Böshük

Uyghurlarda nahayiti uzaq zamanlardin buyan, yéngi tughulghan bowaq balilar üchün mexsus layihlep yasalghan alahide bir «karwat» bolup, u «böshük» dep atilidu. Böshük qedimdin bashlap uyghur, qazaq, qirghiz, özbék, türk qatarliq türkiy xelqler arisida intayin keng omumlashqan bolup, ularning ichide uyghur böshüki qurulma jehettiki puxtiliqi, hüner – sen'et jehettiki nepisliki, omumlishish dairisining kengliki qatarliq alahidilikliri bilen özgiche gewdilinip turidu.

Adette böshükning égizliki atmish nechche santimétr, uzunluqi bir métr etapida, kengliki ellik santimétr etrapida bolup pütünley yaghachtin yasilidu. Böshük qurulmisigha hetta bir tal tömür mixmu ishlitilmeydu. Böshükning layihlinishi jehettin, u ishlitish obyéktining alahidilikige tolimu muwapiq bolushtin tashqiri, uning hüner – sen'et jehettiki körkem we nepislikige alahide ehmiyet bérilgechke, uni yene bir xil güzel – sen'et buyumi déyishkimu bolidu.

Uyghurlar böshükke birxil muqeddes érimliq nerse qatarida muamile qilidu. Shunga bowaqni böshükke sélishtin ilgiri «böshük toy murasimi» ötküzidu. Bu murasim bala tughulup qiriqi toshqiche ariliqta bolidu. Yeni bowaq hayatqa köz achqandin kéyinla «kindik'anisi» balining kindikini késidu. «Kindik'anisi» ning qoli yenggil bolsa besh kündin yette kün'giche kindik yarisi saqiyip kétidu. Bu «kindiki chüshti» dep atilidu. Shuningdin kéyin balini böshükke salidu. Uyghurlarning en'eniwi qarishida balini böshükke sélish bir xil érimliq adet tüsini alghachqa, bala tughulushtin burunla böshük we uning bir yürüsh yéngi jabduqliri teyyarlinidu. Bowaqni tunji böshükke sélishta, uzun ömür körgen péshqedem «böshük'anisi» teklip qilinidu, buningdin meqset, balining «böshük'anisi»ning udumini élip, uzun ömür körüshige tilekdashliq bildürüshtin ibaret. Xelq arisida «böshük'anisi», «érimchi» dep atilidu we uninggha eqide qilinidu. «Böshük'anisi» baligha teyyarlighan böshükni qible terepke qoyup, dua – tekbir qilghandin kéyin, böshükni ret tertipi boyiche raslashqa bashlaydu. Aldi bilen böshükning astidiki oyuqchigha jak (kültük)ni ornitidu. Jangning töshükke tutashqan yüzige jang tumiqini kiydüridu. Uning töt teripige on besh santimétr kwadrat chongluqta töt dane tiz yastuq qoyulidu. Üstige böshükning chongluqigha «oda» (jakqa udul qilip töshükke qoyup tikilgen paxtiliq körpe) qoyulidu. Odining üstige yumshaq paxtiliq körpe (bu adette ikki parche bolidu) sélinidu we zaka (kirlik) bilen orilidu. Bash teripige bowaqqa mas kélidighan kichik yastuq qoyulidu. Asti terep tekshi bolghandin kéyin, «böshük anisi» bowaqni yalingachlap, bedenlirini yumshaq siylap érim qilidu we awaylap böshükke salidu. Andin jakqa toghrilap shümek (yaghachtin neyche qilip yasalghan süydük yoli éghizi) salghandin kéyin, ikki putini tüzleydu we yögek bilen mehkem oraydu. Uning üstidin ikki tizigha «tizliq» körpe qoyup, put tartqu (bir soyam kenglikte esterlik qilip tikilgen rext kasha) bilen böshükning astidin aylandurup chigilidu. Uningdin kéyin, balining qorsaq we kökrek teripimu yögek bien chümkilidu. Ikki jeynkigiche jeyneklik qoyup «qoltartqu» (puttartqugha oxshishidu) bilen téngilidu. Shuning bilen balini böshükke bölesh axirlishidu. Böshükning bash teripige bowaqqa daim hemrah bolsun dep, böre oshuqi yaki bir parche nan ésip qoyidu. Qapartma neqishlik qilip yasalghan böshükning üstidiki gorizontal yaghach (böshük türmili)qa balini yaman közidin saqlash üchün érimliq tumar ésilidu we bezide köz munchaq marjan békitilidu. Böshükning üstige renglik ésil rextlerdin yasalghan «böshük yapqu» yépilidu. Böshükning bash teripige oghul bala bolsa tigh (pichaq), eger qiz bala bolsa eynek qisturup qoyulidu. Tunji qétim balini böshükke bölep bolghandin kéyin, «böshük'anisi» adrasman yaki alma qéqi (bir chimdim yirik tuz qoshulidu) bilen isriq sélip, böshükning üstidin toqquz qétim aylanduridu. Bu arqiliq baligha chaplishiwalghan «yaman roh»larni qoghlaydu. Shuning bilen böshükke sélish murasimi ayaghlishidu.

Böshükning yasilish shekli we uninggha balini bölesh mueyyen ilmiy qaidige asaslan'ghachqa, u melum ewzellikke ige:

Birinchidin, balining yatqan orni pakiz bolidu. Chünki, balini her qétim böshükke sélishtin burun, böshük körpiliri aptapqa sélinidu yaki hawalandurulidu. Balining asti höl bolup qalidighan ehwal sadir bolmaydu. Balining chong – kichik teriti xuddi yer asti paskina su turubisidek tebii halda jakqa quyulidu. Ikkinchidin, bala échilip qélip, soghuq tégip qalidighan ehwal yüz bermeydu. Üchinchidin, kéchiliri anining xatirjem uxlishigha we dem élishigha paydiliq purset yaritilidu. Tötinchidin, balining fizinomiye jehettin saghlam ösüshige paydiliq, chünki, ademning bowaq mezgili xuddi yumran notigha oxshishidu, böshükke böleshte balilarning mushu alahidiliki nezerge élinip, qol, put we beden ruslap qaidilik téngilghachqa, beden qurulmisi ölchemlik ösidu. Omumen alghanda, böshük uyghurlarning turmush sharaitigha muwapiq kélidighan en'eniwi buyum bolup, meyli yéza yaki sheherlerde bolsun, böshük tewretmigen anilarni tépish tes. Uyghurlar arisigha eng keng tarqalghan «elley naxshisi» (böshük naxshisi) emeliyette xelqimizning böshükke bolghan qesidisidur.

