Böshük Toy

Uyghurlarning aditi boyiche, yatliq qilin'ghan qizning tunji toghuti öz ata – anisining öyide bolidu. Uning qiriqi toshquche shu öyde béqilidu. «Böshük toy» qilip béridu. Böshük toygha qudilar (küy'oghulning ata – anisi) uruq – tughqan, qulum – qoshna we el – aghinilerning ayalliri teklip qilinip, méhman qilinidu. Qudilar bowaq üchün yögek, ediyal, kiyim – kéchek qatarliq nersiler, kélin üchün iqtisadiy ehwaligha qarap kéyim – kéchek bashqa zinnet boyumliri ekélip, ularni mubarekleshtin tashqiri, yene qizning ata – anisi we shu ailining muhim ezalirighimu sowgha – salam ekélip, toghutni obdan baqqanliqigha minnetdarliqini bildüridu. Méhmanlar uzap ketkendin kéyn qudilar kélin bilen newrisini yötkep mangidu. Böshük hoylidin chiqarda uninggha isriq salidu, kélin bilen bowaqning béshidin isriq örüydu. Qisqisi «böshük toy»ning mahiyiti salamet yenggiwalghan kélinni öz öyige yötkep kélishtin ibaret bolghan bir xil murasimdur.

Sünnet Toy

Sünnet toy bezi yerlerde «xetne toy» depmu atilidu. «Sünnet» muhemmet peyghember tereptin qilishqa buyrulghan emellerdin biri, shundaqla musulmanliqining belgisi. Shunga bu adet islam dinigha éytqad qilghuchi hemme xelqqe ortaq. «Sünnet toy» oghul bala besh yashtin yette yashqa kirgen ariliqida bolidu. Bu köpinche küz we etiyazda élip bérilidu. Bu merikige uruq – tughqan, qulum – qoshna, el – aghiniler teklip qilinip méhman qilinidu. Sünnet qilinidighan bala üchün yéngidin yotqan – körpe teyyarlinidu. Baligha yéngi – yéngi kéyim – kichek kiydürülidu. Qizil tawardin belbagh baghlinidu yaki meydisiee gül taqilidu. Méhmandarchiliq axirida xetne bashlinidu (bezi yerlerde awwal xetne qilip, toy kéyin ötküzülidu yaki merikisini ötküzüp bolghandin kéyin muwapiq peytte xetne qilinidu). Xetnidin burun balini chong – kichik teret qilduridu. Sünnetchi we balining taghiliri balining yürikini toxtitidighan gep – sözlerni qilidu. Xetne waqtida balini taghisi yaki yaxshi köridighan adem tutup béridu.

Xetne qilinip bolghandin kéyin késilgen yerdin qan chiqarmasliq üchün kesken yerge köydürülgen paxta bésip qoyulidu. Bala tola yighlap qan ketmisun, dep balining aghzigha tuxum keplep qoyulidu. Sorunda bolghuchilar balini mubareklep baligha pul tutquzidu. Sünnetchining qoli yénik bolsa, bala bir heptide ornidin turup kétidu. Bezi oghul bala tughulushta xetnilik toghulidu. Bundaq balilar xetne qilinmaydu. Bezi musulman elliride hazirmu oghul bala tughulghanda kindikini késip bolupla, xetne qiliwétidu. Chong bolushini saqlap turmaydu.

Qiz – Yigit Toyi

Uyghurlarda «nikah toyi» , «böshük toy», «sünnet toy», «chach qoshaq toyi» dégendek toylar bar. Bu toylarning türlük qaide – yosunliri bar. Bulargha uyghurlar özliri étiqad qilidighan türlük dinlarning eqidiliri singgen.

Nikah toy

«Nikah» – insan ömridiki eng muhim. Eng ehmiyetlik ishlarning biri. «Nikah toy» aile jamaetchilikining qurulushi we üzlüksiz tereqqiy qilishining, uruq – tughqanlar arisidiki ijtimaiy munasiwetning tiklinishi we kéngyishining menbesi. Shunga u tarixtin buyan shexsilerning, ailining we jem'iyetning yüksek étibar bérishige ériship keldi.

Uyghurlar olturaqlashqan her qaysi rayonlarning iqtisadiy, ijtimaiy ehwali, medeniyet sewiyisi tekshi bolmighini üchün oxshash bolmighan toy adetliri shekillen'gen. Töwende pütün uyghurlargha bir – qeder ortaq bolghan «nikah toy» aditi, qaide – yosuni üstide toxtilip ötimiz. «Nikah toy» töwendikidek basquchlar boyiche élip bérilidu:

1. Elchi ewetish

Yigit bilen qiz bir – biri bilen tonushup, bir muddet siniship, toy qilish qararigha kélishkendin kéyin öz aililirige layiq tépishqanliqlirini, toy qilish qararigha kélishkenlikini éytidu. Her ikki aile layiqni maqul körüshkendin kéyin, yigit terep qiz terepke elchi ewetidu. Her ikki aile deydighan gep – sözini, teleplirini elchige deydu. Elchi otturida xalis turup uzunni qisqa, qisqisini uzun qilidu. Elchi qiz terepning raziliqini alghandin kéyin «chay» ekélish waqtini belgilep qaytidu.

