip, kéler yili etiyazliq térilghu bashlan'ghuche dawamlishidu.

«Ottuz oghul meshripi»de yuqiriqidek töt basquchluq uyundin bashqa, yene her qétimliq yighilishta meshrep ezalirining bezi muhim ishliri muzakire qilinip, meslihet bérilidu, shu yurttiki jamaet ishliri heqqide kéngesh élip bérilidu. Toy – tökün we ölüm – yétim bolghan aililerdin hal sorash we yardem bérish qararlashturulidu. Shunglashqa «ottur oghul meshripi» ning yurt – jamaet ichidiki inawiti we abroyi yuqiri bolup, shu yurt kishiliri mushu meshrep kolléktipi etrapigha zich uyushqan.

Qisqisi, ili uyghurlirining «ottuz oghul meshripi» xelqining «sen'et mekitipi» we «edeb – exlaq böshüki», shundaqla bashqa xildiki ammiwi meshrep, murasimlarning teshkilligüchisi we qanat yaydurghuchisidur.

Meshrep Oyunliri

Uyghurlarning meshrep paaliyetliri köp xil mezmunlarni özide gewdilendürgen unwérsal sen'et aditi bolup, uningda naxsha – usuldin tashqiri, meshrepke «jan kirgüzidighan» xilmu xil xelq uyunliri bolidu. Bu xil uyunlar shertlik halda meshrep paaliyetliridila oynalghachqa, ular «meshrep uyunliri» dep atilidu.

Meshrep uyunliri asasen iki türkümge bölünidu: biri, meshrepninng belgilik basquchida oynilidighan meshrep mezmuni dairisidiki en'eniwi oyunlar. Her qandaq meshrepler (bolupmu dolan meshrepliri) de bir nechche dörée neghme – ussul qilinighandin kéyin, sazendiler we ussulchilarning hérip – charchashlirigha aram bérish yüzisidin hem meshrepning keypiyatini téximu janlandurush üchün «yégitbéshi» teripidin «derre uyuni», «pota oyuni», «chay tutush uyuni», «béyt – qoshaq éytish» qatarliq oyunlarni orunlashturidu. Bu oyunlarning özige xas qaidisi bolup, meshrep ehlidin biri bashlap béridu. Uningdin kéyin bashlighuchi kimni xalisa shu kishi meydan'gha chüshüp oyunni dawamlashturidu. Alayluq, «chay tutush oyuni»da A kishi bir piyale sinchayni ong qoligha élip nahayiti chebdeslik bilen üch yüz atmish gradus aylandurup (piyalidiki chaydin birer témimmu tökülmesliki shert) chiqqandin kéyin, birer kuplét béyt bilen qolidiki chayni köngli xalighan B kishige tutidu. U kishi tezim bilen piyalini qobul qilip, meydan'gha chüshidu hemde A kishi béjirgen tertip boyiche piyalini pirqiritip bolup, béyt bilen üchinchi bir kishige sunidu. Shundaq qilip oyun dawamlishwéiridu. Yigitbéshi we meshrep ehli oyun'gha nazaretchilik qilidu.Nawada kimki alqinidiki piyalini pirqiritish jeryanida chayni töküwetse, yéngilgen hésablinip «jazalinidu». Bu «jaza» meshrep ehli telep qilghan nersini orundap bérish yaki özining chami yétishke birer nomur (naxsha éytip bérish, birer haywanni dorap bérish, bashqilarni tebiiy küldüreleydighan birer qizqchiliq qilip bérish oyunliri qatarliqlar)ni orundap bérishitn ibaret bolidu. Shunga meshrepke qatnashqunlar «quruq qol» kelmestin, mushundaq étimalliqlargha idiyiwiy hazirliq körüp qoyidu.

Uningdin bashqa dolan meshrepliride drama xaraktérini alghan her xil külkilik oyunlarmu oynilidu.Mesilen, oghliriqni eyibleydighan «sanduq oghrisi» oyuni, soda karwanlirini doraydighan «töge oyuni», mülkiy emeldarlarni hejwiy qilidighan «ambal oyuni» exlaqsizlarni mesxire qilidighan «bowa», «shir», «iki müshükning bez talishishi» qatalriq komidiyilik ipzotlarmu oynilidu.

Meshrep oyunlirining ikkinchi türkümi «jaza oyunliri» din ibaret.Meshrep gerche ixtiyari ötküzülidighan ammiwi paaliyet bolsimu, qedimdin bashlap unng bir yürüsh en'eniwi qaide – nizamliri bolghan. Bu qaide – nizamlar meshrepning normal we tertiplik bolushini kapaletke ige qiildighan «meshrep asasiy qanuni»bolup, tertipni buzghanlar, «yigitbéshi»ning hökümige boysunmighanlar we ayallargha edebsizlik qilghanlar «jazagha tartilghan», bu jaza meshrep ehlini hem külkige salidighan, hem qattiq ibretke ige qilidighan «samsa yéqish», «tamgha süritini tatish» iki xotun élip bérish » ,«juwazgha qétish», «öpke qoyush», «monek tügüsh», «bash chüshürüsh» dep atilidighan jaza xaraktérlik hejwiy oyunlardin ibaret. Bu jaza meshrepining qaide – nizamlirigha xilapliq qilghanlar sézilse, pashshap (meshrepning tertip – intizamigha mes'ul bolghuchi) neq meydanda «yégitbéshi»gha doklat qilghandin kéyin, yégitbéshi teripidin ijra qilinidu. Eger qilmishi éghir bolsa meshreptin qoghlap chiqiridu. Meshrep jazasigha uchrighanlar jamaet teripidin eyiblinidighan bolghachqa, hemme kishi meshrepning en'eniwi qaide – nizamlirigha angliq riaye qilidu. Mana bu , uyghur meshreplirining uzaq esirlerdin buyan izchil dawamliship kéliwatqanliqining sewebi.

Démek, ughyur meshrepliri hem milliy sen'itimizni rawajlanduridighan, hem xelqimizning könglini kötüridighan, hem edeb – exlaq ögitidighan unwérsal mekteptur.

Qéyit Meshripi

Qéyit meshripi – sherqiy shinjang uyghurliri arisigha keng tarqalghan meshreplerning biri .«Qéyit» eslide «qeyt» sözining janliq tilda buzulghan shekli bolup, «höküm qilish», «békitish» dégen'ge oxshash menilerni béridu.

Démek, «qéyit meshripi»mahiyette «höküm chiqirish meshripi»démektur. Xelq arisida «qéyit meshripi» eslide «qetil qilish meshripi» (ölüm jazasi bérish) ning özgergen shekli dégüchilermu bar, her ikki xil chüshendürüsh meshrepning xarktér jeryanlirigha uyghun kélidu.

Qéyit meshripi ikki xil sheklide ötküzülidu; Biri, d'airisi tarraq bolghan qatar meshrep shekli. Yene biri, toy – tökünlerde qizni köchürüp kelgendin kéyin toy axshimidin tartip etisi bir kün kechqurun'ghiche ötküzülidighan qéyt meshripi. Toy sheripige béghishlan'ghan bu meshrepning dairis keng, mezmuni mol bolup, bir yüz – iki yüzdek kishi qatnidu. Bu mneshrepke peqet toyi bolghan yigit we qizning tengtush dostliri teklip qilinidu. Méhqanlarning olturidighan orunlirigha gilem, kigiz qatarliq bisat sélinidu. Andin her üch yigitning aldigha birdin pakar shire qoyulidu. Meshrep sorunininbng törige meshrepke «padishah» bolghuchi üchün bir yoghan yumilaq shire qoyulidu. Sorunning ong qol teripige yene bir yumilaq shire qoyulidu, bu «qazi» bolghuchi üchün teyyarlan'ghan orun bolidu. Qaide boyiche «parishah» yigt terep mehellisidin, «qazi» bolghuchi qiz terep mehellisidin teyinlinidu.

