Aile we Qérindashliq Munasiwet

Aile déginimiz – nikah munasiwitidin shekillen'gen ortaq gewdini körsitidu. Mushu ortaq gewde ichidiki ezalarning munasiwiti qérindashliq munasiwet déyilidu. Uyghurlarning ijtimaiy tarixida qérindashliq munasiwet aile munasiwitini shekillendüridighan asasiy amil bolghachqa, aile munasiwiti köpligen murekkep hadisilerni kontrol qilip turidu. Buning ichide eng gewdilik bolghini aile ezalirining orni we derijiside körülidighan roshen perqlerdin ibaret.

Xuddiy bashqa milletlerge oxshash uyghurlarmu nahayiti uzaq bir mezgil féodalliq hakimiyet kontrolluqida yashighachqa, ularning ailiwi adetliride atiliq qandashliq munasiwitining tesiri qoyuq ekis étilgen. Yeni aile bashliqi erge mensup bolup uning ailidiki orni we hoquqi chong bolghan. Qalghan aile ezaliri ene shu aile bashliqining hökümige mutleq boysunush shert qilin'ghan. Bu hal ailining ichki qisimidiki ish teqsimati, warisliq hoquqi, ailining jem'iyet bilen bolghan munasiwitini bir terep qilish hoquqi qatarliq jehetlerde eks etken. Mesilen, uyghurlarda bir ailige nisbeten barliq iqtisadiy élim – bérim ishlirini bashqurush, bir terep qilish, ailining pütün iqtisadiy ishlirigha igidarchiliq qilish hoquqi aile bashliqi bolghan erge xas bolup, bashqa aile ezaliri uninggha wekillik qilalmaydu. Eger aile bashliqi dep étirap qilin'ghan er ölüp ketken bolsa yaki melum sewebler bilen sirtqa chiqip kétip, uzaq mezgil qaytip kélelmigen bolsa, ailige munasiwetlik yuqiriqidek ishlarni jamaetning képilliki we guwahliqi astida shu ailining chong oghli (eger shu ailide oghul bala bolmisa aile bashliqining ayali) wekaliten bir terep qilish hoquqigha ige bolidu.

Aile iqtisadiy mülkige warisliq qilish jehette uyghurlar omumen islam sheriitide belgilen'gen miras ayrish belgilimilirini ijra qilghan, yeni aile ezaliri ichidiki er bir oq, ayal yérim oq nisbiti boyiche miras ayrilghan. Shu öyning bir qisim parche mülükliri, déhqanchiliq saymanliri, qacha – qucha, qazan – qumuch, öy jabduqliri mirasning sirtida bolup, u nersiler shu ailining chiriqini yurutqan oghulgha qalduruldu, nawada ata – ana hayatliqida béqiwalghan newre – chewriler we bashqilar bolsa, ular mushu ailining bir ezasi süpitide qérindash bir tughqanlargha oxshash aile mülkige warisliq qilish hoquqigha ige bolidu.

Uyghurlar arisida oghul bala chong bolup öy – ochaqliq bolghandin kéyin derhal öy ayrimaydu. Eger öy ayrip qoyushqa toghra kelgende, ata – anisi hayat bolsila uning iqtisadiy kirim – chiqimi we hayatliq menbesi chong ailige baghlan'ghan bolidu. Ata – anisi hayat turup miras telep qilish jamaetchilik ichide qattiq eyib hésablinidu. Balilar chong bolup öy ayrighanda, kichik oghul (kenji oghul) ata – anisigha hemrah bolup, shu ailining chiriqini yurutidu. Shuning üchün köpligen uyghur chöchekliri we dastanlirida kenji oghulni batur we danishmen süpitide ulughlash en'enisi algha sürülgen.

Uyghur jem'iyiti burunraq féodalizimgha köchkenliki üchün ularning aile qurulmisida uruqchiliq we qebilichilik hayatining tesirliri körünerlik orunda emes. Shu sewebtin ewlad – ejdadlarning namini we ular otturisidiki munasiwet baghlinishini perqlendüridighan atalghularmu körünerlik emes. Yeni, uyghurlar arisida er we ayal terep tughqanlirining nami bezi milletlerdikidek mexsus atalghu bilen emes, belki «chong», «kichik» dégen'ge oxshash süpetlerni qoshush arqiliq perqlendürülgen, mesilen:

Dadining akisi – chong tagha (bezi jaylarda chong ata)

Dadining inisi – kichik tagha (bezi jaylarda kichik ata)

Dadining achisi – chong hamma (bezi jaylarda chong apa)

Dadining singlisi – kichik hamma (hammacha, bezi jaylarda kichik apa) dégenlerge oxshash. Emma «türkiy tillar diwani»da uyghurlardimu wastilik toghqanlarning mexsus nami bolghanliqi heqqide bezi melumatlar bar.

Alayluq:

yuyq – Xotunining inisi, yeni erning qéyin inisi

ini – Xotunigha nisbeten erning özidin kichik ukisi

iqi – Xotunigha nisbeten yéshi özidin chong bolsa bolidu.

sinili – Erning özidin kichik qiz qérindishi

baldiz – Erge nisbeten xotunining özidin kichik qiz qérindishi

aga – Erge nisbeten xotunining özidin chong qiz qérindishi (mehmud qeshqiri: «türkiy tillar diwani» Ⅲ tom 7– bet)

Uyghurlarning aditide «men» ni merkez qilip yuqirigha sanighanda, dadisi bilen anisighiche bir ejdad, chong dadisi bilen chong anisighiche ikki ejdad, bowisi bilen mumisighiche üch ejdad, chong bowisi bilen chong mumisighiche töt ejdad hésablnidu.

«Men» din töwen'ge sanighanda, oghul – qizliri bir ewlad, newriliri ikki ewlad, ewriliri üch ewlad, chewriliri töt ewlad, pey newiriliri besh ewlad hésablinidu. Shundaq qilip toqquz ewlad biwasite qérindashliq katigoriyisini teshkil qilidu. Bu biwasite qérindashlar ara nikahlinish cheklinidu.

Aile Istili we Aile Terbiyisi

Uyghurlar ezeldin aile istiligha yüksek étibar bilen qarashqa adetlen'gen. Chünki ular aile istilining toghra yaki xata bolush öz ailisining ronaq yépishi yaki weyran bolushigha biwasite tesir körsitidu dep qaraydu. Shu sewebtin her qandaq bir ailining ezasi shu ailining ortaq istili belgilen'gen daire ichide paaliyet élip béridu. Ailige mensup ortaq istil her bir ailide en'eniwi halda shekillen'gen bir xil ijtimaiy adet bolup, aile ezalirining uninggha emel qilishi telep qilinidu. Aile istili aile terbiyisini öz ichige alidu we shu arqiliq wujudqa kélidu. Uyghurlarda aile terbiyisi mundaq ikki muhim mezmunni öz ichige alidu; Biri, exlaqiy terbiyige ehmiyet bilen qarash; Yene biri, aile shejerisige warisliq qilip, ewladlarning emeliy iqtidarini yétildürüshke diqqet qilishtin ibaret.

Aile ezalirigha exlaqiy terbiye élip bérish ata – anining bash tartip bolmaydighan muqeddes burchi bolup, uyghurlarning aile köz qarishida «atining izi baligha qalidu» dégen eqide nahayiti küchlük. Shu sewebtin qaide – yusun bilmeydighan edebsiz balilar chéliqsa, kishiler aldi bilen uning ata – anisini eyibleydu. «Chaqta gunah yoq, shadisi buzuq, qizda gunah yoq, anisi buzuq» dégen maqal ene shu en'eniwi qarashtin chiqqan.

Uyghur aililiride yürgüzülidighan exlaqiy terbiyining mezmuni we dairisi intayin keng bolup, omumen aile ezalirini emgekchan, rastchil, öz'ara köyümchan, aq köngül, eqil – parasetlik, ehli musulman qilip terbiyleshni meqset qilidu. Oghul balini terbiyleshni asasen dada, qiz balini terbiyleshni bolsa ana öz üstige alidu, shuning üchün dada bolghuchi oghlini kichik waqtidin bashlap arqisigha egeshtürüp jem'iyet bilen köprek uchrashturushqa ehmiyet béridu, edeb – exlaq ögitidighan sorunlargha birge élip baridu, öyge méhman kelse, balisini chaqirip méhman'gha edeb bilen salam bérishke dewet qilidu. Méhmanning quligha su bérishini meqsetlik halda baligha tapshuridu we bashqilar. Uyghurlarning neziride qiz bala haman «talaning adimi», yeni bashqa ailige «bala» bolidighan bolghachqa, qiz balining terbiyisige intayin köngül bölidu. Shu sewebdin ana bolghuchi qiz baligha kichik waqtidin bashlap öz taziliqi, kir – qat yuyush, tamaq étish, tikimchilik qatarliq ishlargha ögitidu.