Xoten qashtéshi

Qashtéshi shinjangning dunyagha dangliq kan mehsulati bolup, xoten hemme étirap qilghan qashtéshi makani hésablinidu. Xoten qashtéshi koinlun (qurum) taghliridin altun taghqiche bolghan ariliqtiki egri – bügri tagh jilghiliri we ikki derya (yurungqash, qariqash deryaliri) wadilirigha tarqalghan bolup, yeken deryasining yuqiri éqindiki mirday téghi, yurungqash we qariqash derya wadiliri, chira rayoni qatarliq üch orun'gha merkezleshken. Qedimki dewrlerdin bashlap xotendiki uyghur emgekchiliri xotenning simowli bolghan ikki derya wadisidin qashtéshi süzüp, uningdin nepis sen'et buyumlirini yasighan hemde xelq'araliq qashtéshi soda bazirini shekillendürgen, qashtéshi arqiliq élimizning ottura tüzlenglik rayonliri bilen bolghan dostluq, hemkarliq alaqilirini kücheytken. Dunyagha meshhur «yipek yoli» barliqqa kélishtin burunla «qashtéshi yoli»ni échip, xelq'araliq «qashtéshi sodisi»ni qanat yaydurghan. Shuningdin bashlap, xoten «ésil tashlar makani», «qashtéshi makani» dégen nam bilen memliket ichi we sirtigha tonulghan. Matériyallargha asaslan'ghanda, shinjang uyghurlirining qashtéshidin paydilinish tarixi yéngi tash qoral dewrdin burun bashlan'ghanliqi melum. Buni élimizning herqaysi jayliridin qéziwélin'ghan xoten qashtéshidin yasalghan boyumlarning tarixiy dewri heqqidiki tekshürüsh netijiliri ispatlap béridu.

Memlikitimizde yéziq barliqqa kelgendin buyanqi tarixiy xatirilerdimu xoten uyghurlirining qedimki qashtéshi hüner – sen'iti heqqide nurghun riwayetler uchraydu. Shang sulalisi dewri (texminen miladidin burunqi VI X esirdin miladidin ilgiriki XI esirgiche) ge kelgende, xotenning qashtéshi hüner – sen'iti yuqiri sewiyige yetken. Bu dewrde quldarlar, meyli er yaki ayal bolsun, qashtéshidin ishlen'gen zinnet buyumlirini taqaytti. Bir – birige qashtéshidin yasalghan herxil buyumlarni sowghat qilishatti. U dewrde mistin yasalghan buyumlargha sowghat qashtéshidin köz quyulatti («shinjangning ésil tashliri we qashtashliri» dégen xenzuche kitabning 16 – bétige qaralsun). Xotenning qashtéshi sodisi chin (miladidin burunqi 221 – 227 – yillar), xen (miladidin burunqi 220 – yilidin miladidin 206 – yilighiche) sulaliliri dewridin kéyin téximu ewj alghan. Shunga mushu dewrlerde ichki ölkileree qashtéshi toshulidighan éghizlar «qashtosmisi», «qashqowuq», «qashtéshi ötkili» dégen namlar bilen atalghan. Qashtéshi heqqidiki bundaq tarixiy xatiriler nahayiti köp.

Xoten qashtéishining türliri köp, rengdar we julaliq, süpiti ésil, parqiraq we puxta bolghanliqi üchün qedimdin tartip «ésil göher» dep qarilip kelgen. Shuning üchün , xoten xelqi arisida qashtéshini ulughlash we muqeddes bilish eqidisi barliqqa kelgen. Ikki deryaning naminimu qashtéshi sheripi bilen atighan.

Derya wadiliridin süzüwélinidighan qashtéshi kichik, emma intayin süzük bolup, uni xalighan kishi deryadin süzüwalidu. Deryadin qéziwalidighan qashtéshi chong hem uyul bolup, élastikliqi yaxshi, asanliqche chéqilmaydu. Xoten qashtéshining renggi aq, sériq, kök, qara we köküch bolup, aq qashtéshi bilen sériq qashtéshi eng etiwar hésablinidu. Qedimki riwayetlerde xoten qashtéshi arxatning tash qatmisidin peyda bolghan, dep qarilidu.

Omumen, qashtéshi xoten xelqining qimmetlik bayliqi bolup, qashtéshidin nepis buyumlarni yasash ularning en'eniwi hüner – kesip adetliridin biri. Hazirmu yurungqash deryasi boyigha barsingiz, minglighan kishilerning deryadin qashtéshidi süzüwatqanliqini uchritisiz. Uning üstige qashtéshi uzaq zamanlardin buyan xelqning maddiy we meniwi turmushida muhim rol oynap kelgen. «Türkiy tillar diwani» da, türklerde, kimning yénida qashtéshi bolsa, uninggha chaqmaq tegmeydu, dégen hékmetlik söz bar. Qashtéshi aq, süzük bolup, kishiler uni üzük qilip salidu. Bu üzükni séliwalghan kishige chaqmaq tegmeydu, ussughan adem buni aghzigha salsa, ussuzluqni basidu, dep xatirlen'gen. Buningdin uyghurlarda qashtéshi sen'itining nahayiti qedimki zamanlardila rawajlan'ghanliqini körüwélish mumkin.

Etles

Etles – uyghur yipekchilikidiki dangdar mehsulatlarning biri we uyghur ayallirining eng yaxshi köridighan yipek rextliridn biri, shunga uyghur ayallirining mutleq köpchilikide bir yürüshtin etles könglek bolidu. Melum nuqitida etles könglekni uyghur ayallirining milliy belgisi déyish mumkin.

Etles – uyghur xelqining éstétik tepekkurida öz yérining yer tüzülüshini, güzel baghu bostanlirini, yéshil léntidek sozulup aqqan deryalirini nepis we rengdar yipek bilen teqlidiy ipade qilghan sen'et xeritisidur.