2. Chay apirish

Uyghurlarda chay «kichik chay», «chong chay» dep ikkige bölinidu. «Kichik chay» – «maqul chéyi» yaki «tezim chéyi» depmu atilidu. Yigitning anisi bir qanche ayal we otturida mangghan elchini élip qizning aiilisige «kichik chay» apiridu. Yeni yigit terep qizning ata – anisi we qizgha atap birer qurdin kéyimlik rext we bashqa nersilerdin dastixan qilip baridu. Qiz terep öz raziliqini bildürgendin kéyin, yigit tereptin barghuchilar orunliridin turushup qol qowushturup tezim qilip rehmet éytidu. «Chong chay» apirilidighan kün belgilen'gendin kéyin «chong chay» apirilidu. «Chong chay» qiz terepte bolidu. Chaygha yigit we qiz tereptin er – ayal bolup ellik – atmish adem qatnishidu. Chong chayda qizning kiyim – kéchekliri, qizning ata – anisi we bashqa yéqin biwasite tughqanliri üchün kiyimlik élip bérilidu. Bular sorunda köpchilikke körsitilidu. Buningdin bashqa birer tirik mal, melum miqdarda gürüch, may, nan, qenet – gézek, chay, tuz qatarliqlarmu élip bérilidu. Élip bérilghan tirik malning béshigha qizil baghlinip, yigit tereptin bir adem yétilep apiridu. Qiz tereptin bu malni qobul qilghanda, bir nerse bérip uni razi qilidu. Chong chayda sanduq échilip ekélin'gen nersiler qoyulidu. Uningdin kéyin sanduq achquchi ayal aldin hazirlap qoyghan «chachqu»ni sorun'gha chachidu. Sorundikiler uni «tewerük»bilip, bulap – talap yerdin tériwalidu. Sanduq achquchi ayalni yigit terep belgileydu. Yigit terep uninggha atap birer yaghliq yaki birer köngleklik rextni sanduqqa sélip qoyidu. Uyghurlarning qarishiche, sanduq achquchi ayal bir nikahlan'ghan ayal bolushi shert. Köp nikahliq bolghan ayal bu ishni bashqursa, qiz erdin chiqip erge tégidighan, yigit xotun élip xotun qoyup béridighan bolup qalarmish. Shundaqla yigit bilen qizning qoldashlirimu öylenmigen yigit, yatliq bolmighan qiz bolushi shert. Yigit bilen qizning ata – anisi toyning ara ayda (roza héyt bilen qurban héyt ariliqidiki ay) bolup qalmasliqigha alahide diqqet qilidu. Ularning qarishiche toy ara ayda bolsa, yigit bilen qiz eplishelmey qiz arida qalarmish. «Chong chay» axirlashqanda toyi bolmaqchi bolghan qizning yéqin dostliridin birining anisi alahide dastixan raslap, qizni öz öyide olturghuzup bérish üchün soriwalidu we toy küni u shu aiile qizni we qizning dostliridin bolup ottuz – qiriq qizni öyide olturghuzup méhman qilidu. Chong chay küni toy bolidighan kün belgilinidu. Ashsüyi toghrisida üchün gösh, may, gürüch, nan, chay, tuz, sewze, yéqilghu bérilidu. Bular toydin bir kün burun qizning öyige yetküzüp bérilidu. Toy bolushtin burun qizning bir nechche dosti «öy yasash»qa kélidu. Ular qiz tereptin ekelgen we yigit teyyarlan'ghan nersiler bilen öyni yasaydu. Qizlar öyni yasap bolghandin kéyin yigit terep ularni méhman qilidu we her bir qizning aldigha sopun, etir, qol yaghliq qatarliq nersilerni qoyup razi qilip yolgha sélip qoyidu. Chong chay tügigendin kéyin yigit we qiz özlirini doxtugha tekshürtüp doxturning ispati bilen «toy xéti» élip qanuniy resmiyetni öteydu.