Qisqisi, uyghurlar, arisida qedimdin tartip en'ene süpitide dawamliship kelgen bir türüsh aile qaide – yosunliri turghuzulghan bolup, kéyinche islam dinining edep – exlaq mizanliri bilen zich birliship emel qilishqa tégishlik milliy exlaq aditige aylan'ghan. Bundaq adetler uyghur xelq éghiz edebiyati we klassik yazma edebiyatta roshen ekis étilgen. Mesilen, yüsüp xas hajipning «qatadghu bilik» dastanida mundaq béytlar uchraydu:

110. Tola kona bir söz meselde kélur,

Ata orni, ati oghulgha qalu.

246. Kishi yaxshi at birle alqish alur,

Yaman atliq olsa, u qarghish alur.

1664. Durusluq, uyat hem bu yaxshi qiliq,

Birikse bu uchi bolur xushchiliq.

1951. Eqilliq kérek hem bilimlik kérek,

Séxyliq kérek hem siliqliq kérek.

4276. Xushal hayatta yashaymen déseng,

Tirishqin, hesettin yiraq bol özüng.

4509. Oghulni bikar – bosh yürme sen qoyup,

Bikarchi bolup u laghaylap yürüp.

4506. Oghul – qizgha öget bilim hem edeb,

Bérur bu anga ikki dunyada nep.

Démek, uyghurlar arisida ailining ichi we sirtidiki pütkül ishlarning hemmiside emel qilishqa tégishlik qaide – yosunlar barliqqa kelgen bolup, u aile ezalirining diligha pütülgen «xatirisiz asasiy qanun»dur. Shu sewebtin u tarixtin buyan bir xil en'eniwi adet süpitide aile ezalirining aile qaide – yosunlirigha xilap ish heriketlirini eyiblesh we cheklesh rolini oynap kelgen we kelmekte.

Yurtdashliq Munasiwet

Uyghurlar olturaqlashqan yurt – mehelliler gerche yekke aililiklerdin terkib tapsimu, lékin ularning arisida yurtdashliq munasiwiti nahayiti qoyuq bolidu. Ularning aditide yurt – mehellidikiler bilen bir tughqandek inaq ötüshni hemmidin ela bilidu. Shu sewebtin «yiraqtiki tughqandin yéqindiki qoshna ela» dégen maqal kélip chiqqan. Yurtdashlar arisidiki öz'ara hemkarlishishining dairisi nahayiti keng bolup, ishlepchiqirishtiki hemkarliq adetliri we turmushtiki hemkarliq adetlirini öz ichige alidu.

Uyghurlar déhqanchiliq igilikini asas qilidighan bolghachqa, déhqanchiliq igilikining xaraktéri boyiche, her jehettin zich hemkarliqqa muhtaj bolidu. Déhqanchiliq ishlepchiqirishning waqit xaraktéri nahayiti küchlük bolghachqa, tériqchiliq we yighim pesilliride heq telep qilinmaydighan bir xil en'eniwi lapqutlishish aditi shekillen'gen, chünki hemme ailining ishlepchiqrish küchi we emgek iqtidari oxshash bolmighachqa, «kündin qalsa yildin qalidu» gha jiddiy peytni qoldin bermeslik üchün öz ara lapqutliship tériqchiliq qilish éhtiyaji tughulghan.

Uyghurlar arisida turmushtiki hemkarlishish adetliri téximu körünerlik bolup, aililer arisidiki dostane alaqe turmushining hemme tereplirige chongqur singgen. Mesilen, uyghurlar arisida toy – tökün yaki ölüm – yétim ishliri yüz berse mehelle hetta yurt boyiche xalisane yardem béridighan ésil adet bar. Melum ailide toy bolmaqchi bolsa, uningdin xewer tapqan qulum – qoshnilar özlikidin shu ailige bérip «yardemlishidighan ish barmu? Dep iqtisadiy we bashqa jehetlerdin yardem bérish qizghinliqini ipadileydu. Toyning yémek – ichmeklirini teyyarlashtin tartip méhmanlarni kütüsh we uzitishqiche qulum – qoshna we yar – buraderler jem bolup, xalisane yardemlishidu. Hetta iqtisadiy qiyinchiliq tüpeylidin öylinelmigen yétim – yésir yuqsullarni yurtdashliri iqtisadiy jehettin yardem qilip öy – ochaqliq qilip qoyidu. Bundaq yardemni «sawabliq ish»dep hésablaydu.

Ölüm – yétim ishlirida bundaq öz'ara hemkarliq téximu gewdilik ipadilinidu. Chünki ölüm ishi köpinche tasaddipiy yüz béridighan bolghachqa, uninggha ölüm igisi aldin'ala teyyarliq qilalmaydu. Bundaq ehwalda ölüm igisi bashqilarning yardimige téximu muhtaj bolidu. Nawada ölümge ige bolidighan adimi yoq yétim – yésilar ölüm qalsa uni depne qilish ishlirigha bashtin – ayagh yurt – jamaet mes'ul bolup xalis uzitidu.

Yurt ichide birer aile yéngidin öy salmaqchi bolsa, qulum – qoshnilar we yurtdashlar heriketke kélip xalisane yardem béridu.

Yuqiriqilardin tashqiri her xil tebiiy apet we bashqa sewebler tüpeylidin éghir ziyan – zexmetke uchighan aililerning turmushighimu hemkarlishish ulargha maddiy we meniwi jehettin yardem bérish qedimdin dawamliship kéliwatqan en'eniwi adetlerning biri.

Uyghurlar ichide köpinche bir meschit jamaiti birlik qilinip, shu daire ichide her xil tüzümler we nizamlar yolgha qoyulghan. Birer ehwal yüz berse meschit jamaetliri birlikte kéngiship hel qilghan. Eger birer ailide aghriq – silaq bolsa meschit jamaetliri bamdat namizidin yénip, kolléktip halda aghriqni yoqlap hal soraydu. Bir qanche kün meschitke chiqalmay iz – déreksiz yoq bolup ketkenlerning öyige jamaet topliship bérip ehwal uqushidu. Bolupmu yashan'ghan qéri – chürilerni dawamliq yoqlap halidin xewer élip turidu. Yurt – mehelle ichide oghriliq, bulangchiliq, urush – jédel, zina qilish qatarliq nalayiq qilmishlar sézilse, yurtdashlar birlikte kéngiship jazalash charilirini békitidu.

Omumen alghanda, yurtdashliq munasiwet istéxiylik halda shekillen'gen bolup, örp – adet tüside ipadilinidu.

Qoshnidarchiliq

Uyghurlarda qoshnidarchiliq jehette obdan en'eniler saqlan'ghan.

1) Qoshnilar bir – biri bilen nahayiti inaq ötüshidu. Bir – birining xushalliqi we qayghu – siritige ortaqlishidu. Bir – birining derdige derman bolidu. Bolupmu toy – tökün, ölüm – yétim bolghanda bu alahide gewdilik körülidu. U chaghda éghir – yénik ishlarda bir – birige obdan hemkarlishidu. Shunga «yiraqtiki tughqandin , yandiki qoshna yaxshi» dégen maqal kélip chiqqan.

2) Qoshnilar etigen – axshamliri barmusen – yoqmu seni» déyiship, bir – biridin hal – ehwal soriship turidu. Adettiki künlerde kirish – chiqish qilip turidu. Bu munasiwetni qoyuqlashturidu.

3) Qoshnilar öz'ara kem – küte nersilirini bir – biridin ötne – yérim qilishidu. Soralghan nerse barla bolsa bermey qoymaydu.

4) Qoshnilar öz ara bir – birige tamaq sunushidu. Qoshnilardin biri obdan tamaq qilghan küni shu tamaqtin öz qoshnisigha kirgüzüsh, uzundin béri dawam qilip kelgen yaxshi en'enimiz. Tamaq kirgüzülgen qacha qachan qaytishidin qet'iynezer, hergiz quruq qaytmaydu.

5) Yéngi qoshnilar köchüp kelse, kona qoshnilar ularni qizghin qarshi alidu. Öylirige chaqirip kütüwalidu. Shuningdek qoshnilardin birersi köchüp ketse, qépqalghan qoshnilar chay qilip uzitip qoyidu. Köchüp ketken we qépqalghan qoshnilar bir – birini daim izdiship turidu.

6) Qoshnilarning birerining öyide matem – musibet bolghan bolsa, bashqa qoshnilar öz öyide köngül échish paaliyetliri élip barmaydu.

7) Qoshnilarning birersining yiraq yaqa – yurtlardin yéqin uruq – tughqanliri kelse, bashqa qoshnilar qoshnining hem kelgen méhmanning izzitini qilip öz öylirige chaqiriwalidu.

8) Qoshnilardin birersi yiraq – yéqin bir yaqqa kétip qalghanda, bashqilar uning ailisidin xewer élip qoyidu. Bu qoshnidachiliqta kem bolmaydighan yaxshi xislet.

9) Qoshnilar bir – birining keynidin gheywet – shikayet qilmaydu, bundaq qilishni nomus dep bilidu.

10) Qoshnilar perzentlirini xuddiy bir ailining baliliridek inaq ötüshke dalalet qilip turidu.

Ittipaqliq – Inaqliq

Uyghurlarda eng yaxshi adetlerdin biri – ittipaqliq – inaqliq, öz'ara adawet tutushmasliq.