Uyghur ayalliri etles könglekni néme üchün alahide etiwarlaydu? «Qur'an»da «jennetke kirgenler yipektin kéyim kiyidu» dep xatirilen'gen. Chünki, u yipektin toqulghachqa, süpiti yuqiri, yumshaq hem nepis bolghachqa, beden'ge hozur – halawet béghishlaydu. Yene bir tereptin etles uyghurlarning en'eniwi reng chüshenchisini özige mujessemleshtürgen. Shu sewebtin uyghur etleslirining türi köp, renggi xilmu xil.

Shinjang qedimdin bashlap yipekchilik bilen dunyagha meshhur bolghan rayonlarning bir. Bolupmu jenubiy shinjangning xoten we qeshqer rayonlirida yipekchilik bir qeder burun tereqqiy qilghan. Shuning üchün eng burun «yipek yoli» dep nam qoyghuchi gérmaniyilik meshhur géograf we arxéolog réchfofén (1833– 1905)dur, u, qedimki chang'en we udun (xoten)ning nepis ishlen'gen julaliq yipek rextliri «yipek yoli» sodisi arqiliq dunyaning hemme yéride zor daghdugha qozghighanliqini tilgha alghan.

Etles – uyghurlarning yerlik qol hüner mehsulati. Xoten shehiri, lop, guma, yeken, yéngisar we qeshqer etrapida etles toqushni hüner – kesip qilghan nurghun kasiplar bolup, yipek sanaiti zamaniwilashqan bügünki zamandimu ular qolgha tayinip etles toqushtin ibaret bu en'eniwi milliy aditini yoqatqini yoq.

Etles toqumichiliqi mundaq bir qanche basquchlarni bésip ötidu:

Birinchi basquch – pilidin yip égirish; Yerlik usulda pile ghozisi qazan'gha sélip qaynitilidu. Ghoza yumshighandin kéyin yipek talasini ayrip, dawuzchap dep atilidighan yip türüsh eswabigha ilindürüp, türüm chaq arqiliq yikke türülidu. Seynaq dep atildighan kéreksiz ghozeklerni talliwétidu. Shundaq qilip, adette bir tal ghozektin yigirme besh métr etrapida yip alidu. Qol bilen bir adem her künlüki ottura hésab bilen töt kilogram pile ghozisidin yip ayrip chiqalaydu.

Ikkinchi basquch – yipni boyash, yip toqumaqchi bolghan etlesning renggige asasen xilmu xil rengde boyilidu. Uyghur etleslirining renggi köprek qizil, kök (hawa reng), sériq, mash reng, qara, zeytun rengliride bolup, birxil etles adette üch – töt xil rengning muwapiq birikishidin terkib tapidu. Yip boyashtin asasen yerlik tebiiy reng ishlitishke adetlen'gen bolup, bundaq rengler menggü öngmeydu.

Üchinchi basquch – toqush: boyap qurutulghan yip inchike talasi boyiche etles toqush destigahigha tartilidu. Uningdin kéyin taraq (yerlik melum bir xil chöpning yiltizidin kiym chotkisigha oxshash yasalghan) bilen yipni tekshilep yipek moylirini tazilaydu. Arqidin qonaq unidin suyuq qilip yasalghan aha bilen yipni patlaydu, shuning bilen meshüt yip taralghan chachtek tal– tala haletke kélidu. Andin örüsh yipni moka bilen arqash yip arisidin ötküzüp, etlesni toqushqa bashlaydu. Toqumaqchi bolghan etlesning reng türi we nusxisi ustikarning méngisige «sizilghan» bolup, ular héchqandaq sxéma telep qilmaydu.

Adette qolda toqulghan yerlik etlesning uzunluqi alte métr qiriq santimétr, éni qiriq besh santimétr bolidu.

Uyghur ayalliri özlirining yash quramigha qarap etlesning renggini tallap kiyishke adetlen'gen. Qara etles (darayi etles depmu atilidu)ni köprek yéshi chongraq ayallar, xan etles (ochuq renglik etles)ni qizlar we chokanlar, xojene nusxa dep atalghan kök yaki zeytun etlesni ottura yashliq ayallar yaxshi köridu.

Démek, etles, shayi, beqesemler roshen yerlik mehsulatlar bolup, uyghurlarning yaxshi köridighan yipek rextliridur.

Xoten gilimi

Gilem – uyghur qol hüner buyumliri ichide hemmidin etiwarliq we eng keng omumlashqan milliy mehsulatlarning biri. Xoten – gilemchilikning ana makanliridin biri. Xoten – gilemchilikning ana makanliridin biri bolup, u shinjang gilimige wekillik qilidu. Heqiqeten gilem xoten xelqining en'eniwi qol hüner mehsulati bolup, uning tarixi nahayiti uzun. Muningdin ikki ming yil burunla xotende gilemchilikning qanat yayghanliqi heqqide tarixiy xatiriler bar. Xelq arisida gilem eslide yurungqash gulemxan isimlik bir qizning ijadiyiti ikenliki we shu munasiwet bilen shu qizning namigha gülem (asta – asta «gilem» ge özgergen) dep atalghanliq heqqidiki herxil riwayetler bar. 1959 – Yili élip bérilghan arxéologiyilik tekshürüshte xoten wilayitige qarashliq niye baziridin bir yüz ellik kilométr yiraqliqtiki qedimki niyran dölitining qebristanliqidiki herxil maddiy buyumlar bilen birlikte bir parche güllük gilemmu qéziwélin'ghan. Ilmiy tekshürüsh arqiliq bu gilemning sherqiy xen (miladidin ilgiriki 220 – yillardin miladi 206 – yillar) dewrige tewe ikneliki delillen'gen bolup, hazirghiche élimizning tarixida melum bolghan eng qedimki gilem bolup hésablinidu. Shuning bilen bille qedimki niye xarabisidin qarushti yéziqida «gilem xoten gilimi» dep pütülgen tarisha pütükler tépildi. Bu xildiki arxéologiyilik melumlatlar xoten gilimining tarixning heqiqeten uzunluqini ispatlap béridu.