Yigit bashliqi méhmanlarni öz layiqidiki orunlargha tertiplik otturghuzghandin kéyin, meshrep ehlige bügünki meshrepni bashqurghuchilarning isimq namzatini otturigha qoyidu.

Köpchilik késiship, xelqchil usul bilen meshrepke omumyüzlük yétekchilik qilalaydighanlardin padisha, wazir, qazi – mupti, bazar bégi, kölbégi (xezine bégi), chaychi, örümchi (petnus örügüchi) qiqaschi qatarliqlar saylap chiqilidu. Andin kéyin kölbégi toy igisi teyyarlap qoyghan qent – gézeklerdin her bir shirege yette – toqquz texsigiche tizidu. Shuningdin kéyin meshrepning qaide – nizami toghrisidki «padishah»ning permani bazar bégi yaki en'gize teripidin jakarlinidu. Qizlar bolsa meshrep sorunining chétigrek teyyarlap qoyulghan jayda toliship olturidu. Yashan'ghanlar etrapta qarap meshrepni nazaret qilidu.

Qéyit meshripi töt basquchqa bölinidu:

Birinchi basquch, padishaning permani jakarlan'ghandin kéyin naghra – sunaychilar birer muqamni bashlap, uning birinchi, ikkinchi, üchinchi, tötinchi meshreplirini orundaydu. Naxsha ussul üzlüksiz dawamlishidu. Axiri jola, nazirkom we muqam chüshürgüsi bilen bir basquch oyun tamamlinidu.

Ikinchi basquch, bir döre dawa – destur, her xil küldürge oyunlar bashlinidu. Aldinqi bir döre oyun jeryanida padishahning permanigha xilap ishlarni serzgen meshrep ehli padishahqa dad éytip, erz shikayet qilidu. Shuning bilen meshrep qazisi «guanahkar»ni neq meydanda soraq qilidu. Soraq netijisini padishahqa melum qilghandin kéyin, padishahning emri bilen «gunahkar»gha qetl qilish jazasi yaki bashqa xildiki jaza bérilidu. Qazi bolghuchi «guanahkar»ning bökinni élip, ölüm jazasi ijra qilindi, dep jakarlaydu. Andin jazalan'ghuchi meshrepke teklip qilin'ghan sétiqchidin üch – töt texse qent – gézek élip, petnusqa sélip, edeb we hörmet bilen padishahqa sunidu. Töwe qilip, gunahini tileydu. Padishah gunahidin ötse, en'gize buningdin kéyin gunah ötküzmeslikke nesihet qilip bökini béridu. Jazagha könmey tetürlük qilghanlarni meshreptin heydep chiqiridu. Bezilirige «térisini tetür soyush», «süritini tamgha tartish», «samsa yégüzüsh», «paxtek uchursh», «bir apqur soghuq su ichküzüsh», «chilan toqamq» qatarliq jazalar bérilidu yak köpchilikni küldürgüdek birer qiziqchiliq qilip bérish buyrulidu. Bu xil «jaza» larninng hemmisi meshrepke qiziq tüs béridighan küldürge oyunliridin ibaret. Bu basquchning axirida yene bir döre naghra – sunay chélinish bilen naxsha – ussul ewjige kötürülidu we muqam chüshürgüsi bilen axirlishidu.

Üchinchi basquch, qiziqchilar we lapchi (pochi) lar otturigha chiqip, heriketlik lap urup meshrep ehlini küldüridu. Yene bezi qiziqchilar «qiriq bir yalghan» qatarliq küldürge hékayilerni éytidu. Bu basquch nahayiti qiziqarliq bolup, yene naghra – sunaygha tengkesh qilin'ghan naxsha – ussul bilen axirlishidu.

Tötinchi basquch, padishah we qazining ijazet bérishi bilen en'gize teripidin sual sorash bashlan'ghanliqi jakarlinidu. Sual sorimaqchi bolghan kishi aldi bilen toquuz texse qent – gézek kötürüp kirip, qazining aldigha qoyghandin kéyin, soal sorashni bashlaydu. Soralghan soalgha qazi we mupti bolghuchilar kéngiship jawab béridu. Jawabi toghra bolsa,meshrep ehloi chawak bilen étirap qilidu. Eger jawab toghra bolmisa qazi bolghuchi kishi sual sorighuchi ekelgen toququz texse qent – gézekning her birige on hesse qoshup, jem'iy toqsan toqquz texse qent – gézek qayturidu hem özining qaziliq ornini sual sorighuchigha bérip meshreptin chiqip kétidu. Uning yene qayta ikkinchi qétim qazi bolush salahiyiti élip tashlinidu. Shunga «qéyit meshripi»ge qazi bolghuchi shu yurt – mehellidiki oqumushluq, hushyar we bilermen yashlar ichidin tallinidu. Sorilidighan suallarning mezmuqni xelq arisidiki ilim – pen hésab, tépishqam we söz oyunbliridin baret bolidu, köprek tépishmaqning jawabini tépish nuqta qilinidu.

Soal – jawab axirlashqandin kéyin yene bir döre oyun oynilyip, axiri «nazirkom», «chaqchaq – jümburchaq» dégen qiziqarliq muzika – ussullar bilen chüshürgüsi chüshürülidu. Padisha bolghuchi meshrepning axirlashqanliqini perman arqiliq köpchilikke élan qilip meshrepni axirlashturidu. «Qéyit meshripi»ning bashqa meshreplerdain alahidiliki, uning axirqi basquchida ilim – pen'ge ait her xl mezmunlarni sual – jawab shekli bilen tebiiy halda amma arisida omumlashturushtin baret.

Kök Meshripi

Shinjangning déhqanchiliq rayonlirida déhqanchiliq ziraetliri yighiwélin'ghandin kéyin ötküzülidighan qedimki bayram we murasimlardin biri – «maysa meshripi» (ottura asiyaning qedimki medeniyitige dair menbelerde «milis bayrimi» déyilgen)bolup, u qumul, pichan, turpan qatarliq sherqiyi shinjang uyghurliri arisida hazirghiche dawamliship kelgen. Bu murasim hazir qumulda «köp meshripi»dep atalsa, pichan rayonida burunqi nami bilen «milis meshripi» «maysa oyuni» dep atalghan.

«Kök meshripi» pesil xaraktérige ige bolup, bu her yili 11– ayda bashlinip, kéley yili etiyazghiche dawamlishidu we mueyyen waqit mölcherlen'gen murasim küni bilen cheklenmeydu. «Köp meshripi» biwasite déhqanlar turmushidin élin'ghan bolup, köp (maysa)ke bolghan séghinish asasida mol hosulni namayende qilidighan qomul xelq meshreplirining bir türidur.