Ikki adem otturisida adawet peyda bolup qalghan bolsa, bashqa biri teshebbuskarliq bilen adawet tutushqanlarni epleshtürüp qoyidu. Adewetleshkenlerning biri öz xataliqini boynigha élip yene bir terepke chay tutup namaqul bolidu. Shuning bilen otturidiki adawet yuyulup kétidu, burun bezi yerlerde adawetleshkenlerdin biri özlikidin yene bir terepni ashpuzulgha chillap, chay tutush yoli bilen adawetni tügitidighan; Bezi yerlerde bolsa bir terep yene bir terepke chilim tutush yoli bilen adawetni yuyudighan ehwal bolghanidi.

Héyt – ayem, ölüm – yétim waqitlirida adawet tutushqanlar bir – birining öyige petige bérish; Shundaqla bir – birining késilini yoqlash arqiliq adawetni yuyidu. Adawet tutushqanlarning birining ailisi birer kélishimeslikke yoluqqan bolsa, yene bir terep shu ailige köngül sorap bérish yoli bilen otturidiki adawetni yuyush – uyghurlarning eng yaxshi xisletlirining biri.

Méhmandostluq

Méhmandostluq uyghur xelqining eng ésil, eng yaxshi en'enisi. Uyghur xelqi öyge méhman kelse «bext kélidu» dep qaraydu. Méhmandostluq nurghun jehetlerdin ipadilinidu.

1) Öyige kelgen méhmanning hörmiti üchün, alahide dastixan sélinidu. Eqelliysi, qaynaq su, zaghra bilen bolsimu méhman qilinidu. Uyghur xelqining méhmandostluqi héyt – ayemlerde alahide gewdilik körülidu.

2) Méhman hörmetke sazawer. Méhman'gha chay yaki tamaq petnus bilen sunulidu. Nailaj bir qol bilen bérish toghra kélip qalsa «bir qulup bolup qaldi. Epu qilsila» dep öze éytilidu. Shundaqla méhman yaki chonglarning qolidin bir nerse alghandimu ikki qollap élish – bu uyghurlarning omumiy aditi. Méhman'gha chay quyghanda yaki bashqa nerse sunulghanda, ong qol ishlitilidu. Sol qolni ishlitish méhman'gha nisbeten tolimu hörmetsizlik bolidu.

3) Er – xotun derqem turup méhman kütüwatqanda, öy igisi bolghan ayal er méhman'gha toghridin – toghra chay yaki tamaq sunmaydu. Peqet éri arqiliq sunidu.

4) Méhman'gha chay quyulghan yaki tamaq usulghan qachining puchuq yaki dez bolup qalmasliqigha alahide diqqet qilinidu. Eger diqqetsizliktin dez yaki puchuq qachida chay yaki tamaq keltürüp qalghan bolsa, öy igisi sezgen haman yenggüshliwétidu we méhmandin epu soraydu. Méhman'gha chay quyghanda piyalini toldurup quymaydu, chayni piyalining otturigha quyup köpükleshtürüwétish nahayiti eyib bolidu. Shunga chay piyalining yan teripige qoyulidu. Piyalidiki kona chay üstige yéngi chay quyulmastin, kona chayni töküwétip chayni yéngilaydu.

5) Méhman kangliq – supiliq öyge bashlan'ghan bolsa, méhmanning astigha körpe sélinidu.

6) Öyge kelgen méhman ishik aldida yaki derwaza sirtida uzitip qoyulidu. Ishiktin chiqmay uzitip qoyush méhman'gha nisbeten nahayiti hörmetsizlik bolidu.

7) Birawning öyige ulaghliq méhman kelse, öy igisi öyining sirtigha chiqip qarshi alghandin sirt, méhmanning qolidin ulaghni élip baghlaydu. Méhman yanar waqtida öy igisi ulaghni yéship kélip, méhmanning qoltuqidin yölep ulaghqa mindürüp qoyidu.

Dastixan Üstide

Köp hallarda toy – tökün, nezir – chiragh qatarliq merikilerde, méhmandarchiliqta tonughan – tonumighan, yashan'ghan we yashlar bilen bir dastixanda olturup qélishqa toghra kélidu. Bundaq chaghlarda diqqet qilishqa tégishlik edeb – exlaqqa dair bir munche qaide – yosunlar bolidu:

1) Chonglar bilen bir dastixanda olturghanda, tamaqqa chonglar qol uzatmighuche qol uzitish tolimu edebsizlik bolidu. «Qéni élip bersile» dep chonglarni teklip qilish güzel exlaqtur. Shundaqla sahibxan tamaqqa teklip qilmighuche tamaqqa qol sunup tamaqni yéyishke bashlash – bumu exlaqsizliq bolup hésablinidu.

2) Bashqilar bilen bir dastixanda tamaq yégende, öz aldini qoyup bashqilarning aldigha qol uzitish – bumu edebsizlik hésablinidu. Shundaqla qachidiki tamaqni éleshtürüp qochush tolimu edebsizlik bolup hésablinidu.

3) Tamaq waqtida gepdanliq qilip bashqilarning keypini buzush eyiblik ishlardin bolup hésablinidu.

4) Tamaqni ashurup qoyush, tamaqni pakiz yémey, qachida tamaq yuqundilirini qaldurush bumu nachar qiliqlardindur. Uyghur xelqining eng ésil adetliridin biri yémek – ichmekni zaye qilmasliq, uni qedirlesh, shunga yerge chüshüp ketken yaki dastixan'gha chéchilip ketken nan uwaqlirini tériwélip aghzigha séliwalidu.

5) Dastixan üstide chüshkürüsh, yötilish toghra kelgende, qolining arqisi bilen éghiz – burunni tosuwélish – bu edebning belgisi. Shuningdek dastixan üstide yaki birawning yénida mishqirish, qaqirish eyib ishlardin bolup hésablinidu. Buningdin bashqa, dastixan üstide chish kolash, qattiq kékirishmu eyib ishlardin bolup hésablinidu. Eger chishini kolashqa toghra kelse, éghizni aliqan bilen tosup turup kolaydu. Dastixan üstide we bashqilar yénida esnep kérilishmu eyib ishlardin bolup hésablinidu.

6) Dastixan'gha olturushtin ilgiri hemme adem qolini chayqaydu. Shundaqla chong – kichik terettin kéyinmu qol yuyidu, qolni yuyup bolghandin kéyn, qol löngge bilen értilidu. Qolni sürtmestin qolini silkish eyib ishlar bolup sanilidu.

7) Biraw dastixan üstige kirip kelse, uni «kelsile» «dastixan'gha kelsile» dep dastixan'gha teklip qilishmu eng yaxshi exlaqimiz.

8) Yashan'ghan ademler bilen bir dastixanda olturup tamaq yégende yalangbashtaq olturush – bashqilar tegeydighan ishlardin bolup hésablinidu. Shundaqla neriz – chiragh, ölüm – yétim merikilirigimu yalangbashtaq bérish eyib ishlar jümlisige kiridu. Buni jamaet tegeydu.

9) Bashqilar bilen bir dastixanda olturup tamaq yégende dastixan yighilmay turup (dua qilinmay turup) yaki bashqilar tamiqini yep bolmay turup, dastixandin turup kétish nahayiti edebsizlik bolidu.

Isim Qoyush

Uyghurlarda isim qoyush aditi bir qanche basquchni bashtin kechürgen. Buni mundaq üch dewrge bölüp chüshendürüsh mumkin:

1) Islamiyettin burunqi kishi isimliri.

2) Islamiyettin kéyinki kishi isimliri.

3) Azadliqtin kéyinki kishi isimliri.

Uyghur xelqi islam dinini qobul qilmastin burun, asasen uyghurche söz bilen isim qoyushqa adetlen'gen. Mesilen, baytemir, iltemir, beg buqa, qara buqa, qara baxshi... Dégendek ismlargha oxshash buningdin bashqa, her qaysi rayonlarda yashighan uyghurlar özlirige sheher, yer namlirini isim qilip qoyush bir en'ene idi. Chinggizxanning muhim meslihetchiliridin biri bolghan qariyaghach buyruqining «qariyaghach» dégen yerning namini özige isim qilip qoyushi, shuningdin uyghur idiquti barchuq art tékin (barchuq hazirqi maralbéshi nahiyisining qedimki nami) sözni özige isim qilip qoyushi buni ispatlaydu.

Uyghur xelqi islam dinini qobul qilghandin kéyin, islam dini uyghurlarning isimlirighimu tesir körsetti, shuningdin bashlap, uyghurlarning isimliride erebche we parische söz bilen qoyulghan isimlar köpiyishke bashlidi. Mesilen, abdulla (allaning quli), hebibulla (allaning dosti), seypulla (allaning qilichi), mutiulla (allaning itaetchan quli), rehmitulla (allaning rehmiti) dégen isimlargha oxshash.

Islam dinigha bolghan étiqad – ishench kücheygen we chongqurlashqanséri, burunqi sap uyghurche söz bilen qoyulghan isimlarning ornini erebche söz bilen qoyulghan isimlar igileshke bashlidi, her bir musulman uyghur özining allagha, malaikilerge, peyghemberlerge, chahar yarlargha, anilargha bolghan séghinishini izhar qilish üchün, ularning ismini özlirige isim qilip qoyushqa bashlidi. Mesilen:

1) Allaning süpetlirini isim qilip qoyush bir qeder köp uchraydu. Mesilen, xaliq (mexluqatni yaratquchi), qadir (hemmige küchi yetküchi), ghopur (epu qilghuchi) dégendek isimlargha oxshash.