Derweqe, xotende yette yashtin yetmish yashqiche kishilerning hemmisi gilem toqushqa adetlen'gen, déyilse ashuruwetkenlik bolmaydu. Hazirmu zamaniwilashqan gilemchilik karxaniliridin tashqiri köpchilik aililerde gilem toqush destigahi ornitilghan. Xoten gilimi xoten qoyining yungidin toqulidu. Xoten qoyining yungi ewrishimchanliq we uzun talaliq bolushtek alahidilikke ige. Uningdin bashqa xotende yung yip boyashqa ishlitidighan tebiiy boyaq matériyalliri (yangaq posti, anar posti, toghrughu, zemche, shaxar... Qatarliqlar) nahayiti köp chiqidu. Bundaq ewzel sharaitlar xotende gilemchilikning tereqqiy qilishigha asas bolghan. Xoten gilimi roshen yerlik alahidilikke we qoyuq milliy tüske ige. U nusxa jehettin «sherq uslubi»gha tewe bolup, shekli xilmu xil we rengdar, ishlitishke qolayliq, unnngda uyghurlarning milliy éstétik telipi eks etken.

Xoten gilimi nusxa jehettin achchiq anar nusxa (anargül depmu atilidu), iran nusxa, keshmir nusxa, chéchek nusxa, longqa nusxa, kelkün nusxa, sham nusxa, ediyal nusxa, yoltuz nusxa qatarliq on nechche türge bölünidu. Bu xil nusxiliq gilemlerning hemmiside bir ortaq alahidilik bar, yeni bu gilemlerning chörisige here chishliq üch bolung shekil neqishlen'gen. Uyghurlarning milliy uslubtiki öy – imaret neqishliride mushu uslub gewdilen'gen. Xoten gilemliri kishilerning turmush éhtiyajigha asasen yer gilimi (yerge salidighan gilem), tam gilimi (asma gilem), kariwat gilimi qatarliqlargha bölünidu. Bu xil gilemlerning chong – kichikliki we reng türliri biri – biridin perqlinidu.

Gilem toqush yüksek eqil – paraset we güzellik tuyghur telep qilidighan musheqqetlik emgek bolghachqa, uyghurlar uni nahayiti qedirleydu we pexirlinidu. Gilem nahayiti chidamliq bolghachqa, uyghurlar arisida «kembeghel bolsang gilem al» deydighan neqil bar. Derweqe, xelq turmushining ösüshige egiship sheherdin yézilarghiche birer parche gilimi yoq uyghur aililirini uchritish tes. Xoten gilimi bügünki künde téximu tereqqiy qilip xelq'ara bazarda riqabet küchige ige bolghan bir milliy qol hüner mehsulati bolup qalmaqta.

Yéngisar pichiqi

Yéngisar pichiqi – uyghurlarning yerlik milliy qol hüner – sen'iti buyumliri ichide wekillik xaraktérige ige bolghan dangliq mehsulatlarning biri. U esilide yéngisarning en'eniwi ijadiyiti bolghachqa, shu jayning namigha mas halda «yéngisar pichiqi» dep atalghan. Derweqe, tarim bostanliqining gherbiy jenubi qismigha jaylashqan yéngisar nahiyiside pichaq yasash hüner kespi nahayiti tereqqiy tapqan. Bu yerde ishlen'gen yéngisar pichiqining türliri yigirme xildin ashidu. 1987 – Yili memliket boyiche hüner – sen'et buyumlirini bahalashta, yingisar pichiqi muningdin üch yüz yillar ilgiri yéngisar nahiye bazirining jenubidiki qarabash yézisliq dangliq usta muhemmed qulaxun nami bilen hemme etrapqa dangqi yéyilghan.

Yéngisar pichiqi yasilish shekli jehettin nepis we körkem bolup, ishlitishke nahayiti qolay, yéngisar pichiqining özige xas alahidilikini mundaq bir qanche nuqtilargha merkezleshtürüsh mumkin:

Birinchi, yéngisar pichiqining tighi üchün supetlik polat tallinidu. Tallan'ghan polat matériyalini pichaqchi ustam yüksek maharet bilen qayta – qayta sughirip hem datlashmaydighan, hem téghi gallashmaydighan haletke keltüridu.

Ikkinchi, ishlitish ornigha qarap, pichaqning bisi we sépi herxil shekillik yasilidu. Herbir türining xas nami bolidu, mesilen, qosh bisliq pichaq, xenjer nusxiliq pichaq, qassap pichiqi, töshük pichiqi (aile pichiqi), yan pichiqi (yan'gha asidighan pichaq), körgezme pichiqi (sen'et buyumi)qatarliqlar. Uningdin bashqa herqaysi milletlerning turmush alahidiliki we éstétik telipige mas halda yasilidighan pichaqlarmu bar.

Üchinchi, yéngisar pichiqining alahidiliki uning tigh qismidila ipadilinip qalmastin, sépigha yéngisar pichining sépi üchün asasliqi – herxil haywanlarning münggüzi we söngekliri, mis, kümüsh, qashtéshi, merwayit qatarliq etiwarliq matiriyallar ishlitilidu. Bu xam eshyalar inchike hüner arqiliq bir – birige kirishtürülüp, kishining közini chaqnitidighan güzel – sen'et boyumigha aylandurulidu. Hetta tix qismighimu mis yaki altun hellik métaldin bir nechche tal xal qoyulup, tix bilen sapning tutashqan yérige uyghurche we xenzuche «yéngisar» dégen xet uyulidu. Bu yéngisar pichiqining markisi hésablinidu.

Tötinchi, yéngisar pichiqining hemmisige özige mas kélidighan ghilap yasilidu. Ghilapsiz yéngisar pichiqi bolmaydu. Bu ghilaplarning köpchiliki herxil renglik kala xurumidin qaturma qilip yasilidu. Yene bezi ghilaplar mis yaki alyumindin ishlinip, yüzige herxil neqish oyulidu. Xurum yaki köndin yasalghan ghilaplarning hemmisige boytasma békitilidu.