«Köp meshripi»ning bir qeder burunqi adet – yosunliri mundaq bolghan; Iwriqning béshini éliwétip gül teshtikidek yumilaq halgha keltürüp, uning ichige topa sélip bir – ikki siqim bughday yaki arpini térighan. Bughday ünüp maysa bolghandin kéyin, her xil bézekler bilen uni katta jabdup, xuddiy sahipxan qizgha oxshatqan. Bu «kök» dep atalghan. Kökni teyyarlighuchi sahibxan yene quruq üzüm, örük qéqi (güle) shaptul qéqi, chilan, jigde, gazir alma qéqi, qoghul qéqi, dadur qatarliq toqquz xil quruq miwe – chéwilerdin bir texsidin teyyarlap hal – oqitige yarisha tamaq raslap mehelle koylirini we yéqinlirini chillap kechliki meshrep oyushturghan. Meshrep ayaghlashqanda kökni könglitartqan birige «kök béyitliri»ni oqup tutqan. Shuning bilen kökni tashpruuwalghan kishi teyyarliq qilip yuqiriqi usulda «köp meshripi» ötküzüp béridu. Shundaq qilip «kök» u qoldin bu qolgha ötüp, dewri halda aylinip, taki etiyuazliq téilghu bashlan'ghuche «köp meshripi» üzülmey dawamlishidu. Kökni tapshuruwalghuchi kishi uning sheripige choqum meshrep ötküzüp bérishi we bu meshrepni teshkillewetqan «kök »ni yaxshi perwish qilip, qurutup qoymasliqi shert. Köp meshripige qatnashquchilar xushal – xuram , külke – tamasha ichide «men bir oq attim» dése, yene biri «men bir oq attim» «men üch oq attim» déyiship, kéyinki qétimliq köp meshripini ötküzüsh nöwitini belgileshken bir oq atqini ete axshimi, ikki oq atqini ögün axshimi, shundaq qilip köng qishiche aylinip, öz igisige qaytip kelgüche etiyaz kélip qalidu, démek köp meshripini kim uyushturghan bolsa, qaide – yosuni bilen yene öz igisige qaytip kélidu. Köp meshripi qatnashquchilarning sanigha qarap, yigizme, ottuz, ellik ..... Oqqiche baridu.

«Kök meshripi» ötküzüsh ewladtin – ewladqa dawamlishish jeryanida uning qaide – yosunliri béyt téximu muqimlashqan. Hazirmu asasen qedimki en'eniwi sheklini yoqatmighan. Hazriqi sheklide bughday maysisini qish küni öyde sapal, tömür yaki chine – qachilargha ündürüp, xoraz mékiyanninng sheklini chirayliq qizil qeghezdin oyup, ularni bir – birige qaritip maysa ichige sanjip qoyidu. Uning etrapigha yene qizil chéchekler sanjighandin bashqa, qonaqni étildurup tikenlik chitqa sanjip, qar sheklige keltürüp unimu maysa etrpigha qoyushidu. Andin kökni qizil, yéshil tawarlar bilen bézep, üstini yaghliq bilen yépipo qoyidu,kök ündüragüchi sahibxan bir kéyimlik rext, tamaq we toqquz texse qurq méwe – chéwe teyyarlaydu. Shuning bilen on besh – yigirme jüp er – ayalni chaqirip «köp meshripi»ni bashliwétidu, meshrepke béyitchi, nezmichi, qiqaschi (hay – hay salghuchi) qatarliqlarni alahide teklip qilidu. Ghéjekchi, rawabji, dapchi qatarliq sazendiler belgilen'gen orunda oleuridu, bashqilar yash quramigha qarap tördin bashlap orun élip olturushidu. Meshrep kéchiche dawamliship axirlishay dégende yüzi yépilghan köp maysini we bir kiyimlik rext, toqquz texse quruq méwe chéwini sahibxan er – ayal ikkinchi bir jüp er – ayal nezmichige ikki qollap sunidu. Bu mezgilde sazendiler sazni toxtitidu. Meshrep ehlining diqqiti largha merkezlishdu, kökni sun'ghuchi sahibxanlar qiziq gepler bilen béyt bashlaydu. Er sahibxan: «qish – zimistanda ün'gen sewze, baharning ewwili, yaxshilarning héylisidin chéchek ündi qishliqi bu chechekning teripiini hemmilirige töhbe eyliduq. Bu chéchekning sayiside oltursila köngülliri achilur, bu chéchekni alghan kishining béshigha güller sachilur bu chechekni terbiylep yaxshi obdan körsile, her küni xiyal qilip, igisini söysile» dise, ayal sahibxan: «ul xudaning qudritidin birla kökerdi shu köküm, shari menglik ghunche renglik der mehel yetkil köküm. Gül téwenge, olturadur boyliri alun köküm. Boyliri altun kökümning söliti sultanche bar. Ay yüzig nur chüshüptu yéngi üzgen gülche bar. Qishliqi kök ündürmek bizgimu asasn emes, bu oyunlarni oynimaq bizge hem menur emes, bu sözlerni yalghan démisile, birimu yalghan emes, kökni tuttuq xush alsila, jim bolup qalmisila, égizgine taxtébéshigha ep qoyup, xatirjem yatmisila, égiz – égiz öylirini pishqin bilen aqlisila, kökni tutqan biz qiduq, bizni xatiride saqlisila, dunya – jahanning karini yiraqqina tashlisila, ghazni ottuz, qoyni toqquz, hemmige teng raslisila, téshi yaqut, ichi marjan bir jümp juwanni rasilisla, chalghili berbab, rawab, qalun, satarni raslisila» deydu. Meshrep ehli «way rehmet», «xuda nésip qilsun» déyishzip, kökni tapshuruwalghan kishini tebriklishidu. Maysini tapshuruwalghuchi er – ayal meshrep ehlige égilip tezim qilidu we sorundikilerni ete axshamliqqa öz öyige meshrepke teklip qilidu. Andin er – ayal ikkisi köokni qolida kötürüp turup ussul oynaydu. Qiqaschi texse – téwengde méwe – chéwe kötürüp chiqip, sorunda ussul oynawatqanlarning béshidin aylandurup «qaqshalmu – qaqshal, charwaghda qaqshal, bir aililik ussul oynaptu, gülzeperge oxshash» dep qiqas salidu.

Sahibxan bir téwengde etles – shayi kötürüp chiqip, chong – kichik méhmanlarning, hapiz (hépiz) larnibnng béshidin örüp: «jowaptu, jowaptu, hey yigitler barikalla qiqas!» deydu. Köpchilik egiship «barikalla qiqas!»dep jor bolidu. Xushalliq ewjige kötürülidu. Meshrep ehli kökni kök alghuchining öyige naxsha – saz bilen köchürüp qoyidu.

Uruq Sélish Murasimi

«Maysa bayrimi» kishilerge baharning yétip kelgenlikidin xewer bergendin kéyin, her br déhqan etiyazliq térilghuning jiddiy teyyarliqigha chüshidu. Uyghurlar xeyr – saxawetlik , öz ara köyumchan xelq bolghachqa, téilghuchi mezgilde qulum – qoshnilar meslihetliship lapqutlishish guruppilirini tuzidu.Her bir aile téilghu teyyarliqi süpitide ulaghlirini téximu yaxshi béqishqa bashlaydu, térilghu saymanlirini közdin kechürüp buzulghanlirini rémont qilidu, uruqluq bughdayni nemdep teyyarlaydu, uningdin kéyin birer moysipit déhqanning teyyar bolghan étizliqigha yighilip, tejribilik, aqyolluq bir déhqan qosh heydep'uruq sélishni bashlap béridu. Bu étizgha qosh chiqirish, etiyazliq téilghuni bashlash murasimi dep atilidu. Mushu murasimdin kéyinla terep – terepte etiyazliq térilghu bashlinip kétidu. Étizlar qosh awazi, naxsha awazi bilen janlinip kétidu.

Uyghurlar arisida her bir emgek türining özige xas naxsha – qoshaqliri bolghinidek, özige xas ahang bilen qosh heydesh emgikining ritimigha mas halda qoshchi teripdin töwen awazda éytilidighan «qoshchi naxshisi»bar. Uningda qosh mewsümining xasiyiti, kishilerning térilghu ulaghlirigha bolghan munasiwiti qatarliq mezmunlar teswirlen'gen.