2) Malaikilerning isimlirini isim qilip qoyushmu adetke aylan'ghan. Mesilen, israpil, mikail... Dégenlerdek.

3) Peyghemberlerning ismini isim qilip qoyush, mesilen, dawut, musa, eysa, muhemmet, ishaq, ibrahim, ismayil, yaqup, yüsüp...Dégendek isimlargha oxshash.

4) Chahar yarlarning ismini isim qilip qoyush. Mesilen, ababekir, ömer, osman, eli dégen ismlargha oxshash.

5) Muqeddes anilarning ismini isim qilip qoyush. Mesilen, hawa, meryem, sare, ayshe, xediche, patime, hejer... Dégenlerdek.

Buningdin bashqa islam dinigha ait sözlerni isim qilip qoyghuchilarmu köp uchraydu, mesilen, islam, imam, resul, iman, jennet... Dégenlerdek. Mesilen, medine , quddus dégenlerdek.

Lékin islamiyettin kéyin uyghurche söz bilen isim qoyush aditi pütünley üzülüp qalghan emes, mesilen, képek, süpürge, keke, palta, choruq, yantaq, toqa, samsaq, qoza, taylaq, bosuq, chawar, bulaq, maysa, alma, ay, altun, cholpan, yultuz, tursun, toxti, arslan...Dégendek isimlargha oxshash.

Azadliqtin kéyin erebche sözler ichidin menisi yaxshi, diniy tüs almighan adalet, adil, pazil, alim, arip, aza, xélil, jélil, mehmud, mexsut, pezilet, saadet, zöhre...Dégendek isimlarni qoyushtin tashqiri, yene uyghur tilining özige xas söz yasash usuli bilen dewrge layiq, dewrning xaraktérini eks ettürüp béridighan isimlarni qoyush omumlishishqa bashlidi. Mesilen, erkin, ötkür, qutluq, turghun, tuyghun, örkesh, yalqun, yoldash... Dégendek ismlargha oxshash.

Uyghurlarning isim qoyush aditide ular öz tarixida étiqad qilghan diniy eqidilerning tesiri eks etken. Mesilen, bezi perzent körmigen, körgen bolsimu balisi turmighanlar birla perzent körgen bolsa, balining turup qélishi üchün, allagha yalwurup, baligha «niyaz» (yalwurush dégen menide) dep isim qoyup, béshigha chach qoyup qoyatti.

Balisi turmighanlar birer perzent körüp qalsa, balini bashqa biri (asasen tughqanliri)ge bériwétetti. Bir muddettin kéyin u balini «sétiwalatti»–de, balisigha «sétiwaldi» yaki «tiliwaldi» dégendek isimni qoyatti. «Sétiwalghuchi»ning qol – ilkide bolsa alahide xushalliq merikisi ötküzüp béretti. Bala yüzi körmey kéyin perzent körgenler balining ömri uzun bolushini ümid qilip, öz balilirigha tursun, polat, tömür, toxti, turdi, tashpulat, tashtömür...Dégendek isimlarni qoyatti. Shundaqla uzaq mezgil perzent körmigenler tasaddipiy perzent körüp qalghan bolsa, xushalliqida alla berdi, xuda berdi, igemberdi dégendek isimlarni qoyushqan. Uningdin bashqa öz perzentining uzun ömür körüshini ümid qilip, uzun ömür körgen ademlerning ismini qoyidighan adetlermu bolghan.

Öz perzentining chong bolghanda bilimlik, döletmen bolushini ümid qilghan ata – ata öz balilirigha alim, pazil, sultan, dölet, melike, gheni – dégendek isimlarni qoyghan.

Yad étish, séghinish yüzisidin öz balilirigha wapat bolup ketken ata – ana, yéqin tughqanlarning ismini isim qilip qoyghuchilarmu bolghan. Buning tetürsiche, balilarning ömri qisqa bolup qalidu, dégen qarash bilen wapat bolghuchining ismini öz balilirigha qoymasliqtek ehwallarmu bar.

Balilargha qoyulmaqchi bolghan isimning uruq – toghqanlar ichidiki ismlar bilen oxshash bolup qalmasliqigha alahide diqqet qilinatti.

Balilargha qoyulghan isimlar ichide balilarning tughulghan mezgili bilen munasiwetlik isimlar xéli köp uchraydu. Héyt, jüme, azna, noruz, seper, hoshur, barat, rejep, rozi, aprél...Dégendek.

Asman jsimliri we tebiet hadisilirige munasiwetlik isimlar. Mesilen, cholpan, zöhre, yultuz, seyyare, exter, yeshin (chaqmaq)– qemer...Dégenlerge oxshash.

Bezibir ösümlük, giyah we méwilerning namini isim qilip qoyush. Mesilen, anar, alma, jineste, zeytun, chinar, samsaq, maysa, yantaq, reyhan dégenlerge oxshash.

Bezibir haywan, qushlarning ismini isim qilip qoyush. Mesilen, arslan, yolwas, maymun, tuti, qunduz, eset (shir)...Qatarliqlar.

Bezi medet, yer asti qézilmilirining namini isim qilip qoyush, mesilen, altun, kömüsh, almas, marjan, zumret dégenlerge oxshash.

Uyghurlar öz balilirigha isim qoyghanda töwendikidek ehwallargha alahide diqqet qilatti:

1. Qoshkézek ikki oghul tughulghan bolsa, yad étish, séghinish yüzisidin elining patimedin tughulghan oghulliri hesen – hüsenlerning ismini qoyatti. Qoshkézek tughulghanlarning biri oghul, biri qiz bolsa oghulning ismini hesen, qizning ismini patime dep qoyatti. Eger her ikkilisi qiz bolsa birining ismini patime, birining ismini zöhre dep qoyatti.

2. Yüsüp isimlik bir adem oghul perzent körgen bolsa uning ismini yaqup dep qoymaytti. Ismayil isimlik bir adem oghul perzent körgen bolsa uning ismini hergiz ibrahim dep qoymaytti. Chünki, yüsüp yaqup peyghemberning, ismayil bolsa ibrahim peyghemberning oghulliri bolghanliqtur.

Uyghurlarning ismini rayon xaraktérlik dep éytishqa bolidu. Bezi ismlargha qarap shu ademning qeyerlik ikenlikini bilgili bolidu. Éytayli er isimliri «met» sözi bilen bashlan'ghan bolsa (mettursun, metqurban, metrozi) u ademning xoten we uning etrapidiki yurtqa tewe ademler ikenlikini; Er isimliri «imam» sözi bilen bashlan'ghan bolsa (imam hesen) bularning atush terepning ademliri ikenlikini; Er isimliri «obul» sözi bilen bashlan'ghan bolsa (obulqasim, obulsidiq) bularning qeshqer terepning ademliri ikenlikini; Er isimliri «tu» yaki «aq» sözi bilen bashlan'ghan bolsa (tuniyaz, aqniyaz) bularning aqsu terepning ademliri ikenlikini; Er isimliri axirigha «qari» qoshulghan bolsa (ghappar qari, sattar qari) bularning kucha terepning ademliri ikenlikini; Er isimlirining axirigha «jan» sözi qoshulghan bolsa (musajan, ablajan) bularning ghulja terepning ademliri ikenlikini bilgili bolidu. Ayallar ismining axirigha «gül», «nisa» sözliri qoshulghan bolsa (nurgül, reyhan'gül, turnisa, aynisa) bularning qeshqer terepning ayalliri ikenlikini; Ayallar ismining axiridiki «büwi», «qiz» largha qarap (jennetbüwi, ayimqiz) bularning ghuljiliq yaki shu terepning ayalliri ikenlikini bilgili bolidu. Shundaqla iskender, ishaq, sopi, we aysimaxan, almaraxan, maysixan, eznixan...Dégendek ayallar ismigha qarap, bularning turpan rayonining ademliri ikenlikini bilishke bolidu.

Chonglarni Hörmetlesh

Uyghur xelqining qaide – yosunliri ichide chonglarni hörmetlesh alahide xaraktérlik, buning ipadiliri köp terepte körülidu.

1) Yashan'ghan ademlerni körgende ong qolini köksige élip «essalamu eleykum» dep salam béridu. Chonglar bolsa «weeleykum essalam» dep jawab qayturidu. Salam we jawab beja keltürülüp bolghandin kéyin ikki qol bilen qol éliship tinchliq – amanliq sorishidu. Bu adet yalghuz erlerdila emes, xotun – qizlardimu bar. Lékin ular erler bilen qol élishp körüshmeydu. Yashan'ghan ayallar bir – biri bilen yüzini – yüzige yéqip körüshidu. Yash qizlar yaki chokanlar özidin chong erlerni yaki ayallarni körse «essalam» sözini ishlitip, azraq égilip tezim qilidu. Yashlarning yashan'ghan ademlerge «yaxshimu siz» dep bir qol bilen qol éliship körüshüshi uyghur xelqining aditige uyghun emes.