Pichaq qedimdin tartip uyghurlarning en'eniwi aditide er – yigitlerning kéche – kündüz yénidin ayrimaydighan «qorali» bolup kelgen. Hetta uyghurlarning bélini belbagh bilen baghlash aditimu pichaqni yan'gha ésish éhtiyajidin kélip chiqqan. Qisqisi, pichaqni ulughlash we uni yan'gha ésip yürüsh, pichaqni erlik jasaritining muhim belgisi dep bilish uyghurlarning muhim en'enisi bolup hésablinidu. Shu sewebtin, balini tunji qétim böshükke salghanda, oghul bala bolsa, uninggha hemrah qilip yastuqining astigha pichaq qoyup qoyidighan adetler, qesem qilishqa toghra kelgende, pichaqni yerge sanjip qoyup, uni «guwahchi» qilish qatarliq eqidiler peyda bolghan, uyghurlar arisida yiraqtiki eng yéqin dostlirigha ésil sowgha süpitide «yéngisar pichiqi»ni teqdim qilish aditi bar, démek, yéngisar pichiqi yuqiriqidek alahidilikliri bilen memliket ichi we sirtida alahide shöhret qazinip, kishlerni özige jelp qilmaqta, u yalghuz turmush qorali bolupla qalmastin, belki yene bir xil güzel sen'et buyumi süpitide milliy qol sanaet tereqqiyatimizni namayan qilmaqta.

Xoten qeghizi

Xoten qeghizi – élimizning dunya medeniyet tarixidiki töt chong keshpiyatning biri bolup, u uzaq tarixtin buyan milliy qol sanaitimizde muhim orunda turup kelgen. Derweqe, bügünki zamanning yéngiche sanaiti gerche uni bazar igiliki we tawar qimmitidin siqip chiqarghan bolsimu, lékikn uning tarixiy qimmiti haman sizni özige jelp qilidu. Uyghurlarning yéziq tarixini eks ettürüp béridighan nurghunlighan tarixiy wesiqiler, edebiy eserler, herxil ilim – pen höjjetliri ene shu xoten qeghizige pütülgen bolup, qimmetlik medeniy miras süpitide dewrimizgiche yétip kelgen. Qedimki «yipek yoli» sodisida yuqiri tawar qimmitige ige bolup, «xoten qeghizi» nami bilen etrapqa dangqi yéyilghan. Chünki, «xoten qeghizi» asanliqche yirtilmaydighan we chirimaydighan alahidilikke ige, u ewrishimchan bolghachqa, xet yézishtin bashqa yene dora – dermanlarni orash, kiyim – kécheklerge qaturma qilish, herxil güzel – sen'et buyumlirini yasash qatarliq sahelerdimu ishlitilidu.

Xoten qeghizi ishlesh xotenni merkez qilghan halda, yeken we qeshqerlergiche keng omumlashqan. Shuning üchün, xoten shehiri (ilchi)diki birqanche mehelliler hazirghiche «qeghez mehellisi» dégen nami bilen atilip kelmekte.

Yasilish usuli: xoten qeghizining asasliq xam eshyasi «saman qeghizi» ning xam matériyaligha oxshashmighan halda, toghraq we üjme derixining qowziqidin ibaret. Deslep toghraq yaki üjme qowziqini yighip uni sugha chilap qoyidu. Qowzaq bir'az soyup éliwétip, ichidiki bir qewet népiz ap'aq qewiti ayriwélinidu. Mana shu xoten qeghizining asasiy xam matériyali hésablinidu. Bu qewetni qazanda ikki saetche qaynitip botqa (latqa) qilinidu. Bu qowzaq botqisini yaghach toqmaq bilen soqup ezgendin kéyin, mexsus yaghach tunggha sélip, üstige melum miqdarda su quyidu we uni toxtimay qochup umachqa aylandurulidu.

Ikkinchi basquchta: bu quwzaq umichini mexsus yalsaghan chömüch (péchkok déyilidu) arqiliq ölchemlik yaghach qélipqa tekshi quyup, su kölchikide süzülidu. Qélipning yüzi tekshilen'gendin kéyin, shu péti kün nurigha qaqlap qoyulidu. Qeghez botqisi qurughandin kéyin, qeghezni qéliptin soyuwalidu. Shuning bilen deslepki qeghez taxtisi pütidu. Bundaq qeghezning bir taxtisi yasilip chiqishi üchün, texminen sekkiz – on chélek su serp qilinidu. Eger matériyal teyyar bolsa, bir qeghezchi usta bir künde bundaq qeghezni qéliptin alghandin kéyin ishlitishke bolidu. Eger uni téximu sipta we parqiraq qilip pishshiqlap ishleshke hajet tughulsa, gürüchni ézilgüche qaynitip elgektin ötküzüp, héliqi qeghez yüzini tekshi patlap, qashtéshi bilen sürkep siliqlaydu. Qedimki muhim tarixiy höjjetler pütülgen qeghezler mana shu siliqlan'ghan xoten qeghizidur.

Qolgha tayinip xoten qeghizini yasash bügünki künde barghanséri yoqilishqa yüzlen'gen bolsimu, lékin u birxil en'enwi qol hüner – sen'iti süpitide tarixtin öchkini yoq. Hazirmu doppichilar we doripürüshlar bu qeghezni ishlitip kelmekte.

Ilmichilik

Uyghurlarda ilmichilik nahayiti tereqqiy qilghan. Bu uyghur xelqining güzellikke bolghan qarishidin kélip chiqqan. Uyghur xelqining gülge bolghan xumari özlirining kiyim – kéchekliride, öy bisatlirida toluq eks etken, éytayli, uyghur xotun – qizlirining gül qisishi, güllük doppa kiyishi, güllük rextlerdin kiyim – kiyishi, öylirige güllük rexttin qilin'ghan zediwal tartishi, kang, supilargha tenglimat, güllük kigiz sélishi, tam – toruslargha neqish chiqirishi... Buni ispatlaydu.

Uyghurlarning yastuqlirigha , limtaq yapquchlirigha, qiz – juwanlarning uzun ishtanlirining puchqiqigha ilme élin'ghan. Bowaqlarning ishtan – paypaqlirigha, hetta chay xaltisi, tamaka xaltisi, uzun lönggiler chay xaltisi, tamaka xaltisi, uzun lönggilergimu ilme ilin'ghan, burun ötük yaki mese ichige kiyidighan uzun paypaqlargha , erler bélige baghlaydighan töt chasa yaghliqlargha ilme élinatti.