3. Nikah

Toy küni seherde nikah oqulidu (nikah qonup qalsa bolmaydu dep burun nikah oqulmaydu). Nikah waqtida sorunda yigit bilen qiz hazir bolushi shert, nikah waqtida yigit qoldishi bilen qiz qoldashlirimu bille bolidu. Ötmüshte yigit melum seweb bilen nikah üstide bolalmisa, yigitning qelemtirishi yaki pichiqigha nikah oquydighan ehwal bar idi. Nikah waqtida yigit bilen qizning «özümge qobul qildim» dégen jawabini hemme adem anglishi shert. Beziler «anglimduq» dése, anglighanlardin bir – ikkisi, «anglidu» dep guwahliqtin ötse, nikah oqush dawamlishidu. Nikah oqulup bolghandin kéyin sorundikiler yigit bilen qizni tebriklishidu. Nikahtin kéyin yigit bilen qizgha shakirab (tuz) qachilan'ghan ikki burda nan yégüzidu. Uyghurlarning qarishiche, tuz ikki yashning muhebbitini chingitarmish, shakirabqa nan burdisini qachidin élishta yigit qoldishi bilen qiz qoldishi nahayiti chaqqanliq ishlitip, baldur éliwélishqa tirishidu. Ularning qarishiche, qaysi baldur éliwalsa shu terep yene bir tereptin qorqmaydighan bolarmish. Toy küni seherde yigit terep qiz terepke qariship bérish üchün bir – ikki adem ewetidu. Shundaqla toy dawamlishiwatqan waqitta yigit terep qiz terepke hal sorap bir nechche adem ewetidu.

4. Toy köchürüsh

Qiz köchürgüchiler neghme – nawa bilen qiz olturghan ailige bérip qizni köchürüp, ata – anisining aldigha kélidu. Qiz pürken'gen halda yighlap turup ata – anisi bilen xoshlishidu. Ata – ana qible terepke qarap turup, qol kötürüp dua qilip, ularning bextlik bolushini, béshi bash, ayighi tash bolushini ümid qilidu we qizning béshidin nan, supra örüydu. Qizni köchürüp yigitning öyige ekelgende qizni payandazgha dessitip öyge ekiridu. Qiz payandazni dessep bolghandin kéyiin, etraptikiler payandazni taliship yirtip parche – parche qiliwétidu we tewerük qilish üchün élishidu. Kélin öyge pürkün'gen halda kiridu. Bir azdin kéyin qéyin ana kélinning pükenjisini éliwétip kichik yaghliq sélip qoyidu we péshanisige söyüp qoyidu. Qizni köchürüp kélish jeryanida yolda toy tosighuchilar bolidu bulargha maddiy nersiler bergendila andin yol béridu. Bezi yerlerde qiz köchürüp kéliwatqanlarning qatnash wastisidin chüshüp ussul oynap bérishi telep qilinidu. Ular ussul oynap béridu. Qizni köchürüp kélip öyge ekirishtin burun köyüwatqan otni aylanduridu. Bu zerdushtin dinning eqidisi bolup ottin medet tiligenlikining ipadisi. Qizni köchürüp kelgende tösh sorap derwazini achqili unimaydu. Qizgha hemrah bolup kelgüchiler yaghliqqa oralghan töshni bergendila derwazini andin achidu.

5. Salamgha bérish we salamgha kirish

Toyning etisi yigit öz qoldishi bilen qéyin ata, qéyin ana aldigha salamgha baridu. Ular öz küy'oghlini qizghin kütüwalidu we küy'oghli üchün teyyarlap qoyghan kiyim yaki kéyimlik rextni qoyidu. Yégit qoldishighimu öz layiqida bir nerse qoyidu. Shu küni yéngi kélin öz qoldishi bilen qéyin ata, qéyin ana aldigha salamgha kiridu. Bularmu méhman qilinidu. Qiz qoldishighimu öz layiqida bir nerse qoyidu. Salamgha barghan we salgha kirgen küni qiz terep küy'oghul terepke «issiqliq» ekélidu. «Issiqliq» üchün toliraq samsa, pétir manta, öpke – hésip we bashqa xildiki tamaqlarni ekélidu. Issiqliqi qizning uruq – tughqanliri, qolup – qoshniliri ekélidu. Issiqliqqa yigit, qiz we yigitning ailisidikiler éghiz tégidu. «Issiliq» ekelgüchiler qanche ayal bolushidin qetiiynezer, ularning aldigha kéyimlik rext qoyulidu we «issiqliq» ekélin'gen tawaqlarghimu layiqida rext sélinidu.

6. Chillaq

Chillaq – toyning muhim terkibi qismi. Chillaq toy bolghan hepte ichide bolidu. Chillaqni awwa yigit terep ötküzidu. Andin qiz terep ötküzidu. Chillaqqa her ikki terep özlirining uruq – tughqanlirini, yéqin qulum – qoshnilirini teklip qilidu. Chillaq – öz'ara harduq sorashni, toghqanlar bir – biri bilen tonushushni meqset qildu. Yigit terep chillaq ötküzgende qizning ata – anisi, acha – singiliri qizning hujirisini alahide petileydu. Ular ekelgen nersiliri bilen hujrisining kem nersilirini toluqlap béridu.