Böshük Toy

Uyghurlarning aditi boyiche, yatliq qilin'ghan qizning tunji toghuti öz ata – anisining öyide bolidu. Uning qiriqi toshquche shu öyde béqilidu. «Böshük toy» qilip béridu. Böshük toygha qudilar (küy'oghulning ata – anisi) uruq – tughqan, qulum – qoshna we el – aghinilerning ayalliri teklip qilinip, méhman qilinidu. Qudilar bowaq üchün yögek, ediyal, kiyim – kéchek qatarliq nersiler, kélin üchün iqtisadiy ehwaligha qarap kéyim – kéchek bashqa zinnet boyumliri ekélip, ularni mubarekleshtin tashqiri, yene qizning ata – anisi we shu ailining muhim ezalirighimu sowgha – salam ekélip, toghutni obdan baqqanliqigha minnetdarliqini bildüridu. Méhmanlar uzap ketkendin kéyn qudilar kélin bilen newrisini yötkep mangidu. Böshük hoylidin chiqarda uninggha isriq salidu, kélin bilen bowaqning béshidin isriq örüydu. Qisqisi «böshük toy»ning mahiyiti salamet yenggiwalghan kélinni öz öyige yötkep kélishtin ibaret bolghan bir xil murasimdur.

Sünnet Toy

Sünnet toy bezi yerlerde «xetne toy» depmu atilidu. «Sünnet» muhemmet peyghember tereptin qilishqa buyrulghan emellerdin biri, shundaqla musulmanliqining belgisi. Shunga bu adet islam dinigha éytqad qilghuchi hemme xelqqe ortaq. «Sünnet toy» oghul bala besh yashtin yette yashqa kirgen ariliqida bolidu. Bu köpinche küz we etiyazda élip bérilidu. Bu merikige uruq – tughqan, qulum – qoshna, el – aghiniler teklip qilinip méhman qilinidu. Sünnet qilinidighan bala üchün yéngidin yotqan – körpe teyyarlinidu. Baligha yéngi – yéngi kéyim – kichek kiydürülidu. Qizil tawardin belbagh baghlinidu yaki meydisiee gül taqilidu. Méhmandarchiliq axirida xetne bashlinidu (bezi yerlerde awwal xetne qilip, toy kéyin ötküzülidu yaki merikisini ötküzüp bolghandin kéyin muwapiq peytte xetne qilinidu). Xetnidin burun balini chong – kichik teret qilduridu. Sünnetchi we balining taghiliri balining yürikini toxtitidighan gep – sözlerni qilidu. Xetne waqtida balini taghisi yaki yaxshi köridighan adem tutup béridu.

Xetne qilinip bolghandin kéyin késilgen yerdin qan chiqarmasliq üchün kesken yerge köydürülgen paxta bésip qoyulidu. Bala tola yighlap qan ketmisun, dep balining aghzigha tuxum keplep qoyulidu. Sorunda bolghuchilar balini mubareklep baligha pul tutquzidu. Sünnetchining qoli yénik bolsa, bala bir heptide ornidin turup kétidu. Bezi oghul bala tughulushta xetnilik toghulidu. Bundaq balilar xetne qilinmaydu. Bezi musulman elliride hazirmu oghul bala tughulghanda kindikini késip bolupla, xetne qiliwétidu. Chong bolushini saqlap turmaydu.

Qiz – Yigit Toyi

Uyghurlarda «nikah toyi» , «böshük toy», «sünnet toy», «chach qoshaq toyi» dégendek toylar bar. Bu toylarning türlük qaide – yosunliri bar. Bulargha uyghurlar özliri étiqad qilidighan türlük dinlarning eqidiliri singgen.

Nikah toy

«Nikah» – insan ömridiki eng muhim. Eng ehmiyetlik ishlarning biri. «Nikah toy» aile jamaetchilikining qurulushi we üzlüksiz tereqqiy qilishining, uruq – tughqanlar arisidiki ijtimaiy munasiwetning tiklinishi we kéngyishining menbesi. Shunga u tarixtin buyan shexsilerning, ailining we jem'iyetning yüksek étibar bérishige ériship keldi.

Uyghurlar olturaqlashqan her qaysi rayonlarning iqtisadiy, ijtimaiy ehwali, medeniyet sewiyisi tekshi bolmighini üchün oxshash bolmighan toy adetliri shekillen'gen. Töwende pütün uyghurlargha bir – qeder ortaq bolghan «nikah toy» aditi, qaide – yosuni üstide toxtilip ötimiz. «Nikah toy» töwendikidek basquchlar boyiche élip bérilidu:

1. Elchi ewetish

Yigit bilen qiz bir – biri bilen tonushup, bir muddet siniship, toy qilish qararigha kélishkendin kéyin öz aililirige layiq tépishqanliqlirini, toy qilish qararigha kélishkenlikini éytidu. Her ikki aile layiqni maqul körüshkendin kéyin, yigit terep qiz terepke elchi ewetidu. Her ikki aile deydighan gep – sözini, teleplirini elchige deydu. Elchi otturida xalis turup uzunni qisqa, qisqisini uzun qilidu. Elchi qiz terepning raziliqini alghandin kéyin «chay» ekélish waqtini belgilep qaytidu.

2. Chay apirish

Uyghurlarda chay «kichik chay», «chong chay» dep ikkige bölinidu. «Kichik chay» – «maqul chéyi» yaki «tezim chéyi» depmu atilidu. Yigitning anisi bir qanche ayal we otturida mangghan elchini élip qizning aiilisige «kichik chay» apiridu. Yeni yigit terep qizning ata – anisi we qizgha atap birer qurdin kéyimlik rext we bashqa nersilerdin dastixan qilip baridu. Qiz terep öz raziliqini bildürgendin kéyin, yigit tereptin barghuchilar orunliridin turushup qol qowushturup tezim qilip rehmet éytidu. «Chong chay» apirilidighan kün belgilen'gendin kéyin «chong chay» apirilidu. «Chong chay» qiz terepte bolidu. Chaygha yigit we qiz tereptin er – ayal bolup ellik – atmish adem qatnishidu. Chong chayda qizning kiyim – kéchekliri, qizning ata – anisi we bashqa yéqin biwasite tughqanliri üchün kiyimlik élip bérilidu. Bular sorunda köpchilikke körsitilidu. Buningdin bashqa birer tirik mal, melum miqdarda gürüch, may, nan, qenet – gézek, chay, tuz qatarliqlarmu élip bérilidu. Élip bérilghan tirik malning béshigha qizil baghlinip, yigit tereptin bir adem yétilep apiridu. Qiz tereptin bu malni qobul qilghanda, bir nerse bérip uni razi qilidu. Chong chayda sanduq échilip ekélin'gen nersiler qoyulidu. Uningdin kéyin sanduq achquchi ayal aldin hazirlap qoyghan «chachqu»ni sorun'gha chachidu. Sorundikiler uni «tewerük»bilip, bulap – talap yerdin tériwalidu. Sanduq achquchi ayalni yigit terep belgileydu. Yigit terep uninggha atap birer yaghliq yaki birer köngleklik rextni sanduqqa sélip qoyidu. Uyghurlarning qarishiche, sanduq achquchi ayal bir nikahlan'ghan ayal bolushi shert. Köp nikahliq bolghan ayal bu ishni bashqursa, qiz erdin chiqip erge tégidighan, yigit xotun élip xotun qoyup béridighan bolup qalarmish. Shundaqla yigit bilen qizning qoldashlirimu öylenmigen yigit, yatliq bolmighan qiz bolushi shert. Yigit bilen qizning ata – anisi toyning ara ayda (roza héyt bilen qurban héyt ariliqidiki ay) bolup qalmasliqigha alahide diqqet qilidu. Ularning qarishiche toy ara ayda bolsa, yigit bilen qiz eplishelmey qiz arida qalarmish. «Chong chay» axirlashqanda toyi bolmaqchi bolghan qizning yéqin dostliridin birining anisi alahide dastixan raslap, qizni öz öyide olturghuzup bérish üchün soriwalidu we toy küni u shu aiile qizni we qizning dostliridin bolup ottuz – qiriq qizni öyide olturghuzup méhman qilidu. Chong chay küni toy bolidighan kün belgilinidu. Ashsüyi toghrisida üchün gösh, may, gürüch, nan, chay, tuz, sewze, yéqilghu bérilidu. Bular toydin bir kün burun qizning öyige yetküzüp bérilidu. Toy bolushtin burun qizning bir nechche dosti «öy yasash»qa kélidu. Ular qiz tereptin ekelgen we yigit teyyarlan'ghan nersiler bilen öyni yasaydu. Qizlar öyni yasap bolghandin kéyin yigit terep ularni méhman qilidu we her bir qizning aldigha sopun, etir, qol yaghliq qatarliq nersilerni qoyup razi qilip yolgha sélip qoyidu. Chong chay tügigendin kéyin yigit we qiz özlirini doxtugha tekshürtüp doxturning ispati bilen «toy xéti» élip qanuniy resmiyetni öteydu.