Omumen, ilmichilik uyghurlarning en'eniwi hüner – kesip sen'iti süpitide keng omumlashqan. Ilmichilik ayallargha xas hüner bolghachqa, anilar özlirining qiz balilirini yette yashtin bashlap qoligha yingne tutquzup ilmichilikke ögitidu. Nawada ilmichilikni bilmeydighan qizlar chéliqsa, jamaet teripidin uning anisi eyiplinidu. Shunga yingne bilen oymaq uyghur qizlirining ayrilmas hemrahi.

Chaq we chaq égirish

Uyghur ayalliri aile éshidin boshighanda chaq égirip yip tolap ailining yip éhtiyajidin chiqidu, yene bir qisim ayallar yip égirish kespi bilen shoghullinidu. Ular bazar künliri hal – oqitige yarisha paxta sétiwélip uni égirip, yene bir bazar küni sétip desmayisige paxta alsa, paydisigha gösh, yagh, chay, tuz, sey – köktat élip turmush éhtiyajining bir qismini mushu yol bilen hel qilidu.

Bezi yurt – mehellilerde chaq égirish kesipleshken bolup, topliship chaq égiridu. Topliship chaq égirish qiziqarliq bolup, onlighan hetta yüzligen chaqning awazi bilen ayallarning top bolup oqughan mungluq naxshiliri kishini özige jelp qilidu.

Herqandaq bazarda mexsus yip baziri bolup, ular ashu bazargha topliship yip satidu, paxta alidu.

Chaq – chaq yasighuchilar teripidin yaghachtin yasilidu. Seksen santimétrliq taxtayning bir béshigha ellik santimétrliq ikki yaghachni on santimétr ariliq qoyup turghuzidu. Yene bir béshigha yigirme santimétrliq ikki yaghachni ariliqida yik turghudek qilip turghuzidu. Sekkizdin on alte chishliq qilip yasalghan yumilaq ikki chaqni puza shekillik oqning ikki teripige békitip chaqning qarimu qarshi chishini yip bilen udul chétip qoyidu we chaq bilen yik ariliqigha ölchep tanap békitidu, bu tanap chaq bilen yikni aylanduridighan tasmiliq rolini oynaydu.

Égirish: uch qilin'ghan paxtining bir uchidin bir ghérich yip éshilip, yik uchigha ilip qoyup ong qol bilen chaqning oqini aylandurup, sol qolida pilte paxtini sozidu. Yip éship ghulach bolghanda, oqni arqigha yandurup éshilgen yipni yikke yögeydu. Ularning herikiti nahayiti téz bolup, birdemdila yik toshidu, andin yiktiki yipni qomushqa chaq bilen orap kallek qilidu, qomush toshqanda bazargha ekélidu.

Yézilarda chaq égirish bir qeder keng omumlashqan qoshumche hüner – kesip bolghachqa, uyghurlar arisida mexsus «chaq égirish naxshisi» bolup, uningda chaqchilarning sergüzeshtliri we bu emgek türining jeryanliri obrazliq eks étilgen.

Kendir toqumichiliqi

Uyghurlardiki kendir toqumichiliqi eng iptidaiy toqumichiliq bolup hésablinidu. Ular iptidaiy turmushidin bashlap yawa kendir talaliridin paydilan'ghan we uningdin kiyim – kéchek toqup kiygen. «Lopnur kendiri» dep atalghan shinjangning yawa kendiri qedimdin bashlap nahayiti dangliq mehsulat bolup, tarim deryasi boyliridin nahayiti köp chiqidu.

Uyghurlarda qol toqumichiliqi tereqqiy qilghan mezgilde, yeken qatarliq jaylarda yawa kendirlerni bir mezgil kömüp qoyush arqiliq talalirini gholidin ajritip (bundaq qilghanda, talaliri pütün chiqidiken), uni shaxiar süyi bilen qaynitip talalirini ajritip, uningda eng dangliq shayi – etles, kimxab, zerbap, teytilla we heriil dastixan (kanap dastixan kendir talasida toqulghan), chümperde (perenje), eghwane qatarliq kendir rextlirini toqughan.

Adettiki malchilar kendirdin zembil, qotan ishiki, qasha tam yasashtin bashqa yene, yerlik usulda talalirini ajritip, palas kendir arghamcha qatarliqlarni toquwalidu.

Bügünki künde, kendir yip toqulmiliri shinjangning alahide yerlik mehsulati süpitide, memliket ichi we xelq'ara bazargha yüzlenmekte.

Pul we pulchiliq

Shinjangning hazirghiche melum bolghan yerlik pulliri ichide eng deslep quyulghan yerlik pul miladi I esirdin II esirgiche udun döliti (hazirqi xoten) quyghan at süretlik xoten pulidur.

Miladi III – IV esirdin VII esirning bashlirighiche kucha we uning etrapidiki jaylargha quyulghan kösen puli, miladi VI – VII esirlerde ishlitilgen idiqut puli, miladi X esirde yeni islam dinining shinjanggha tarqilishi bilen qurulghan qaraxanilar dölet puli (1056 – 1057 – yilliri quyulghan), miladi III X – X IV esirde almiliqta quyulghan chaghatay xanining kümüsh puli (bu pulning bir yüzige hijiriye 727 – yil, miladi 1327 – yil dégen xet chüshürülgen), miladi VII X esirde yarkent (hazirqi yeken)de quyulghan mis pul, 1760 – yili ching sulalisi qoshunliri jenubiy shinjangni ishghal qilghaidn kéyin yekende quyulghan. Bir yüzige «chiyenlung tungchaw», yene bir yüzige uyghurche «yerkim, yer kent» dégen xetler chüshürülgen mis pul, IX X esirning 70 – yili kucha padishahi rashidin xan ghoja uyghur yéziqida «seydi ghazi rashidin xan», «paytext kuchada quyuldi» dégen xetler chüshürülgen mis pul we altun pul, miladi 1917 – yili yang zéngshin tarqatqan ölke we qeshqer puli (qeghez pul), tash'axunum quydurghan «zerbe kashghir» dégen xet chüshürülgen kümüsh tengge, 1925 – yilidin 1940 – yilighiche musa bayowlar ghuljida quydurghan «musa bayow» namliq ellik serlik kümüsh yambu, 1935 – yili shéng shisey tarqatqan ellik serlik qeghez pul (ölke puli), 1939 – yili mawzémin tarqatqan ölke(qeghez) pul, 1943 – yilidin 1949 – yili küzgiche gomindang merkiziy hökümiti we shinjang pul idarisi tarqatqan herxil qeghez pul we bir yüenlik tengge, 1947 – yili üch wilayet waqitliq hökümiti tarqatqan qeghez pul qatarliq yerlik pullar bolup, élimizning pulshunasliq tetqiqatida belgilik qimmetke ige.