Qaysi xildiki toy bolmisun, toy qilghuchi toghra qariship bérishke tégishlik ademlerdin er – ayal bolup yigirme – ottuz ademni chaqirip «meslihet chéyi» ötküzidu. Chayda toyni qandaq ötküzüsh toghrisida ulardin meslihet sorilidu chayda xizmet teqsimayi bolidu. Toy küni ular etigendin – kechkiche terlep – piship ishliship béridu. Toy tügesh bilen toy igisi alahide dastixan hazirlap ulargha «harduq chéyi» bérip öz rehmiyiti bildüridu.

Toy murasimidiki sen'et paaliyetliri

Yuqirida éytqinimizdek, uyghurlar arisidiki toy murasimliri daghdughiliq bolup, toy künidiki paaliyetlerning dairisi nahayiti keng. Uyghurlar xush chaqchaq we sen'etxumar xelq bolghachqa, ularning bu tebiiy toy murasimlirida gewdilik ekis étilidu. Toy küni yigit we qiz özlirining öyide dost – buraderlirining hemrahliqida her xil köngül échish paaliyetlirini ötküzidu. Bulardin biri, qizning öyide bolidighan «yar – yar » qoshaqlirining mezmuni shu toyning emeliy ehwalini chiqish qilghan halda özgirip turidu, qiz öz raziliqi bilen bolghan toylarda, asasen qizning medihiyisi , güzelliki, qizning bext – saaditi heqqidiki yaxshi tilekler hemde ata – anisi we uruq – tughqanlirining arzu – tilekliri «yar – yar» qoshaqlirida ipadilinidu. Lékin ötmüsh jem'iyette féodalizmning chirik qanun – tüzümliri qiz – yigitlerning erkin muhebbitige yol qoyulmaytti. Qiz – yigitler özlirining iradisige xilap halda toy qilishqa mejbur qilinatti. Kishilik hoquq paymal qilin'ghan féodalliq nikah tüzümi sharaitida ötküzülgen toylarda qizning bextsiz teqdirige bolghan échinish, arzu – armanliri emelge ashmighan bichare qizning mungluq hesret – nadametliri, ata – anining nesihet we teselliliri «yar – yar» naxshilirida ipadilen'gen. Mesilen:

Tekchidiki qachini

Chang bésiptu, yar – yar

Kélinchekning anisini

Ghem bésiptung, yar – yar.

Hay – hay yölen, hay yölen

Bir bagh paxal, yar – yar

Yigitige qarisang,

Paxmal saqal, yar – yar

Hay – hay yölen, hay yölen

Qar kélidu, yar – yar

Bergi xazan tonni kéyip

Yar kélidu, yar – yar

«Yar – yar »qoshaqliri arqiliq qizni uzitish aditi uyghurlar arisida uzaq zamanlardin biri dawamliship kelgen.

Toy küni yigitler qizni köchürüp kelgendin kéyin «hujra kéchisi» de «chün – chün salwat» éytidighan adet ili uyghurliri arisigha keng tarqalghan bolup, jenubiy shinjang uyghurliri arisidiki toy – tükünlerde körülmeydu.

«Chün – chün salwat» qoshaqliri asasen komédiyilik tüs alghan hejwiy shéirlar bolup, yigitler teripidin éytilidu. «Chün – chün salwat» qoshaqlirining «toshqan owlash», «jeren sekridi», «bürgem» dégendek mexsus namliri bar. Alayluq:

Bürgemni soymaq boldum.

Atmish qassap ekeldim,

Yetmishige baghlattim,

Seksinige basturdum,

Toqsinigha soyghuzup,

Toqsan toqquzigha asturdum.

Bürgemning göshidin biz

Mayliq manta yasiduq,

Birni yéseng uh deysen,

Ikkini yéseng su deysen,

Yalghan bolsa qaranglar,

Mantida badur kallisi,

Qishtin béri yewatimiz,

Hélimu bar teng yartisi.

(«Bürgem»din parche)

Mushundaq qiziqchiliqlardin kéyin «pota oyuni» oynilidu. «Pota oyuni»da qiz – yigitler potining uchidin tutushup leper sheklide béyit éytishidu. Béyit arqiliq taki bir terep yéngiwalghuche oyun dawamlishidu. Bu uyun «leper kéchisi» depmu atilidu. Leper arqiliq qiz we yigitler bir – biri bilen tonushidu, qaide boyiche leperni hem uning béyitlirini aldi bilen yigit terep bashlaydu. Bundaq shert leperning özide mundaq ipadilen'gen:

Awwal bashlap leperni qiz bashlimas,

Qiz bashlighan leperni el xoshlimas.

Qisqisi, toy jeryanidiki paaliyetler nahayiti qiziqarliq we jelp qilarliq bolup, bezi rayonlarda meshrep tüsini alghan.

Juwan toyi we juwanche köngleng

Uyghur ayalliri ichide xéli daghdughiliq ötküzülidighan murasimlarning biri – juwan toyidur.