3. Nikah

Toy küni seherde nikah oqulidu (nikah qonup qalsa bolmaydu dep burun nikah oqulmaydu). Nikah waqtida sorunda yigit bilen qiz hazir bolushi shert, nikah waqtida yigit qoldishi bilen qiz qoldashlirimu bille bolidu. Ötmüshte yigit melum seweb bilen nikah üstide bolalmisa, yigitning qelemtirishi yaki pichiqigha nikah oquydighan ehwal bar idi. Nikah waqtida yigit bilen qizning «özümge qobul qildim» dégen jawabini hemme adem anglishi shert. Beziler «anglimduq» dése, anglighanlardin bir – ikkisi, «anglidu» dep guwahliqtin ötse, nikah oqush dawamlishidu. Nikah oqulup bolghandin kéyin sorundikiler yigit bilen qizni tebriklishidu. Nikahtin kéyin yigit bilen qizgha shakirab (tuz) qachilan'ghan ikki burda nan yégüzidu. Uyghurlarning qarishiche, tuz ikki yashning muhebbitini chingitarmish, shakirabqa nan burdisini qachidin élishta yigit qoldishi bilen qiz qoldishi nahayiti chaqqanliq ishlitip, baldur éliwélishqa tirishidu. Ularning qarishiche, qaysi baldur éliwalsa shu terep yene bir tereptin qorqmaydighan bolarmish. Toy küni seherde yigit terep qiz terepke qariship bérish üchün bir – ikki adem ewetidu. Shundaqla toy dawamlishiwatqan waqitta yigit terep qiz terepke hal sorap bir nechche adem ewetidu.

4. Toy köchürüsh

Qiz köchürgüchiler neghme – nawa bilen qiz olturghan ailige bérip qizni köchürüp, ata – anisining aldigha kélidu. Qiz pürken'gen halda yighlap turup ata – anisi bilen xoshlishidu. Ata – ana qible terepke qarap turup, qol kötürüp dua qilip, ularning bextlik bolushini, béshi bash, ayighi tash bolushini ümid qilidu we qizning béshidin nan, supra örüydu. Qizni köchürüp yigitning öyige ekelgende qizni payandazgha dessitip öyge ekiridu. Qiz payandazni dessep bolghandin kéyiin, etraptikiler payandazni taliship yirtip parche – parche qiliwétidu we tewerük qilish üchün élishidu. Kélin öyge pürkün'gen halda kiridu. Bir azdin kéyin qéyin ana kélinning pükenjisini éliwétip kichik yaghliq sélip qoyidu we péshanisige söyüp qoyidu. Qizni köchürüp kélish jeryanida yolda toy tosighuchilar bolidu bulargha maddiy nersiler bergendila andin yol béridu. Bezi yerlerde qiz köchürüp kéliwatqanlarning qatnash wastisidin chüshüp ussul oynap bérishi telep qilinidu. Ular ussul oynap béridu. Qizni köchürüp kélip öyge ekirishtin burun köyüwatqan otni aylanduridu. Bu zerdushtin dinning eqidisi bolup ottin medet tiligenlikining ipadisi. Qizni köchürüp kelgende tösh sorap derwazini achqili unimaydu. Qizgha hemrah bolup kelgüchiler yaghliqqa oralghan töshni bergendila derwazini andin achidu.

5. Salamgha bérish we salamgha kirish

Toyning etisi yigit öz qoldishi bilen qéyin ata, qéyin ana aldigha salamgha baridu. Ular öz küy'oghlini qizghin kütüwalidu we küy'oghli üchün teyyarlap qoyghan kiyim yaki kéyimlik rextni qoyidu. Yégit qoldishighimu öz layiqida bir nerse qoyidu. Shu küni yéngi kélin öz qoldishi bilen qéyin ata, qéyin ana aldigha salamgha kiridu. Bularmu méhman qilinidu. Qiz qoldishighimu öz layiqida bir nerse qoyidu. Salamgha barghan we salgha kirgen küni qiz terep küy'oghul terepke «issiqliq» ekélidu. «Issiqliq» üchün toliraq samsa, pétir manta, öpke – hésip we bashqa xildiki tamaqlarni ekélidu. Issiqliqi qizning uruq – tughqanliri, qolup – qoshniliri ekélidu. Issiqliqqa yigit, qiz we yigitning ailisidikiler éghiz tégidu. «Issiliq» ekelgüchiler qanche ayal bolushidin qetiiynezer, ularning aldigha kéyimlik rext qoyulidu we «issiqliq» ekélin'gen tawaqlarghimu layiqida rext sélinidu.

6. Chillaq

Chillaq – toyning muhim terkibi qismi. Chillaq toy bolghan hepte ichide bolidu. Chillaqni awwa yigit terep ötküzidu. Andin qiz terep ötküzidu. Chillaqqa her ikki terep özlirining uruq – tughqanlirini, yéqin qulum – qoshnilirini teklip qilidu. Chillaq – öz'ara harduq sorashni, toghqanlar bir – biri bilen tonushushni meqset qildu. Yigit terep chillaq ötküzgende qizning ata – anisi, acha – singiliri qizning hujirisini alahide petileydu. Ular ekelgen nersiliri bilen hujrisining kem nersilirini toluqlap béridu.

Qaysi xildiki toy bolmisun, toy qilghuchi toghra qariship bérishke tégishlik ademlerdin er – ayal bolup yigirme – ottuz ademni chaqirip «meslihet chéyi» ötküzidu. Chayda toyni qandaq ötküzüsh toghrisida ulardin meslihet sorilidu chayda xizmet teqsimayi bolidu. Toy küni ular etigendin – kechkiche terlep – piship ishliship béridu. Toy tügesh bilen toy igisi alahide dastixan hazirlap ulargha «harduq chéyi» bérip öz rehmiyiti bildüridu.