2) Yashan'ghan ademler ismining axirigha «dada, tagha, aka, ana, hamma, acha» dégendek hörmet sözlirini qoshup chaqirish eng yaxshi aditimizdur. Biwasite ismini atap chaqirish tolimu hörmetsizlik hésablinidu.

3) Tamaq waqtida tamaqning aldi chonglargha bérilidu. Tamaqning aldini talishish tolimu edebsizlik bolidu.

4) Yashan'ghan bir adem öyige kirip kelse, öyde olturghanlar orunliridin turushup öz hörmitini bildürüsh, orun boshitish uninggha törni bérishmu adetlirimiz jümlisige kiridu.

5) Yashan'ghan ademler aldidin ötüshmu hörmetsizlik bolidu. Shunglashqa arqidin ötülidu. Nawada ilajisiz aldidin ötüsh toghra kélip qalsa «aldingizdin ötüp qoydum» dep epu sorilidu. Bir sorunda olturghanlar ichide yashan'ghanlargha arqisini qilip olturush– bumu eyib ishlar hésablinidu. Nailaj arqini qilip olturushqa toghra kélip qalghanda «arqam bolup qaldi» dep epu sorilidu. Yashan'ghan ademler aldidin at – ulagh yaki wélsipit minip salam – saetsiz ötüshmu chonglargha nisbeten hörmetsizlik bolidu. At – ulagh, wélsipittin chüshüp, chonglargha salam bérip ötüsh – uyghurlardiki eng yaxshi adetler jümlisidur. Yashlar bir yerde topliship olturghanda ularning aldidin birer yashan'ghan adem ötüp qalsa, olturghanlar orunliridin turushup, salam bérip hörmitini bildürüsh – bumu uyghurlardiki yaxshi adetlerdindur.

6) Topliship bir öyge kirgende yaki yol yürgende chonglargha yol béridu. Ulardin yol talishish eyib ishlardin bolup sanilidu. Öyge aldida kiriwélish yaki yolda chonglarning aldigha ötüwélish bu chonglargha nisbeten hörmetsizlik bolidu.

7) Yashan'ghan ademler aldida putni min'geshtürüp yaki uzun sunup olturushmu edebsizlik bolidu.

8) Yashan'ghan ademler bilen yüz turane turup sözleshkende qolini yanchuqigha sélip turup yaki qolni arqigha qilip turup yaki putini oynitip turup sözlishish intayin hörmetsizlik bolidu. Shundaqla chonglar bilen sözleshkende qolini shiltip turup sözleshmu eyib ishlardin bolup sanilidu.

9) Birer yashan'ghan adem bir ish qiliwatqan bolsa (asasen jismaniy emgek) uni körgen bir yash uning qolidin qoralni élip ishlep bérish uyghurlardiki ésil exlaqtur.

10) Ata – ana, ustaz yaki yashan'ghan ademler aldida tamak chékish we bashqa keyipni qilish qattiq hörmetsizlik bolidu. Beziler tamaka chékiwatqan bolsa, chonglarni körgen haman derhal yoshuridu, bu intayin yaxshi ehwal.

11) Bir hörmetlik ademning aldigha birer ish bilen kirgende kiyim – kéchekni rawurus kiyip kirish yaxshi adetlerdindur. Chapanning tügmilirini etmey, chapanning yéngini sapmay kirish yaki üst kéyim kéymey maykichan kirish hörmetsizlik bolidu.

12) Birer sorunda yaki chong kishilerning yénida galni qaqirip tükürüsh, mishqirish qattiq edebsizlik bolidu. Nawada tükürüshke yaki mishqirishqa toghra kelse chetrek xaliy jaygha ötüp bashqilargha sezdürmey ishini bir terep qilish kérek.

13) Chonglar bilen söhbette bolghanda, chonglarning sözige loqma sélish yaki diqqitini bashqa yaqqa burap, étibarsiz muamile qilishmu edebsizlik sanilidu.

Bowaqlarni Béqish

Uyghurlar yatliq qilin'ghan qizliri hamildar bolup toqquz ay, toqquz kün, toqquz saet, toqquz sékunt toqquz deqiqe qorsaq kötürüp tewellut qilghan yéngi janni bowaq dep ataydu. Bowaq meyli oghul yaki qiz bolsa, uyghurlarning eqidiside ular «xudaning bendisi» déyilip, oxshash ulughlinidu we qedirlinidu.

Bowaq toghulushi bilen uning kindiki késilip bolghandin kéyin, uni saghlam beden, chidamliq qilip yétishtürüsh üchün tuzlan'ghan yilman suda pakiz yuyup (bowaqni tunji qétim yughan sugha her xil remlik dora – dermanlar, yeni alma qéqi, adrasman, artish yapriqi qatarliqlarni arilashturushtin tashqiri, altun üzük yaki altun wariqini dastiki teyyarlan'ghan sugha tashlap qoyidu), séghizlighan (upilighan)din kéyin obdan zakilaydu.

Bowaq tughulup yette – toqquz kün ichide böshükke bölinidu. Bowaqni böshükke sélish uyghurlarda qedimdin buyan keng omumlashqan adet hésablinidu.

Uyghurlar bowaqlarni asasen ana süti bilen baqidu. Qoshumche qoy méyi bilen bughday unida étilgen bulmaq, yumshaq pishurulghan xam shoyla, qorulmighan shorpiliq yémekliklerni yégüzidu. Qoyning quyruq méyini pishurup soska ornida shoritidu. Omumen balining yiliki toshidu, dep ana süti hem quwwetlik tamaq bilen baqidu. Balining yiliki toshmaydu hem soghuqchan (soghuq mijez) bolup qalidu. Dep bir yashtin bir yérim yashqiche asasen kala süti ichürmeydu. Xelq arisida tughulupla kala süti biilen béqilghan bala kala mijez, gomush bolup qalidu, dégen qarashmu bar. Shu sewebtin balisini bir yashtin bir yérim bashqiche ariliqta émitmigen anilar bashqilar teripidin eyiblinidu.

Uyghurlar arisida, eger ana késellik yaki bashqa sewebler tüpeylidin bowaqni émitishke imkaniyiti bolmisa, shu peytte émitiwatqan uruq – tughqanliri yaki qulum – qoshniliri wekaliten imitip béridighan adetmu bar. Bundaq balilar (imildash» déyilidu. Imildashlar ara nikahlinish men'i qilinidu.

Salamlishish Adetliri

Uruq – tughqan, el – aghine, yurt – qérindashlar öz'ara uchrashqanda shundaqla yash qurami özidin chong bolghan tonush yaki natunush aqsaqallargha yoluqqanda salamlishish hemme xelqlerge ortaq bolghan bir xil eneniwi medeniyet hadisisi hésablinidu. Emma salamlishishning shekli, qaide – yosunliri her qaysi milletler arisida perqliq bolidu.

Salamlishish – edeb – exlaqning muhim bir mezmuni. Shunglashqa uyghurlar salam – saetke yüksek étibar bilen qaraydu. Her qandaq ata – ana öz perzentlirige adette tili chiqqandin bashlap salamlishishning qaide – yosunlirini ögitishni adet qilghan. Chünki uyghurlarda salam – saetni bilmeydighan yaki uninggha étibarsiz qaraydighanlarni jamaet birdek eyibleshtin tashqiri, uni yaxshi terbiylimigen ata – anisinimu eyibleydu. Qisqisi, uyghurlar öz'ara salamlishishqa exlaq mizani süpitide muamile qilidu. Miladi Ⅺ esirde yashighan uyghurlarning büyük mutepekkuri alimi, peylasopi we shair yüsüp xas hajip özining «qutadghu bilik» dastanida salamlishishning qimmiti heqqide mundaq dégen:

5505. Salamdur kishige isenlik yoli,

Salamle qoyulur isenlik uli.

6505. Salamdur kishige iminlik – aman,

Qilinsa salam, saq bolur ushpu jan.

1114. Körenglep qolungni sélip kirmigin,

Ilik al salamni, ghapil bolmighin.

4154. Krektur kichiktin ulughqa hörmet,

Ulughmu kichikke qilur eynini.

Uyghurlarning en'eniwi salamlishish aditi er – ayallarda oxshash bolmaydu.

1. Erler arisidki salamlishish

Uyghur erlirining bir qeder qedimki en'eniwi salamlishish qaidisidin élip éytqanda, salamlishish hajiti tughulghanda öz'ara qol éliship körüshüsh arditi yoq (lékin mutleq emes). Eksiche, salam bergüchi A terep ong qolini sol köksige élip, hörmet we éhtiram tuyghusi bilen bashni we belni muwapiqq derijide igip «essalamu eleykum» déyish, salam qobul qilghuchi Bterepmu yuqiriqi shekil bilen «weeleykum essalam» dep salamgha jawab qayturushqa adetlen'gen.

Uyghurlarda aldi bilen yash qurami kichiklerning özidin yash qurami chonglargha salam bérishi shert qilin'ghan.