Ayallarning yashliq dewri öz mezgilige qarap qizliq dewri (balaghetke yétish dewri), sékileng dewri, chokan dewri, juwan dewri dep töt derwge bölinidu, adette qizlar yatliq bolup ikki üch baliliq bolghandin kéyin yoldishi (éri) bilen menggülük birge ötüshke ishench hasil qilghanda hemde qiranliq mezgilige yétip, her jehettin sülket weslige tolghanda ayal uruq – tughqanliri we qolum – qoshnilirini chaqirip özining «juwan toyi»ni ötküzidu. Juwan toyi üchün alahide dastixan teyyarlinidu, teklip qilin'ghan ayal méhmanlar juwanni tebriklep öz layiqida her xil sowgha – salamlarni ekélidu, juwan toyida juwanning ailisi hal – ehwaligha qarap her xil renglik bir qanche yaghliq, juwanche köngleng, perije ton we telpek teyyarlaydu hemde méhmanlar aldida juwan'gha teqdim qilidu. Juwan toyigha juwan bolghuchining yoldishi altun halqa, sirgha, bayraqliri ayxangza (qosh zire, yeni üch qewet börekche chember qilip otturisigha gümbezsiman yaqut köz ornitilghan altun zirining bir xili), söke (üsti zirsiman, astigha bir – ikki santimétir uzunluqta sanggilap turidighan, qosh talaliq bir xil altun halqa) teyyarlap sowgha qilidu. Bu murasimda juwan bolghuchi sékileng chéchini ikige ayridu, juwanche köngleng üstige perije kiyidu. Juwanche köngleng kéyish – juwan toyining asasliq belgisi, juwanche köngleng özgiche bolup, köprek aq we yéshil sidam yipek rexttin ton yaqiliq qilip tikilidu. Bu könglekning ong yaqisigha at baghri reng (jiger reng)de besh qatar yérim ay shekilik meshut jiyek tutulidu. Bundaq juwanche köngleng üstige choqum perenje ton kiyish shert qilinidu. Perenche qara xangdendin aldin ochuq tonche qilip tikilidu, lékin tügme békitilmeydu. Yéshil tawardin pütün pewaz tutulidu, ikki köksi ornigha yéshil tawardin bir santimétir etrapida yette qatar yérim ay shekillik jyek ornitlidu. Bu bir yürüsh kiyimler nahayiti yarishimliq bolup, ayallarni téximu talapetlik tüske kirgüzidu. Bu kiyimlerni peqet juwan toyi bolghandin kéyin kiyishke bolidu.

Juwan toyi we juwan köngliki köprek kériye ayalliri arisida bir qeder keng omumlashqan bolup, könglek we perenche tonining yaqiliri we köksige orunlashturulghan yette we besh dane ay shekillik jyeklerning bolushidin qarighanda, uning islam dini bilen munaisiwetlik ikenlikini periz qilish mumkin, chünki islam dini eqidiliride besh wax namaz, besh perz, yette qat asman, yette iqlim chüshenchilirige simwol qilip besh we yette sanliri chüshenchilirige simwol qilip besh we yette sanliri ulughlinidu. Yérim ay sheklimu islam dinining simwolluq belgisi.

Ötmeshte juwan toyi ötküzülmigen ayallar ölüp qalsa méyitke yuqiriqi juwan köngliki we perenje tonni kiydürüp shertni ada qilghandin kéyin, andin bu kiyimlerni saldurup sugha alghandin kéyin depne qilish aditi bolghan. Shundaqla yene xelq arisida juwan dewrige yétip, téxi juwan toyi ötküzmigen ayallarni «on balining anisi téxi chokan sékileng» dep mesxire qilish aditimu bar. Buningdin qarighanda uyghur ayalliri ichide juwan toyi ötküzüsh en'eniwi adetke aylan'ghan bir xil murasim bolup , özige xas mezmun we alahidilikke ige. Xelqimiz arisidiki «juwan bilgenni qiz nebilur» dégen temsildin qarighandimu, juwan toyi öz mahiyiti bilen insanning hayat mezgilliri ichide eqil – parasetke tolup, turmush yoligha toluq ishench tiklesh dewrining xatirisi ikenliki melum bolidu.

Baligha at qoyush

Mehmut qeshqeri «türkiy tillar diwani» (Ⅰtom, 525– bet)da «küden» dégen sözni «baligha at qoyush ziyapiti» dep chüshendürgen. Bu baligha at qoyush aditining uzun tarixqa ige ikenlikini körsitidu. Bu adet uyghurlar arisida hazirmu dawamliship kelmekte. Bala tughulup bir nechche kün ötkendin kéyin, ata – ana baligha at qoyush koyigha chüshidu, baligha isim tallaydu. Isim tallap bolghandin kéyin, teqwadar bir adem teklip qilinip, baligha isim qoydurulidu. At qoyghuchi zakilaqliq balini qoligha élip, qiblige qarap turup tekbir éytip, balining quliqigha ezan towlap étingiz xxx bolsun, dep jaynamazgha domlitidu. Sorunda hazir bolghuchilar bowaqni yéngi ismi bilen mubareklishidu. Andin sorunda hazir bolghuchilargha dastixan sélip ularni méhman qilidu. At qoyghuchining aldigha pul yaki bashqa maddiy nerse qoyup razi qilidu.