Toy Murasimidiki Sen'et Paaliyetliri

Yuqirida éytqinimizdek, uyghurlar arisidiki toy murasimliri daghdughiliq bolup, toy künidiki paaliyetlerning dairisi nahayiti keng. Uyghurlar xush chaqchaq we sen'etxumar xelq bolghachqa, ularning bu tebiiy toy murasimlirida gewdilik ekis étilidu. Toy küni yigit we qiz özlirining öyide dost – buraderlirining hemrahliqida her xil köngül échish paaliyetlirini ötküzidu. Bulardin biri, qizning öyide bolidighan «yar – yar » qoshaqlirining mezmuni shu toyning emeliy ehwalini chiqish qilghan halda özgirip turidu, qiz öz raziliqi bilen bolghan toylarda, asasen qizning medihiyisi , güzelliki, qizning bext – saaditi heqqidiki yaxshi tilekler hemde ata – anisi we uruq – tughqanlirining arzu – tilekliri «yar – yar» qoshaqlirida ipadilinidu. Lékin ötmüsh jem'iyette féodalizmning chirik qanun – tüzümliri qiz – yigitlerning erkin muhebbitige yol qoyulmaytti. Qiz – yigitler özlirining iradisige xilap halda toy qilishqa mejbur qilinatti. Kishilik hoquq paymal qilin'ghan féodalliq nikah tüzümi sharaitida ötküzülgen toylarda qizning bextsiz teqdirige bolghan échinish, arzu – armanliri emelge ashmighan bichare qizning mungluq hesret – nadametliri, ata – anining nesihet we teselliliri «yar – yar» naxshilirida ipadilen'gen. Mesilen:

Tekchidiki qachini

Chang bésiptu, yar – yar

Kélinchekning anisini

Ghem bésiptung, yar – yar.

Hay – hay yölen, hay yölen

Bir bagh paxal, yar – yar

Yigitige qarisang,

Paxmal saqal, yar – yar

Hay – hay yölen, hay yölen

Qar kélidu, yar – yar

Bergi xazan tonni kéyip

Yar kélidu, yar – yar

«Yar – yar »qoshaqliri arqiliq qizni uzitish aditi uyghurlar arisida uzaq zamanlardin biri dawamliship kelgen.

Toy küni yigitler qizni köchürüp kelgendin kéyin «hujra kéchisi» de «chün – chün salwat» éytidighan adet ili uyghurliri arisigha keng tarqalghan bolup, jenubiy shinjang uyghurliri arisidiki toy – tükünlerde körülmeydu.

«Chün – chün salwat» qoshaqliri asasen komédiyilik tüs alghan hejwiy shéirlar bolup, yigitler teripidin éytilidu. «Chün – chün salwat» qoshaqlirining «toshqan owlash», «jeren sekridi», «bürgem» dégendek mexsus namliri bar. Alayluq:

Bürgemni soymaq boldum.

Atmish qassap ekeldim,

Yetmishige baghlattim,

Seksinige basturdum,

Toqsinigha soyghuzup,

Toqsan toqquzigha asturdum.

Bürgemning göshidin biz

Mayliq manta yasiduq,

Birni yéseng uh deysen,

Ikkini yéseng su deysen,

Yalghan bolsa qaranglar,

Mantida badur kallisi,

Qishtin béri yewatimiz,

Hélimu bar teng yartisi.

(«Bürgem»din parche)

Mushundaq qiziqchiliqlardin kéyin «pota oyuni» oynilidu. «Pota oyuni»da qiz – yigitler potining uchidin tutushup leper sheklide béyit éytishidu. Béyit arqiliq taki bir terep yéngiwalghuche oyun dawamlishidu. Bu uyun «leper kéchisi» depmu atilidu. Leper arqiliq qiz we yigitler bir – biri bilen tonushidu, qaide boyiche leperni hem uning béyitlirini aldi bilen yigit terep bashlaydu. Bundaq shert leperning özide mundaq ipadilen'gen:

Awwal bashlap leperni qiz bashlimas,

Qiz bashlighan leperni el xoshlimas.

Qisqisi, toy jeryanidiki paaliyetler nahayiti qiziqarliq we jelp qilarliq bolup, bezi rayonlarda meshrep tüsini alghan.

Juwan Toyi we Juwanche Köngleng

Uyghur ayalliri ichide xéli daghdughiliq ötküzülidighan murasimlarning biri – juwan toyidur.

Ayallarning yashliq dewri öz mezgilige qarap qizliq dewri (balaghetke yétish dewri), sékileng dewri, chokan dewri, juwan dewri dep töt derwge bölinidu, adette qizlar yatliq bolup ikki üch baliliq bolghandin kéyin yoldishi (éri) bilen menggülük birge ötüshke ishench hasil qilghanda hemde qiranliq mezgilige yétip, her jehettin sülket weslige tolghanda ayal uruq – tughqanliri we qolum – qoshnilirini chaqirip özining «juwan toyi»ni ötküzidu. Juwan toyi üchün alahide dastixan teyyarlinidu, teklip qilin'ghan ayal méhmanlar juwanni tebriklep öz layiqida her xil sowgha – salamlarni ekélidu, juwan toyida juwanning ailisi hal – ehwaligha qarap her xil renglik bir qanche yaghliq, juwanche köngleng, perije ton we telpek teyyarlaydu hemde méhmanlar aldida juwan'gha teqdim qilidu. Juwan toyigha juwan bolghuchining yoldishi altun halqa, sirgha, bayraqliri ayxangza (qosh zire, yeni üch qewet börekche chember qilip otturisigha gümbezsiman yaqut köz ornitilghan altun zirining bir xili), söke (üsti zirsiman, astigha bir – ikki santimétir uzunluqta sanggilap turidighan, qosh talaliq bir xil altun halqa) teyyarlap sowgha qilidu. Bu murasimda juwan bolghuchi sékileng chéchini ikige ayridu, juwanche köngleng üstige perije kiyidu. Juwanche köngleng kéyish – juwan toyining asasliq belgisi, juwanche köngleng özgiche bolup, köprek aq we yéshil sidam yipek rexttin ton yaqiliq qilip tikilidu. Bu könglekning ong yaqisigha at baghri reng (jiger reng)de besh qatar yérim ay shekilik meshut jiyek tutulidu. Bundaq juwanche köngleng üstige choqum perenje ton kiyish shert qilinidu. Perenche qara xangdendin aldin ochuq tonche qilip tikilidu, lékin tügme békitilmeydu. Yéshil tawardin pütün pewaz tutulidu, ikki köksi ornigha yéshil tawardin bir santimétir etrapida yette qatar yérim ay shekillik jyek ornitlidu. Bu bir yürüsh kiyimler nahayiti yarishimliq bolup, ayallarni téximu talapetlik tüske kirgüzidu. Bu kiyimlerni peqet juwan toyi bolghandin kéyin kiyishke bolidu.

Juwan toyi we juwan köngliki köprek kériye ayalliri arisida bir qeder keng omumlashqan bolup, könglek we perenche tonining yaqiliri we köksige orunlashturulghan yette we besh dane ay shekillik jyeklerning bolushidin qarighanda, uning islam dini bilen munaisiwetlik ikenlikini periz qilish mumkin, chünki islam dini eqidiliride besh wax namaz, besh perz, yette qat asman, yette iqlim chüshenchilirige simwol qilip besh we yette sanliri chüshenchilirige simwol qilip besh we yette sanliri ulughlinidu. Yérim ay sheklimu islam dinining simwolluq belgisi.

Ötmeshte juwan toyi ötküzülmigen ayallar ölüp qalsa méyitke yuqiriqi juwan köngliki we perenje tonni kiydürüp shertni ada qilghandin kéyin, andin bu kiyimlerni saldurup sugha alghandin kéyin depne qilish aditi bolghan. Shundaqla yene xelq arisida juwan dewrige yétip, téxi juwan toyi ötküzmigen ayallarni «on balining anisi téxi chokan sékileng» dep mesxire qilish aditimu bar. Buningdin qarighanda uyghur ayalliri ichide juwan toyi ötküzüsh en'eniwi adetke aylan'ghan bir xil murasim bolup , özige xas mezmun we alahidilikke ige. Xelqimiz arisidiki «juwan bilgenni qiz nebilur» dégen temsildin qarighandimu, juwan toyi öz mahiyiti bilen insanning hayat mezgilliri ichide eqil – parasetke tolup, turmush yoligha toluq ishench tiklesh dewrining xatirisi ikenliki melum bolidu.