Toqumichiliq we boyaqchiliq

Hüner – sen'etke bay uyghur xelqi yipek yolidiki soda – alaqisining muhim nishanigha jaylashqan. Ular bu munbet zéminida soda we qol hünerwenchilikke tayinip, tawar, durdun, kimxab, shayi – etles, beqesem, mata – chekmenlerni toqup, yipek yoli sodisini janlandurghan.

Buningdin yetmish – seksen yillar ilgiri yeken, xoten, qeshqer ustiliri toqughan teytilla, kimxab, aq kawutun, ssériq kawutunluq zerbab rextler chet'elge ékisport qilin'ghan, kéynki waqitta hakimiyet zorawanliqi, shagirt teirbiylimeslik netijisde ustilarning ömri axirliship, bu kesip üzülüp qalghan bolsimu, eyni waqitning kimxab, teytillaliri hazirghiche saqlanmaqta. Uyghurlar bir qeder topliship olturaqlashqan xoten, yeken, qeshqer qatarliq rayonlar yipekchilikning ana yurtliri bolup, ular uzaq tarixtin buyan yipektin sériq, at baghri, qizil ala, sériq ala, ala qagha, qara qatarliq köp xilliq etles, tömürreng, yéshil, yéshil alaqagha, müjet qatarliq yigirme nechche xil beqesem, aq, sériq, et reng, qara, poreng shayi, qosh yipliq chekmen shayi qatarliq rextler, yipek gilem, jaynamaz, méhrab yapqu, belbagh, ayallar yaghliqi, chümperde, perije, hetta eglek shayilarni toqughan.

Paxtidin herxil katekche, heyrani we anargüli, alma güli, yulghun chéchiki, toz quyruqi, yéshil, nil reng tolima, shatawa, aq qirghaq simawi térike, qosh yipliq rengmureng térike qatarliq yetmish – seksen xil güllük rext, köp xillliq mata – chekmen (mata – chekmen aq toqulup boyilidu). Her xil güllük palash, güllük taghar, güllük xurjun, güllük ishtanbagh qatarliq yüz nechche xil paxta toqulmilarni toquydu. Buning ichide tolan'ghan yiptin tiwitlik toqup, qizil, qara kök yaki nil reng bilen boyighan chekmenler alahide orunda turidu.

Uyghurlar yung toqumichliqqimu alahide köngül bölgen. Ular sap töge yungidin chekmen we tiwit arilashturulghan töge yungidin chekmen (qéziwélin'ghan medeniyet yadikarliqliridin qarighanda yung chekmenning türi köp), tiwit romal, yung palas, kasha, at ulaghlar yapqusi qatarliq köp xilliq toqulmilar we yung taghar, yung xurjun qatarliq iptidaiy yung toqulmilarni toqughan.

Uyghurlar boyaqchiliqqa mahir, ular qizil, nil, qara, qara kök, zeytune, cheyze reng, shaptul chéchiki, anar güli, xorma reng, topa reng, et reng, toq sériq, tuxum sériqi, porreng, kawa chéchiki qatarliq köp xil reng ishlitidu we arilashturush arqiliq türini köpeytidu, renglerni tengsheydu.

Tengshelgen renglerde yipek, paxta, yung rextlerni boyaydu, meshut boyaydu. Uyghur qiz – yigitliri qizil chekmen chapan kiyishni özlirining yigitlik ghururi hésablinidu. Uyghurlarning nil buyiqi dunyagha meshhur. Uyghur boyaqchiliqi milliy alahidilikke ige. Ular boyaq üchün tuxumek, zak, zemchi, anar posti, yulghun chéchiki, örük qowziqi, yangaq posti, tömür déti, dashqal qatarliqlardin paydilinidu. Bu xil boyaq esirler boyi tozumaydu. Uyghurlarda toqughan «kona renglik gilem»ning xelq'ara bazarda etiwarliq bolushi, uning reng – boyaqlirining öngmes xususiyetke ige bolghanliqi bilen munasiwetlik.

Sergezchilik we gül bésish

Uyghurlarda güzel sen'et oymichiliqi, binakarliqtila bolup qalmastin, rextlerge herxil gül bésishtimu ishlitilidu. Sergez, hemzek, zediwallar buning delili.

Sergezning rexti aq mata bolup, güli yaghach oyma neqishlirining nusxisi shaxcha gül, charche güldin ibaret. Uning asasiy xuruchi yerlik usulda teyyarlinidighan katap qara bolup, u mundaq teyyarlinidu: ottuz jing sugha bir jing un sélip qaynitilidu. Tömür déti, dashqal, soqqan yélimni xaltigha sélip uninggha qoshidu. U, yazda sekkiz – on kün, küzde on – yigirme kün turghanda jiger rengge özgiridu. Uninggha zemchini éritip qaynitilghan tuxumekni qoshqandin kéyin dasqa élip, üstige dugh ötmeslik üchün kigiz, mata qoyup nem üstige chiqqanda reng chotkisi bilen örüp qoyulidul. Shuning bilen mazghaplishidu. Ene shu mazghapliq birikme «katap qara» déyilidu. Katap qara bilen gül bésishtin burun aq matani shaxar süyi bilen qaynitiwalghandin kéyin börek shekilde yasalghan kötekning üstige qoyup « dokkang – dok» (yaghach bolqa) bilen soqup uni yumshitidu. Uningdin kéyin, texminen on matagha yüz gram héliylini éritip süyige matani chilap héliyle süyini matagha singdüridu. Matani qurutup, gül bésish taxtisigha yayidu.