Jamaet toplashqan ammiwi sorunning aldidin birer ulaghliq (at yaki éshek min'gen) kishi ötüshke toghra kelse, jamaetni tonush yaki tonumasliqidin qet'iynezer, u kishi min'gen éti yaki ishikidin chüshüp jamaetke salam bérip ularning aldidin ötüp ketkendin kéyin, ulaghqa qayta minip sepirini dawamlashturidu. Uyghurlarda birer kishining wapat bolghanliq xewirini anglighandin kéyin ölgüchini tonush – tonumasliqidin qet'iynezer musibet bolghan öyge bérip pete qilip hal sorash aditi bar. Hal sorap barghuchi kishini ölüm igiliri (hazirlar) ishik aldida yaki öyide kütüwalidu. Ölüm petisige barghuchi kishi hazidarlar bilen musibet tuyghusi ichide bir – birlep qol éliship (hazirqi zaman salamliridek bir qolini emes, belki her ikki terep ikki qolini uzitip öz'ara qollirining uchini asta qisip qoyush) körüshkendin kéyin qolini ajritip her ikki terep éngeklirini yaki saqallirini yenggil siypap qoyidu shu yosunda hazidarlarning hemmisi bilen salamliship bolghandin kéyin dua – tekbir qilidu.

Toy – tökün'ge barghandimu toy igiliri bilen yuqiriqi qaide boyiche qol éliship körüshüp chiqidu.

Melum waqit körüshüsh pursiti bolmighan yéqin toghqanlar yaki eng – aghiniler uchrashqanda chongqur séghinishning ipadisi süpitide qol éliship körüshkendin bashqa, öz'ara quchaqliship tebiiy we yenggil halda mengzini mengzige tegküzüp salamlishidighan adetmu bar. Tughqanlar we yéqin kishiler yiraq jaylargha seperge chiqishqa toghra kelgende yaki seperdin qaytip kelgende küchlük séghinish hésiyatlirini yuqiriqidek quchaqliship salamlishish arqiliq ipadileydu.

2. Ayallar arisidiki salamlishish

Uyghur ayallirining en'eniwi salamlishish aditide omumen qol éliship körüshüsh aditi yoq. Ayallar öz ara uchrashqanda, aldi bilen ikki qolining penjisini kökrek üstidin almashturup, béshini we bélini yenggil igip, hörmet tuyghusi bilen «essalam» dep salam bildürüp bolghandin kéyin, öz'ara quchaqliship bir – birining sol mengzige yaki özidin kichik qizlar bolsa péshanisige asta söyüp qoyush salamlishishning ipadisi hésablinidu. Uningdin kéyin öz'ara hal – ehwal sorishidu.

Islam dinida balaghet yéshigha yetken ayal jinsliqlarning er jinisliqlargha yüzini körsitishni «namehremlik» déyilip men'iy qilin'ghachqa, uyghur ayalliri yéqin uruq – tughqan we bir ailidiki er kishilerdin bashqa erler bilen salamlashmaydu. Qizlar bir ailige kélin bolup kirgendin bashlap, her künlüki seherde ornidin turup hoyla – aramni süpürüp, yüz – qollirini yuyup bolghandin kéyin, qéyin apisi we qéyin atisining aldigha kirip «essalam» dep salam bergendin kéyin, «salamet turdilimu?» Dep ténchliq – amanliq soraydu. Qarshi terep salamgha jawab qayturghandin kéyin, kélin hörmet bilen arqisigha qaytip özining qilishqa tégishlik ishlirini béjiridu.

Uyghurlar öyige er – ayal méhman chaqirghanda omumen erler ayrim , ayallar ayrim öyde kütülidu, arilash olturmaydu. Ayallarni ayallar, erlerni erler kütidu (dolan yurtlirida er – ayallar arilash bir sorunda meshrep ötküzidighan ehwallarmu bar). Ayal méhmanlar jem bolghan öyge yene yéngidin méhman kirse, öydiki ayallar hemmisi ornidin turidu we yéngi méhman hemme ayallar bilen bir – birlep yuqiriqi salamlishish qaidisi boyiche körüshüp chiqqandin kéyin öz ornida olturidu.

Uyghurlarning héyt – bayramlirida öz'ara salamlishish bayram xushalliqining bir konkrét ipadisi süpitide téximu ewjige kötürülidu, hetta héyt – bayram künliride , öz'ara arazliship qalghan kishilermu uchriship qalghan'gha körüshüp salamlishish pursiti arqiliq köngül arazliqini kötürüwétidu.

Yuqiriqidek her xil salamlishish qaidiliri uyghurlar topliship olturaqlashqan rayonlarda hazirghiche izchil dawamliship kelmekte.

Aptuwa – Chilapcha

Aptuwa – chilapcha uyghur aililiride yüz – qol yuyush üchün ishlitidighan en'eniwi aile saymini, aptuwa – uzun we inchike jümeklik, qorsaqliq, boghuzi tar bolidu. Chilapcha – yüz qolni yughanda yunda éqip chüshidighan qacha bolup, yépiqliq aghzi bolidu. Aptuwa – chilapcha – mis yaki tuchtin yasalghan bolup, ichi qeleylen'gen. Bular chirayliq neqishlen'gen bolup, dat basmaydu, bu uyghur qol hünerwenlirining sen'itini namayet qilidu.

Aptuwa – chilapcha her ailide hazirlan'ghan bolidu. Uyghur ailiride aptuwa – chilapcha bilen méhan'gha su bérilidu. Su bergüchining qolida löngge bolidu. Qol yughuchilar qolini üch qétimla yuyidu. Yuyulghan qol lönggige sürtülidu. Yuyulghan qolni lönggige sürtmestin, qolni silkish uyghur xelqining turmush aditige uyghun emes. Yüz – qolini yughanda, suni éqitip yuyush, taziliq telipige tolimu uyghun.

Bezi ailiger aptuwa – chilapchini zinnet buyumi süpitide öyining tekchilirige tizip qoyidu..

Leqem

Uyghurlar arisida leqemsiz adem az tépilidu. Shunga uyghurlarda «leqemsiz er bolmas, oymaqsiz xotun» dégen maqal kélip chiqqan; Leqem – kishilerning birer xususiyitige qarap, hezil qilip yaki mesxirilep bérilgen qoshumche nam. Leqem– bir ademning mijez – xaraktérining qandaqliqini, néme ish bilen shughullinidighanliqini, bilishke yardem béridu. Leqem – leqem igisining arzusi boyiche emes, belki bashqilar tereptin qoyulup singdürüwétilgen bolidu, shuning üchün leqemni isimgha qoshup éytish aditi shekillen'gen.
Uyghurlarda leqem mundaq qoyulup kelgen:

1) Kespiy leqemler – uyghurlarda bu xl leqemler xéli köp uchraydu. Mesilen, xxx borichi, xxx kigizchi, xxx baxshi, xxx seypung, xxx menjang, xxx chambashchi, xxx chang, xxx rawab, xxx tembur dégenlerge oxshash.

2) Mijez – xaraktérige munasiwetlik leqemler – bu xildiki leqemler uyghurlarda xéli köp, mesilen, xx doden, xx eski, xx seteng, xx soghuq, xx tülke, xx sheytan, xx jin dégenlerge oxshash.

3) Fiziologiyilik leqemler – bu xil leqem uyghurlarda köp uchraydu. Mesilen, xx töge, xx qotaz, xx qawan, xx chashqan, xx kanay, xx deldüsh dégendek.

4) Birawning baturluqigha qarap qoyulidighan leqemler. Mesilen, xx palwan, xx nochi, xx batur dégendek.

5) Bezi ademlerge siyasiy tüs alghan leqem qoyulup, obdan singdürülgen. Mesilen, nahiyiside bir déhqan öz yurtida hemkarliq guruppa qurulghandin tartip taki aliy kopiratip qurulghan'gha qeder (ölgen'ge qeder) yekke ishligenliki üchün, uninggha «xx yekke» dégen leqem qoyulghan we obdan singip ketken. Shundaqla «medeniyet inqilabi» mezgilide shekillen'gen «zawfenpey», «bawxangpey» dégen teshkilatlarning qatnashchiliridin öz teshkilati üchün körsetken sadaqiti we körsetken baturluqigha qarap ulargha xx zawfenpey, xx bawxang dégendek leqemler qoyulup singdürülgen. Démek, leqem küchlük hejwiylikke ige bolidu.

Bezi leqemler leqem igisi ölüp kétish bilen ewladigha miras qalidu. Éytayli, yuqirida tilgha élin'ghan «xx yekke» dégen adem ölüm ketken , balisi gungshégha kirgen bolsimu, «xx yekke» dégen leqem balisigha qalghinigha oxshash, «xx baxshi» dégen adem ölüp ketken bolsimu, bu leqem balilirigha qalghinigha oxshash.

Uyghurlar arisida shexsiy leqemdin bashqa yene yurt – mehelle leqimi bolidu. Mesilen, turpanda «palaslar mehellisi», «torghaylar mehellisi» dégen mehelliler bar. Bu yerning ademlirining ortaq leqimi «palas», «torghay» bolghinigha oxshash.