Baligha At Qoyush

Mehmut qeshqeri «türkiy tillar diwani» (Ⅰtom, 525– bet)da «küden» dégen sözni «baligha at qoyush ziyapiti» dep chüshendürgen. Bu baligha at qoyush aditining uzun tarixqa ige ikenlikini körsitidu. Bu adet uyghurlar arisida hazirmu dawamliship kelmekte. Bala tughulup bir nechche kün ötkendin kéyin, ata – ana baligha at qoyush koyigha chüshidu, baligha isim tallaydu. Isim tallap bolghandin kéyin, teqwadar bir adem teklip qilinip, baligha isim qoydurulidu. At qoyghuchi zakilaqliq balini qoligha élip, qiblige qarap turup tekbir éytip, balining quliqigha ezan towlap étingiz xxx bolsun, dep jaynamazgha domlitidu. Sorunda hazir bolghuchilar bowaqni yéngi ismi bilen mubareklishidu. Andin sorunda hazir bolghuchilargha dastixan sélip ularni méhman qilidu. At qoyghuchining aldigha pul yaki bashqa maddiy nerse qoyup razi qilidu.

Uyghurlarda baligha at qoyush bir xil murasim sheklini alghan bolup, bu murasimgha at qoyghuchi mollidin bashqa yene yéqin uruq – tughqanlar we dost – buraderler teklip qilinidu.

Ölüm – Yétim Ishlirigha Dair Adetler

1) Uyghurlarda wapat bolghuchi intayin hörmetke ige. Shunga wapat bolghuchi er bolsa «merhum», ayal bolsa «merhume» dégüdek sözler ishlitilidu. Wapat bolghuchining hörmiti üchün uning tawuti qebristan'gha qeder kötürüp bérilidu. Wapat bolghuchining biwasite tughqanliri qariliq tutup erler bélige aq baghlaydu, ayallar béshigha aq yaghliq salidu. Tawut uzitilghan'gha qader ariliqta ölüm petisige kelgen ayallarghimu aq yaghliq sélip qoyidu. Wapat bolghuchining «yette nezirisi» bérilmigüche biwasite er tughqanlar bélidiki aqni yeshmeydu, saqal – burutini almaydu. Biwasite ayal tughqanlar wapat bolghuchining qirqi bolmighuchi (bezide yilighiche) béshidiki aqni almaydu. Qizil – pizil kiyim kymeydu, «qirqi nezir»de yaki «yil nezir»de yashan'ghan birer ayal teselli sözlerni qilip aq salghuchilarning béshidiki aqni éliwétip, bashqa yaghliq sélip qoyidu. Bu «qarisini oshtush» dep atilidu. Hazidar ailide oyun – külke we bashqa tamasha ishliri zadi bolmaydu. Hetta qolum – qoshnilarmu öz öyide köngül achidighan paaliyetler élip barmaydu. Wapat bolghuchining hörmiti üchün uruq – tughqanlar ichide teyyar bolup qalghan toy kéchiktürülidu. Toyni qilmisa bolmaydighan ehwal bolsa hazidar ailining raziliqni alidu.

2) Wapat bolghuchi üchün bérilidighan «üch nezir», «yette nezir», «qirqi nezir», «yil nezir» dégendek nezirler pütün uyghurlargha ortaq bolsimu, lékin bezi yerlerde (bolupmu turpan rayonida) yuqiriqidek nezirlerni ötküzüshtin tashqiri yene «sipare» (besh nezir), «yüz künlük nezir» dégendek nezirler ötküzidu. Hetta bezi yerler (xoten) de «yigirme künlük nezir» ötküzilidu. Bezi yerlerde «yette nezir» chong ötküzülse, bezi yerlerde (turpan rayonida) sipare chong ötküzülidu. «Üch nezir» asasen murdini sugha alghuchini razi qilish meqset qilin'ghini üchün, uninggha peqet yughuchilar we imam – mezinler qatnishidu. Murdini yuyush üchün omumen töt adem qatnishidu. Bularning biri «bash yughuchi», yene biri «ayagh yughuchi», qalghan ikkisi su qoyup bergüchi. «Bash yughuchi» murdining bélining yuqiriqi qismini, «ayagh yughuchi» belning astinqi qismini yuyidu. Yughuchilar yalghuz méyitni yuyupla qalmastin, yene képenni tikip teyyar qilidu we murdini képen'ge alidu. Shuning üchün hazidar aile bolghuchining nimkesh kiyimlirini yuyup tazilap, yughuchilargha qoyidu. Beziler bolsa wapat bolghuchining kiyim – kéchiki ayagh asti bolup qalidu, dep en rext, pul qoyidu. Qaysi xildiki nerse qoyulsun, «bash yughuchi», «ayagh yughuchi» bilen su qoyup bergüchi perqlendürülidu. Murda yuyulup bolghandin kéyin képen'ge élinidu. Képen'ge qizilgül süyi yaki aldin teyyarlap qoyulghan zemzem süyi sépilidu. Bashqa nezirler öz layiqida ötküzülidu. Ölgüchining oghul – qizliri öz aldigha nezir béridu. Hazir bolsa aile bashliqi perzentler namidin birla qétim béridighan boldi. Bu yaxshi ehwal. Uyghurlarda her peyshenbe küni «erwah»largha atap yagh puritidighan ehwal dawamlashmaqta, ularning qarishiche, hemme «erwah» lar jüme küni mekkige toplinip jüme namizi oquymish. Mekkige bérish üchün «erwah» tétik bolushi lazimmish. Her peyshenbe küni yagh puritilsa «erwahlar» tétikliship mekkige baldurla bararmish.

3) Murda yuyulup képen'ge élinip bolghandin kéyin wapat bolghuchining bala – chaqiliri, yéqin uruq – tughqanliri murda bilen widalishidu. Wapat bolghuchi er bolsa uning ayali, eger ayal bolsa, uning éri murda bilen widalashmaydu. Sewebi jan chiqqandin kéyin er ayalgha, ayal erge yat bolup kétidu – de, bir – birini körüsh «namehrem» bolidu, deydighan qarash uyghurlarda nahayiti küchlük.

4) Éri ölgen ayal yaki ayali ölgen er wapat bolghuchining hörmitini qilip, ölgüchining yili bolmighuche erge tegmeydu yaki öylenmeydu (ayrim ehwallar buningdin mustesna). Eger buninggha riaye qilmay erge tegse yaki xotun alsa, perzentler narazi bolidu, jamaet tegeydu.

5) Jinaza namizi meschitte oqulidu. Namaz chüshürülüp bolghandin kéyin namaz chüshürgüchige namaz heqqi, namazgha qatnashqan ghérip – ghurwalargha «isqat» bérilidu. Isqat alghuchilar wapat bolghuchi üchün xalisane namaz oqup qoyidu, namaz chüshürülüp bolghandin kéyin, tawutni kötürüp, qebristanliqqa qarap yol élinidu. Namazgha qatnashquchilarning mutleq köpchiliki qebristanliqqa baridu, jeset görge qoyulup bolghandin kéyin, jamaiet udul hazidar ailisige petige kélip, qur'an – tilawet qilp qaytidu. Etisi bamdat namizidin qaytqan jamaet yeni petige kirip, qur'an – tilawet qilidu. Jinazidiki murdining er yaki ayal ikenlikini tawutqa yépilghan yopuqtin bilgili bolidu. Ayalning tawutigha güllük ésil rextlerdin yopuq yépilidu. Er bolsa aq yaki qara sidam rexttin qilin'ghan yopuq yépilidu.