Uyghurlarda baligha at qoyush bir xil murasim sheklini alghan bolup, bu murasimgha at qoyghuchi mollidin bashqa yene yéqin uruq – tughqanlar we dost – buraderler teklip qilinidu.

Ölüm – yétim ishlirigha dair adetler

1) Uyghurlarda wapat bolghuchi intayin hörmetke ige. Shunga wapat bolghuchi er bolsa «merhum», ayal bolsa «merhume» dégüdek sözler ishlitilidu. Wapat bolghuchining hörmiti üchün uning tawuti qebristan'gha qeder kötürüp bérilidu. Wapat bolghuchining biwasite tughqanliri qariliq tutup erler bélige aq baghlaydu, ayallar béshigha aq yaghliq salidu. Tawut uzitilghan'gha qader ariliqta ölüm petisige kelgen ayallarghimu aq yaghliq sélip qoyidu. Wapat bolghuchining «yette nezirisi» bérilmigüche biwasite er tughqanlar bélidiki aqni yeshmeydu, saqal – burutini almaydu. Biwasite ayal tughqanlar wapat bolghuchining qirqi bolmighuchi (bezide yilighiche) béshidiki aqni almaydu. Qizil – pizil kiyim kymeydu, «qirqi nezir»de yaki «yil nezir»de yashan'ghan birer ayal teselli sözlerni qilip aq salghuchilarning béshidiki aqni éliwétip, bashqa yaghliq sélip qoyidu. Bu «qarisini oshtush» dep atilidu. Hazidar ailide oyun – külke we bashqa tamasha ishliri zadi bolmaydu. Hetta qolum – qoshnilarmu öz öyide köngül achidighan paaliyetler élip barmaydu. Wapat bolghuchining hörmiti üchün uruq – tughqanlar ichide teyyar bolup qalghan toy kéchiktürülidu. Toyni qilmisa bolmaydighan ehwal bolsa hazidar ailining raziliqni alidu.

2) Wapat bolghuchi üchün bérilidighan «üch nezir», «yette nezir», «qirqi nezir», «yil nezir» dégendek nezirler pütün uyghurlargha ortaq bolsimu, lékin bezi yerlerde (bolupmu turpan rayonida) yuqiriqidek nezirlerni ötküzüshtin tashqiri yene «sipare» (besh nezir), «yüz künlük nezir» dégendek nezirler ötküzidu. Hetta bezi yerler (xoten) de «yigirme künlük nezir» ötküzilidu. Bezi yerlerde «yette nezir» chong ötküzülse, bezi yerlerde (turpan rayonida) sipare chong ötküzülidu. «Üch nezir» asasen murdini sugha alghuchini razi qilish meqset qilin'ghini üchün, uninggha peqet yughuchilar we imam – mezinler qatnishidu. Murdini yuyush üchün omumen töt adem qatnishidu. Bularning biri «bash yughuchi», yene biri «ayagh yughuchi», qalghan ikkisi su qoyup bergüchi. «Bash yughuchi» murdining bélining yuqiriqi qismini, «ayagh yughuchi» belning astinqi qismini yuyidu. Yughuchilar yalghuz méyitni yuyupla qalmastin, yene képenni tikip teyyar qilidu we murdini képen'ge alidu. Shuning üchün hazidar aile bolghuchining nimkesh kiyimlirini yuyup tazilap, yughuchilargha qoyidu. Beziler bolsa wapat bolghuchining kiyim – kéchiki ayagh asti bolup qalidu, dep en rext, pul qoyidu. Qaysi xildiki nerse qoyulsun, «bash yughuchi», «ayagh yughuchi» bilen su qoyup bergüchi perqlendürülidu. Murda yuyulup bolghandin kéyin képen'ge élinidu. Képen'ge qizilgül süyi yaki aldin teyyarlap qoyulghan zemzem süyi sépilidu. Bashqa nezirler öz layiqida ötküzülidu. Ölgüchining oghul – qizliri öz aldigha nezir béridu. Hazir bolsa aile bashliqi perzentler namidin birla qétim béridighan boldi. Bu yaxshi ehwal. Uyghurlarda her peyshenbe küni «erwah»largha atap yagh puritidighan ehwal dawamlashmaqta, ularning qarishiche, hemme «erwah» lar jüme küni mekkige toplinip jüme namizi oquymish. Mekkige bérish üchün «erwah» tétik bolushi lazimmish. Her peyshenbe küni yagh puritilsa «erwahlar» tétikliship mekkige baldurla bararmish.