Leqem bezme – olturushlarda we bashqa sorunlarda chaqchaq külke üchün obdan téma bolup béridu. Lékin leqem toghridin – toghra otturigha qoyulmaydu. Bundaq bolmighanda, chaqchaq kötürelmeydighan adem bolsa köngülsizlik yüz béridu. Shunga egitme yol bilen shu leqemge munasiwetlik sözler qilinidu. Éytayli «toxo» leqemlik adem bolghan bolsa, toxuning xususiyitige dair sözler qilinidu– de, bashqilar sorunda «toxo» leqemlik adem barliqini bilidu wehakaza.

Démek, leqem qoyush uyghurlarning xush chaqchaq, yumuristik xaraktérlik konkrét eks éytishi bolup hésablinidu.

Tamgha

«Tamgha» dégenlik – «belge», «nishan» dégenlik tamgha nahayiti uzun tarixqa ige. U tarixta xilmu xil rol oynap kelgen. Tamgha eyni zamanda bir qebilining belgisi bolghan. Shundaqla yéziqning ijad qilinishida asas bolghan.

Uyghur xelqi sheher hayatigha köchmestin burun, uzaq muddet charwichiliq hayati kechürgen. Chariwilar bir – birige ariliship ketse, yaki yoqilip ketse ongay tunuwélish üchün öz mallirigha oxshimighan belge nishani qoyush éhtimyaji tughuldi. Shuning bilen tamgha peyda boldi. Bu xil tamgha tömürdin yasalghan bolup, otta qizitilip mallarning ong yaki sol saghirisgha bésilidu.

Belge – nishanning «en» dep atilidighan yene bir türimu bolghan. Bu qoy, öchke qatarliq ushshaq mallar üchün qollinilghan. Ushshaq mallarning ong yaki sol quliqi oxshashmighan shekilde késilip, yaki tilinip qilin'ghan belge «en sélish» dep atalghan. Shexslerning malliri yoqilip ketse yaki bir – birige ariliship ketse ene shu en'ge qarap tonuwalghan.

«Tamgha» kéyinki künlerge kelgende guwah – ispat süpitide hakimiyet orunlirida, shexslerde qolinishqa bashlighan. Bu xil tamghilar altun, kömüsh, mis qatarliq métallardin we qashtéshi, söngeng we yaghachtin yasalghan.

«Tamgha» hakimiyet orunlirida her xl xet – chek, höjjetler üchün qollinilatti. U hakimiyet orunlirining hoquq – imtiyazining belgisi idi. Hakimiyet orunlirida tamgha tutidighan mexsus ademler bolup, u «tamghichi» yaki «möhürdar» dep atalghan.

Kona jem'iyette din hökümran orunda turghan chaghlarda quzzat, qazi, elem, muptlardin terkib tapqan qazixana (diniy sot mehkimisi) bolghan. Mehkime alahide hoquq – imtiyazgha ige bolup, u qanun'gha dair ishlarni bir terep qilghan. Shunga quzzat, qazi, elem we mupitlarning kömüshtin yasalghan möhürliri bolup, u mehkime sher'i teripidin chiqirilghan höküm – petiwarlargha bésilatti. Bu qanun orunliri teripidin étirap qilinatti. Puqralar «möhür heqqi» töleytti.

Kona jem'iyette hakimiyet orunlirida kishilerni jismaniy jehettin nabut qilidighan jaza türliri we jaza qoralliri bar idi. Tamgha köpinche «tüzülmes» oghrilarning péshanisige bésilatti. Bashqilar uning péshanisidiki tamghigha qarap, uningdin éhtiyat qilatti. Bu xil tamghimu tömürdin yasalghan bolup, otta qizitilip bésilatti.

Mehkime Sher'i

Din uyghurlar jem'iyitide hökümran orunda turghan mezgillerde qazi quzzat , qazi, elem, mupti lardin terkib tapqan mehkime sher'i (diniy sot mehkimisi) bar idi. Bu mehkime sher'i alahide hoquq – imtiyazgha ige idi. Bu mehkime heq telep, nikah we bashqa dewa ishlirini bir terep qilatti. Hetta türlük jazalar bilen jaza türüsh hoquqigha ige idi. Qazi quzzat, qazi, elem, mupitlarning kömüshtin yasalghan möhürliri bolatti. Ular mehkime sher'i teripidin chiqirilghan höküm, qararlagha ilim – bérim ishlirigha dair höjjetlerge, toxtamlargha möhür basatti. Bu hökümet orunliri teripidin étirap qilinatti. Puqralar «möhür heqqi» béretti. «Mehkime sher'i» de her xil jaza qoralliri bolup, «derre» uning bir xili idi. Derre ikki – üch qewet kön arisigha qum élinip tikiletti. Uning uzunluqi ottuz – qiriq santémitir, kengliki töt – besh santimiétir bolatti. Uning on santimétirche uzunluqta yaghach sépi bolatti. Éghirliqi bolsa texminen ikki – üch kélogram kéletti. Kona jem'iyette ayallar yüzi ochuq halda erlerge körünse yaki ayallar yüzi ochuq yürse, möhtesipler ularni körgen haman qoghlap yürüp, derre bilen uratti. Derrining zerbisi shu qeder idiki, derre yégenler ornidin qopalmaytti.
Qisqisi, «mehkime sher'i» dep atalan bu diniy hakimiyet uyghur jem'iyitide nahayiti uzaq dewr höküm sürgen bolup, u pütünley féodal ezgüchi siniplarning menpeiti üchün xizmet qilidighan féodaliq hakimiyet shekli idi.

Xeyr – Saxawet

Uyghur xelqi intayin xey – saxawetlik xelq. Ular bashqilargha xeyr – saxawet qilishni «sawabliq» ish dep bilidu. Shunga ular ghérip – ghurwa, yétim – yésilargha yardem qolini sunidu. Ulargha yémek – ichek, kéyim – kéchek we pul yardem qilidu. Eqelliyisi ishik aldigha kelgen tilemchilerni quruq qol yandurmaydu.

Xeyr – saxawetning türliri köp. Adette panah izdep yaqa yurtlargha bérip qalghan musapirlar bolsa, shu yurttiki hal – oqiti obdan yurtdashliri bashpanah bolup, iqtisadiy yardem béridu, hetta öy – ochaqliq qilip qoyidu.

Uyghurlarning qol – ilkide barliri her yili ramizan éyida pul we charwa mélining qiriqtin bir ülüshini «zakat»qa ayrip, kembeghellerge bérishi bumu xeyr – saxawet jümlisige kiridu.

Islahat, échiwéitish siyasitining parlaq nurida nurghunlighan ademler özlirining halal emgiki bilen béyidi. Ular béyighanda ö etrapidiki igechaqisiz ademlerni untup qalmay, ulargha özlirining yardem qolini sundi. Bumu uyghur xelqidiki «xeyr – saxawet»ning roshen ipadisi.

Uzun Ömür Köridighanlar

Memliket boyiche uyghurlar arisida uzun ömür köridighanlarning nisbiti yuqiri bolup, otturiche yash jehettimu birinchi orunda turidu. 1958– Yili memliket boyiche élip bérilghan üchinchi qétimliq nopus tekshürüsh sitatistikisidin melum bolushiche, aptonom rayonimizda yüz yashtin ashqan sekkiz yüz atmish üch kishi bolup, her bir milyon kishige etmish altidin toghra kélidu, memlikitimizdiki yüz yashtin ashqanlarning yigirme üch prsentini igiligen. Yüz yashtin ashqan bu sekkiz yüz atmish besh kishining sekkiz yüz ikki nepiri uyghurlar ularning köpchiliki xoten'ge merkezleshken.

Emeliy tekshürüsh ehwalidin qarighanda shinjangdiki uzun ömür körgenlerning tolishi jenubiy shnjangning sheherdin chetrek yéza – qishlaqlirigha, pamér igizlikining éteklirige makanlashqan. Uyghurlar arisida uzun ömür köridighanlarning köp bolushi ular yashighan rayonlarning tebiiy sharaiti we hawa kélimati bilen zich munasiwetlik yeni ular olturaqlashqan yerlerning tebiiy menzirisi güzel, hawasi sap bolup, bulghinishtin xaliy, kün nurining chüshüsh mezgili uzun, qisqisi muhit sap we güzel.

Yene bir tereptin alghanda, ularning en'eniwi turmush adetliridiki bezi alahidilikler uzun ömür körüshte alahide rol oynighan. Alayluq uzun ömür körgenlerning tolisi sheherlerdin yiraq, xilwet jaylarda tarmaq olturaqlashqan shunga bu jaylar kishining nérwisini ghidiqlaydighan sün'iy shawqun – sürenlerdin xaliy, adem zichliqidin peyda bolidighan her xil yuqumluq késelliklermu yoq déyerlik ularning xéli köpchiliki késelge qarshi immunéit küch hasil qilidighan ximiyilik dorilarning ömür boyi ichip baqmighan. Ular ömür boyi daim dégüdek jismaniy emgektin ayrilmighan ularning shoghullinidighan emgek türi déhqanchiliq we owchiliq (qushlash) tin ibaret bolup, sap hawadin erkin nepeslinishke adetlen'gen. Ularning turmush telipimu yuqiri emes. Ichimlik we chékimlikni adet qilmighan. Hezim qilish qiyin bolidighan éghir yémekliklerni yéyishke adetlenmigen. Eksiche ular olturaqlashqan jaylarning tolisida qish – yaz dégüdek üjme, örük, yangaq, qoghun – tawuz, shaptul, asasliq yémiki qonaq bolup, bughdaydin teyyarlinidighan yémeklikler az, qoruma tamaqlarni yiyishke adetlenmigen, ularning asasliq istémal qilidighan sey – köktati – chamghur, sewze piyazdin ibaret. Konirap qalghan yémekliklerni asasen yémeydu, yéngi süt – qétiqini köprek istémal qlidu. Ichidighan süyi taghlardin éqip kelgen éqin su bolup, ussuzluqqa köprek soghuq su ichidu.