6) Qebre üchün quruq yer tallinidu, ötmeshte her bir aile jemetining öz aldigha qebristanliqi bolatti. Chettin kélip qalghanlar wapat bolsa «musapirlar qebristanliqi» dep atilidighan omumiy qebristanliqqa kömületti. Qebre igiliri qebrini yoqlighili chiqsa qebrining topisini yölep igizlitip qoyidu hem uchar qushlar yésun dep, üstige dan chéchip qoyidu. Beziler qebrining topisini shamal uchurup tursa yaxshi, dep qarisa, beziler buning eksiche, qebrining topisi uchun ketmesliki üchün gümbez yasap qoyidu. Qebrining bash teripige qebre téshi ornitip, uninggha wapat bolghuchining qisqiche terjimhali yézip qoyulidu. Beziler qebrini tömür yaki yaghach réshatka ichige élip qoyidu. Beziler qebre etrapigha del – derex tikip, gül – giyah térip östürüshni yaxshi köridu.

7) Beziler jesetni ilaj bar yol boyidiki qebristan'gha depne qilidu. Ular yoldin ötküchiler qebristandikilerning rohigha atap dua qilip qoyidu, dégenni ümid qilidu. Shuning üchün mundaq qoshaq peyda bolghan we saqlan'ghan:

Men ölermen, men ölermen

Yolda qoymanglar méni.

Yolda qoysanglar qoyunglar,

Chölde qoymanglar méni.

8) Wapat bolghuchi üchün bérilgen nezir tügigendin kéyin aile jemeti qebristan'gha bérip, qebrini yoqlash, shundaqla her bir roza héyt we qurban hétlarda namazdin kéyin qebristan'gha bérip qebrini yoqlash aditi hazirmu dawam qilmaqta.

9) Uyghurlarda «ata – anamning ayighida yatimen» dégen arzu küchlük bolidu. Shuning üchün yaqa yurtlarda wapat bolghuchining wesyitige asasen, uning jesiti yurtigha élip bérilip depne qilinidighan ehwallar yaki jan üzüshtin ilgiri öz yurtigha ekétidighan ehwallar hazirmu bar.

10) Bezi yashan'ghan ademler bala – chaqilirini aldiritip qoymasliq üchün, hayat waqtidla ülümlükini hazirlap qoyidu. Yerlikni chapturup teyyarlap qoyidu.

11) Iaile chongliridin biri (meyli ata, meyli ana) aghrip qélip saqaymisa, késelning telipi boyiche shu ailide teyyar bolup qalghan toyni qiliwétidu. Eger buninggha ülgürmey késel wapat bolup ketse, jesetni depne qilmay turup nikahni oqutup qoyup, andin jesetni uzitidu. Bu ata – anining öz burchini ada qilishqa qanchilik ehmiyet béridighanliqini körsitidu.

12) Hazidar aile haza bilen bolup kétip öz ailiside tamaq yéyish imkaniyiti bolmaydu. Uruq – tughqan, qolum – qoshna we el – aghiniler ailisi birer hepte, hetta birer ayghiche tamaq ekélip turidu. Kelgen tawaqqa hazidarlar we bashqilar éghiz tégidu.

13) Uyghurlarda ige – chaqisiz yétim – yésizlar, musapirlar ölüp qalsa, uni «xalis ölüm» dep, yurt – mehelle birlikte namizini chüshürüp barliq resmiyetlirini jamaet xalisane yardem qilip depne qilidighan adet bar. Bundaq xalis ölümni uzitishni sawabliq ish dep hésablaydu.

Haza Qoshaqliri

Oyghurlar arisida qedimki dewrlerdin bashlap meyli qaysi xaraktérdiki ölüm bolushtin qet'iynezer «ölümning hörmiti» üchün ölgüchining bala – chaqiliri we uruq – tughqanliri qayghuluq ahangda ünlük awaz bilen yighlaydighan adet bar. Gerche islam dini qarishida «ölümge yigha – zar qilish teqdirge ten bermigenlik, allahning emrige naraziliq bildürgenlik» déyilip, yighlimasliqni teshebbus qilsimu, lékin yigha – zarisiz uzitilghan ölüm jamaetchilik arisida gheyri inkas peyda qilidu. Xelq arisidiki «ölüm yighisi bilen, toy külkisi bilen qiziq» dégen temsilmu mushuninggha qaritilghan. Derweqe, uyghurlarning aditide yigha merhumgha séghinish we judaliq hesretlirini bayan qilishning bir xil shekli hemde «ölgüchining hazisini achqanliq»ning belgisi hésablinidu.

Haza échishning shekilliri xilmu xil bolidu. Köprek rayonlarda merhumning aile – tawabiatliri we yéqin uruq – tughqanliri asasliq hazidar süpitide mermuhgha séghinish we hörmet bildürüsh tuyghuliri ipadilen'gen mersiye sözliri yaki merhumdin raziliq tileydighan tilek qoshaqlirini yigha ahangigha jor qilip éytidu. Bundaq mersiyenamilerda yene merhumning hayat waqtidiki yaxshi süpetliri omumlashturup bayan qilinidu. Bu arqiliq merhomning rohi ewladlarning qelbide menggü yashaydighanliqi ipadilinidu.

Mersiyename (haza qoshaqliri) arqiliq méyitni uzitish aditi bolupmu atush rayonidiki uyghurlar we qaghiliqning taghliq rayonliridki uyghurlar arisida alahidirek bolup, yurt – mehellilerde birer kishi wapat bolsa, uning hazisini échish üchün shu yurtta tonulghan hazichi (yighichi) teklip qilinidu. Bundaq hazichilar asasen yéshi chongraq, péshqedem ayallar bolup, ular hem haza qoshaqlirini ijad qilalaydighan (qoshaq qatalaydighan), hem mungluq yigha awazi bilen kishilerde musibet tuyghusi peyda qilalaydighan alahidilikke ige. Yurt – tawabiatliri aldi bilen ene shu hazichi dep nam alghan ayalgha xewer béridu. Shuning bilen bu hazichi derhal musibet bolghan öyge yétip kélidu hemde matem üchün tikligen uzun tonni tetür kiyip bir qoligha hasa élip, ölgüchining shenige béghishlan'ghan haza qoshaqlirini özige xas yigha ahangi bilen éytidu. Bu mersiyenamining tesiri bilen merhumning aile – tawabiatliri we yurt jamaetliri éghir musibet tuyghusigha chömidu. Eger wapat bolghuchi kishi shu yurttiki hörmetke sazawer mötiwer zatlar, xelq ichidiki tesiri chong qehrimanlar yaki tuyuqsiz bala – qazagha yoluqup waqitsiz qaza tapqan naresidiler bolsa, uning shenige yéghishlan'ghan haza qoshaqlirini éytish üzülmey bir qanche kün dawamlishidu. Adettiki ehwalda haza qoshaqlirini éytish merhumni depne qilishqa élip mangghan peytte yuqiri ewjige kötürülidu.

Matem murasimlirida mersiyenamilerni éytish aditi uyghurlar arisida nahayiti uzun tarixqa ige. «Türkiy tillar diwani»da xatirilen'gen buningdin uzaq zamanlar ilgiridiki xelq ichige tarqalghan mersiyenamiler buning janliq delili.

Alp er tonga öldimu,

Esiz ajon qaldimu.

Özlek öchin aldimu,

Endi yürek yirtilur.

«Türkiy tillar diwani»da mushu mezmundiki mersiyenamiler xéli köp uchraydu. Mersiyename bir janér süpitide uyghur xelq éghiz edebiyati we yazma edebiyattin orun élishi, biz yuqirida tilgha élip ötken matem murasimlirida haza qoshaqlirini éytish aditi bilen munasiwetlik.

Uyghur Orup Adetliri namliq kitaptin elindi