3) Murda yuyulup képen'ge élinip bolghandin kéyin wapat bolghuchining bala – chaqiliri, yéqin uruq – tughqanliri murda bilen widalishidu. Wapat bolghuchi er bolsa uning ayali, eger ayal bolsa, uning éri murda bilen widalashmaydu. Sewebi jan chiqqandin kéyin er ayalgha, ayal erge yat bolup kétidu – de, bir – birini körüsh «namehrem» bolidu, deydighan qarash uyghurlarda nahayiti küchlük.

4) Éri ölgen ayal yaki ayali ölgen er wapat bolghuchining hörmitini qilip, ölgüchining yili bolmighuche erge tegmeydu yaki öylenmeydu (ayrim ehwallar buningdin mustesna). Eger buninggha riaye qilmay erge tegse yaki xotun alsa, perzentler narazi bolidu, jamaet tegeydu.

5) Jinaza namizi meschitte oqulidu. Namaz chüshürülüp bolghandin kéyin namaz chüshürgüchige namaz heqqi, namazgha qatnashqan ghérip – ghurwalargha «isqat» bérilidu. Isqat alghuchilar wapat bolghuchi üchün xalisane namaz oqup qoyidu, namaz chüshürülüp bolghandin kéyin, tawutni kötürüp, qebristanliqqa qarap yol élinidu. Namazgha qatnashquchilarning mutleq köpchiliki qebristanliqqa baridu, jeset görge qoyulup bolghandin kéyin, jamaiet udul hazidar ailisige petige kélip, qur'an – tilawet qilp qaytidu. Etisi bamdat namizidin qaytqan jamaet yeni petige kirip, qur'an – tilawet qilidu. Jinazidiki murdining er yaki ayal ikenlikini tawutqa yépilghan yopuqtin bilgili bolidu. Ayalning tawutigha güllük ésil rextlerdin yopuq yépilidu. Er bolsa aq yaki qara sidam rexttin qilin'ghan yopuq yépilidu.

6) Qebre üchün quruq yer tallinidu, ötmeshte her bir aile jemetining öz aldigha qebristanliqi bolatti. Chettin kélip qalghanlar wapat bolsa «musapirlar qebristanliqi» dep atilidighan omumiy qebristanliqqa kömületti. Qebre igiliri qebrini yoqlighili chiqsa qebrining topisini yölep igizlitip qoyidu hem uchar qushlar yésun dep, üstige dan chéchip qoyidu. Beziler qebrining topisini shamal uchurup tursa yaxshi, dep qarisa, beziler buning eksiche, qebrining topisi uchun ketmesliki üchün gümbez yasap qoyidu. Qebrining bash teripige qebre téshi ornitip, uninggha wapat bolghuchining qisqiche terjimhali yézip qoyulidu. Beziler qebrini tömür yaki yaghach réshatka ichige élip qoyidu. Beziler qebre etrapigha del – derex tikip, gül – giyah térip östürüshni yaxshi köridu.

7) Beziler jesetni ilaj bar yol boyidiki qebristan'gha depne qilidu. Ular yoldin ötküchiler qebristandikilerning rohigha atap dua qilip qoyidu, dégenni ümid qilidu. Shuning üchün mundaq qoshaq peyda bolghan we saqlan'ghan:

Men ölermen, men ölermen

Yolda qoymanglar méni.

Yolda qoysanglar qoyunglar,

Chölde qoymanglar méni.

8) Wapat bolghuchi üchün bérilgen nezir tügigendin kéyin aile jemeti qebristan'gha bérip, qebrini yoqlash, shundaqla her bir roza héyt we qurban hétlarda namazdin kéyin qebristan'gha bérip qebrini yoqlash aditi hazirmu dawam qilmaqta.

9) Uyghurlarda «ata – anamning ayighida yatimen» dégen arzu küchlük bolidu. Shuning üchün yaqa yurtlarda wapat bolghuchining wesyitige asasen, uning jesiti yurtigha élip bérilip depne qilinidighan ehwallar yaki jan üzüshtin ilgiri öz yurtigha ekétidighan ehwallar hazirmu bar.

10) Bezi yashan'ghan ademler bala – chaqilirini aldiritip qoymasliq üchün, hayat waqtidla ülümlükini hazirlap qoyidu. Yerlikni chapturup teyyarlap qoyidu.

11) Iaile chongliridin biri (meyli ata, meyli ana) aghrip qélip saqaymisa, késelning telipi boyiche shu ailide teyyar bolup qalghan toyni qiliwétidu. Eger buninggha ülgürmey késel wapat bolup ketse, jesetni depne qilmay turup nikahni oqutup qoyup, andin jesetni uzitidu. Bu ata – anining öz burchini ada qilishqa qanchilik ehmiyet béridighanliqini körsitidu.

12) Hazidar aile haza bilen bolup kétip öz ailiside tamaq yéyish imkaniyiti bolmaydu. Uruq – tughqan, qolum – qoshna we el – aghiniler ailisi birer hepte, hetta birer ayghiche tamaq ekélip turidu. Kelgen tawaqqa hazidarlar we bashqilar éghiz tégidu.