Uzun ömür köridighanlarning pisxik aditi keng qursaq we xush tebietlik bolup, xapiliqni xalimaydu. Köpchiliki naxsha – muzikigha amraq, inaqliqni yaxshi köridu, öz'ara iqtisadiy payda qoghliship ketmeydu, normal turmush ötküzüshni xalaydu. Jem'iyetning ijtimaiy hadisilirige unche qiziqip ketmeydu. Uzun ömür körgenlerning köpchiliki namazxan bolup, besh wax namazni terk qilmaydu. Turmush imkaniyiti toluq bolmisimu, namaz oqushning aldinqi sherti boyiche beden ezalirini dawamliq yuyup turidu. Yémek – ichmek taziliqi we shexsiy taziliqqa köngül bölidu.

Kiyinish jehette, ular sün'iy talaliq kiyim – kécheklerni kiyip baqmighan. Asasen, yerlik usulda toqulghan paxta rextliri ularning asasliq kiyim – kéchek matériyallliri hésablinidu.

Yuqiriqilardin bashqa, tughma qandashliq tesirmu bolushi mumkin. Chünki, yüz yashtin artuq ömür körüwatqan uyghurlarning xéli köpchilikini tekshürgende, shu kishining ata – bowiliri we ejdadlirimu uzun ömür körgenliki melum. Bezilirining hazir seksen – toqsan yashlargha kirip qalghan bala – chaqiliri bolup, ular nahayiti timen we saghlam.

Omumen alghanda, uyghularning ichide uzun ömür köridighanlarning köp bolushi ularning turmush örp – adetliri bilen munasiwetlik.

Bala Teshnaliqi

Uyghurlarda perzent körüsh we öz perzentini qatargha qoshush jehetlerde bir munche adetler saqlinip kelgen. Bulargha uyghurlar özliri étiqad qilghan dinlarning eqidiliri chongqur singgen. Mesilen:

1) Birawning bowiqi saghlam, budruq ösüp téz közge körün'gen bolsa, buninggha mestliki kelgen bashqa biri balining anisidin «bala qanche ayliq boldi?» Dep sorisa «köz tégidu» dep, gerche bowaq besh – alte ayliq bolghan bolsimu, qesten «bir yashqa kirdi» yaki «yéshidin ashti» dep yalghan éytidu. Bezi ana – anilar baligha köz tégip chetnep kétidu. Dégen xiyal bilen bowaqqa quraq kiyim tikip kiydürüp qoyidu; Balining yüzige qar sürkep setleshtürüp qoyidu; Hetta bowaqni tala – tüzge chiqarmay öydila baqidu. Beziler bowaqqa mestliki kélip maxtap sözlep qoysa, buni anglighan ana achchiqi kélip «tilinggha tash» dep ghodungship narazi bolidu.

2) Balisi turmighan ata – ana bala körüp qalsa, öz balisining ömri uzun bolushini ümid qilip, uzun ömür körgen uruq – tughqanlirining kona kiyimlirini tiliwélip, uning bir öz bowiqigha kiyim tikip béridighan yaki balisi qatargha qoshulghan uruq – tughqanlirining baliliri bowaq waqtida kiygen kiyimlirini soriwélip balisigha kiydüridighan ehwallar hazirmu mewjüt.

3) Uyghurlarda ayallarning tughmas bolup qélishi eyib ishlardin bolup sanilatti. Shunga tughmighan ayal bashqilar tereptin «qéchir» dep haqaretlinetti. Tughmas ayalning aldida bir bashqilar tereptin haqaretlinip tursa, yene biri özining tughmighanliqi sewebidin érining özini qoyup bérish yaki bolmisa özining üstige xotun éliwélish xewpi turatti. Shunga bichare ayal birer bala körüsh üchün türlük – türlük seweblerge bash uratti. Éytayli, doxtur, téwiplargha körünetti. Özini mollilargha oqutatti, «anilar»ni séghinip ularning rohigha atap sadighilar béretti. Mazar – mashayiqlargha bérip yighlaytti. Yalwuratti, büwilerge bélini tangduratti. Büwiler uning bélini téngip bolup, süpürgini bala yasap, bala telep qilghuchining qoligha tutquzup, u yalni tebriklishetti. Heyya yéngi tughqan ayalning issiq éshi (bala hemriyi)ni soriwélip uninggha olturatti. U ayalda «eshke oltursam choqum tughimen» dégen eqide bolatti.

Yuqiriqidek sewebler arqisida yene toghmisa, bu ayal öz raziliqi bilen érige kichik xotun élip béretti. Hetta birer bala béqiwalatti yaki éri mejburiy halda bu ayalni qoyup béretti.

Uyghurlarning en'eniwi eqidisi boyiche tughulghan bowaq meyli oghul yaki qiz bolsun, yaki her xil sewebler bilen eyibnaq (méyip) tughulushidin qet'iynezer hemmisi «allaning iltipati» dep qarap oxshash qedirlinidu. Tughulghan bowaq qiz yaki méyip bolghanliqi sewebidin ularni xarlashni kechürgüsiz eng chong gunah dep bilidu.

Mirasxorluq

Uyghurlar islam dinigha étiqad qilghandin kéyin, mirasni islam dini – sheriet qaidisi boyiche teqsim qilishqa adetlen'gen. Sheriet qaidiside miras bölüsh nizami mundaq belgilen'gen:

Miras qaldurghuchining oghul – qizliri birdin bolsa, omumiy mirasni üchke bölüp, ikkisi oghulgha, bir qizgha tégidu. Qiz ikki yaki uningdin köp bolsa, omumiy mirasni üchke bölüp ikkisi qizlargha, bir hessisi oghulgha tégidu. Eger waris qiz bala bolsa, uning mirasning yérimi tégidu.

Miras qaldurghuchining baliliri bolsa, uning ata – anisining her birige omumiy mirasning altidin biri tégidu. Balisi bolmisa mirasqa ata – ana warisliq qilidu. Lékin mirasni üchke bölüp uning ikkisi dadisigha, bir hessisi anisigha tégidu. Eger miras qaldurghuchining ata – anisidin bashqa qérindashliri bolsa, anisigha mirasning altidin bir qismi tégidu, qalghini dadisigha tégidu.

Ayal wapat bolsa, uning balisi bolmisa, uning qaldurghan mirasning yérimi eger tégidu. Baliliri bolsa, eger mirasning töttin bir qismi tégidu. Er wapat bolsa, baliliri bolmisa mirasning töttin bir qismi ayalgha tégidu. Erning baliliri bolsa ayalgha mirasning sekkizdin bir qismi tégidu.

Miras qaldurghuchi, ata – anisiz, balisiz er yaki ayal bolup, uning peqet ana bir qérindishi we ana bir hemrahi bolsa, ularning her – birige omumiy mirasning altidin biri tégidu. Eger miras qaldurghuchining ana bir ata bashqa qéridashliri, hemshiriliri birdin köp bolsa, mirasning üchtin bir qismi ulargha ortaq teqsim qilinidu.

Mubada, miras teqsim qilghanda, waris emes tughqanlar yaki tughqan emes yétim – yésirlar kélip qalsa, ularning könglini élip, yaxshi söz qilip, az – tola bir nerse bérish zörür dep körsitilgen we bu teqsimat, miras qaldurghichining wesiyiti orundilip bolghan hayatliqtiki qerzliri tölinip bolghandin kéyin ijra qilinidu. Miras qaldurghichining wesiyiti warislargha ziyan salmasliq sherti bilen orundilishi lazim, balilargha bölün'gen miras, balilar chong bolghuche saqlinip turushi, chong bolghanda qayturulup bérilishi lazim dep békitilgen.

Bu belgilime mushu esirning bashlirighiche miras teqsim qilghuchi alimlar teripidin, miras we uninggha warisliq qilghuchilarning emeliy ehwaligha qarap nisbet (oq)ke bölüp sheriet qaidisi boyiche teqsim qilin'ghan. Kéyinche islam sherietning mirasxorluq toghrisidiki bu belgilimiliri addiylishish «erge pütün, ayalgha yérim» dégenni asas qilip miras bölüsh adetke aylan'ghan.

Diniy sheriet boyiche miras bölidighan bundaq adet 1950– yilidin kéyin emeldin qaldurulup, uning ornigha döletning «mirasxorluq qanuni» boyiche miras bölüsh tüzümi yolgha qoyuldi.

Uyghur Orup Adetliri namliq kitaptin elindi