13) Uyghurlarda ige – chaqisiz yétim – yésizlar, musapirlar ölüp qalsa, uni «xalis ölüm» dep, yurt – mehelle birlikte namizini chüshürüp barliq resmiyetlirini jamaet xalisane yardem qilip depne qilidighan adet bar. Bundaq xalis ölümni uzitishni sawabliq ish dep hésablaydu.

Haza Qoshaqliri

Oyghurlar arisida qedimki dewrlerdin bashlap meyli qaysi xaraktérdiki ölüm bolushtin qet'iynezer «ölümning hörmiti» üchün ölgüchining bala – chaqiliri we uruq – tughqanliri qayghuluq ahangda ünlük awaz bilen yighlaydighan adet bar. Gerche islam dini qarishida «ölümge yigha – zar qilish teqdirge ten bermigenlik, allahning emrige naraziliq bildürgenlik» déyilip, yighlimasliqni teshebbus qilsimu, lékin yigha – zarisiz uzitilghan ölüm jamaetchilik arisida gheyri inkas peyda qilidu. Xelq arisidiki «ölüm yighisi bilen, toy külkisi bilen qiziq» dégen temsilmu mushuninggha qaritilghan. Derweqe, uyghurlarning aditide yigha merhumgha séghinish we judaliq hesretlirini bayan qilishning bir xil shekli hemde «ölgüchining hazisini achqanliq»ning belgisi hésablinidu.

Haza échishning shekilliri xilmu xil bolidu. Köprek rayonlarda merhumning aile – tawabiatliri we yéqin uruq – tughqanliri asasliq hazidar süpitide mermuhgha séghinish we hörmet bildürüsh tuyghuliri ipadilen'gen mersiye sözliri yaki merhumdin raziliq tileydighan tilek qoshaqlirini yigha ahangigha jor qilip éytidu. Bundaq mersiyenamilerda yene merhumning hayat waqtidiki yaxshi süpetliri omumlashturup bayan qilinidu. Bu arqiliq merhomning rohi ewladlarning qelbide menggü yashaydighanliqi ipadilinidu.

Mersiyename (haza qoshaqliri) arqiliq méyitni uzitish aditi bolupmu atush rayonidiki uyghurlar we qaghiliqning taghliq rayonliridki uyghurlar arisida alahidirek bolup, yurt – mehellilerde birer kishi wapat bolsa, uning hazisini échish üchün shu yurtta tonulghan hazichi (yighichi) teklip qilinidu. Bundaq hazichilar asasen yéshi chongraq, péshqedem ayallar bolup, ular hem haza qoshaqlirini ijad qilalaydighan (qoshaq qatalaydighan), hem mungluq yigha awazi bilen kishilerde musibet tuyghusi peyda qilalaydighan alahidilikke ige. Yurt – tawabiatliri aldi bilen ene shu hazichi dep nam alghan ayalgha xewer béridu. Shuning bilen bu hazichi derhal musibet bolghan öyge yétip kélidu hemde matem üchün tikligen uzun tonni tetür kiyip bir qoligha hasa élip, ölgüchining shenige béghishlan'ghan haza qoshaqlirini özige xas yigha ahangi bilen éytidu. Bu mersiyenamining tesiri bilen merhumning aile – tawabiatliri we yurt jamaetliri éghir musibet tuyghusigha chömidu. Eger wapat bolghuchi kishi shu yurttiki hörmetke sazawer mötiwer zatlar, xelq ichidiki tesiri chong qehrimanlar yaki tuyuqsiz bala – qazagha yoluqup waqitsiz qaza tapqan naresidiler bolsa, uning shenige yéghishlan'ghan haza qoshaqlirini éytish üzülmey bir qanche kün dawamlishidu. Adettiki ehwalda haza qoshaqlirini éytish merhumni depne qilishqa élip mangghan peytte yuqiri ewjige kötürülidu.

Matem murasimlirida mersiyenamilerni éytish aditi uyghurlar arisida nahayiti uzun tarixqa ige. «Türkiy tillar diwani»da xatirilen'gen buningdin uzaq zamanlar ilgiridiki xelq ichige tarqalghan mersiyenamiler buning janliq delili.

Alp er tonga öldimu,

Esiz ajon qaldimu.

Özlek öchin aldimu,

Endi yürek yirtilur.

«Türkiy tillar diwani»da mushu mezmundiki mersiyenamiler xéli köp uchraydu. Mersiyename bir janér süpitide uyghur xelq éghiz edebiyati we yazma edebiyattin orun élishi, biz yuqirida tilgha élip ötken matem murasimlirida haza qoshaqlirini éytish aditi bilen munasiwetlik.

Uyghur Orup Adetliri namliq kitaptin elindi