Teyyarlan'ghan katap qarigha qélipni tegküzüp mata üstige basidu. Katap qarigha qaysi rengni salsa, sergez renggi shu rengde bolidu. Sergezni yene süzük suda chayqap dughlarni chiqirip yene soqidu, sergez yumshap eslige kélidu. Bir qanche qétimliq suda chayqalghan bu sergezning renggi nechche esir tursimu tozumaydu.

Hemzek – uning rexti aq mata, mata shaxar süyi bilen qaynitip yumshitilidu. Andin ölchemlik hak, sopun, yélimni birleshtürüp éritip teshtekke sélinidu. Hemizek qélipi tömür tünikidin yasalghan bolup, gül orni oyuq bolidu. Teshtekke teyyarlan'ghan hak, sopun éritmisini chotka bilen sürgende, matada aq gül izi qalidu. Andin mata nil rengge sélinidu. Rengdin chiqqanda, aq gül tozundiliri chüshüp aq izi qalidu. Uyghur xelqining hemziki ming sulalisidin bashlap ichki ölkilerge tarqalghan bolup, bu xil hemizek ichkiride hazirghiche ishlitilidu. Uyghur xelqidiki zediwalmu eslide aq rext bolup, aptuwa – chilapcha nusxisi chüshürülgen tömür qélipi bilen hemzek ishligen usulda ishleydu. Hemzek uyghur ailiside yotqan'gha ishlitilse, zediwal herbir öyning témigha tartilidu.

Jaynamaz, merep yapqularning gül nusxisi qubbe, méhrab shekilde bolup meschit derwazisi yaki méhrablirini eslitidu. Bezi ustilar beytul muqeddesning sheklini chüshüridu. Bularning xam eshyasi yenila aq mata bolup, matani shaxar süyiide qaynitip, soqup yumshitip, dawa, yulghun chéchiki, anar postini zak bilen qaynitip katapqa arilashturup gül basidu. Güldin chiqqan jaynamaz, méhrab yapqularni süzük suda yuyup dughlarni chiqirip qayta soqup matani eslige keltürüp ishlitidu.

Uningdin bashqa doppa, yaghliq, keshtilerge gül izini chiqirish uyghur gül bésish sen'itide nahayiti uzun tarixqa ige.

Pilichilik

Uyghur xelqi uzaq tarixtin buyan üjme östürüp, pilichilik, yipekchilikm meshutchilik we yipek toqulmichiliqtin ibaret kesip bilen shughullinip, ichki – tashqi bazarni temin étip kelgen. Uyghurlar arisida pilichilik özige xas yerlik alahidilikke ige bolup, bir yürüsh jeryanlardin ötidu.

Uruq saqlash: yighiwélin'ghan uruq pakiz daka xaltigha élinip, issiq we nemliki mötidil bolghan jayda, kéler yili 4 – ayning bashlirighiche, yeni üjme yopurmiqi qulaq tartquche saqlinidu. Pile uruqini saqlighan öyning hawasi muwapiq témpératurida tengshep turulidu. 2–, 3– Ayning axiridin 4 – ayning bashlirighiche pile qurti tirilishqa bashlaydu. Bezi uruqlar yérilip qurt chiqishqa bashlaydu. Buni pilichilar «xewerchi qurt» dep ataydu. 4 – Ay kirish bilen üjme yopurmiqi qulaq tartip tenggidek bolidu. Del mushu chagh pile qurtlirining asasen tirilishke bashlighan mezgili bolidu. Pilichilar üjmining yumran yopurmaqlirini toghrap chong dasqa sélip, üstige pile uruqini tekshi salidu we uruqning üstini yene ghazang bilen yapidu. Buning bilen birinchidin, pile uruqining yérilip qurt chiqishta telep qilidighan qarangghuluq hel qilinsa, ikkinchidin, chiqqan qurtlarni ghazang bilen (qurt tuxumidin chiqip ikki – üch saet öpchöriside ghazang yéyishke kirishidu) temin étidu. Tuxumdin chiqqan qurtlar ghazang yéyishke kirishp tézla chongiyishqa bashlap, chümülisiman bolup üstige örleydu. Uningdin kéyin yétilip, örleshke bashlighan qurutlargha xoten qeghizi qoyup béridu. Qurtlar qeghez üstige chiqidu. Bu chaghda tuydurmay qeghezdiki qurtni ikkinchi dastiki üjme ghazingi üstige qoyidu. Démek, yétilgen qurtlar shu usulda bir qanche qétim yötkilish arqiliq birqanche dasqa élinidu. Bu chaghda bérilidighan ghazang qurtlarning chongiyish derijisige qarap bolidu. Kichiklirige yumran yaki toghralghan ghazang, chonglirigha adettiki ghazang bérilidu. Pile qurti uruqtin chiqip tengshelgendin kéyin sujek yasap (qewetlik pile béqish chellisi) herbir qewitige bora sélip daslardiki yétilgen qurtlar sujekke yötkilidu. Ghazang yenila derijisige qarap bérilidu.

Uyghurlar pile baqidighan öyning we pile baqquchilarning taziliqigha alahide ehmiyet béridu. Xelq arisida pile béqishta riaye qilidighan mundaq tüzümler yolgha qoyulghan:

(1) Uyghurlar pile xanigha napak kishiler, aghrighan ayallarni kirgüzmeydu. Pilexanida nashayan ish, hetta tamaka chékish, is – tütek tarqilishqa yol qoymaydu. (2) Chang – tozanliq yopurmaq we qigh, exlet alghan séwetke alghan yopurmaqni pilige bermeydu. (3) Kéche – kündüz pile yénidin ayrilmay pile qurtlirini ozuqlinish we hawa özgirishni közitidu. (4) Pile baqidighan öyge munasiwetsiz gheyriy kishilerning kirip – chiqishi men'i qilinidu. (5) Pilexanigha pat – pat isriq sélinidu.

Pile qurti yétilgende, heriket dairisi ashidu. Bu chaghda pile qurtigha qamghaq sélip béridu. Qurtlar qamghaqqa yamiship yipek – ghoza yögeydu. Ghoza yögep bolghan qurt tépirlaydu we ghozini téship chiqip uruqlaydu, pilichilar ghozini élip qurutidu. Pile qurtini pakiz xaligha derijisi boyiche sélip kéler yilgha saqlaydu. Shundaq qilip pile uruqi yipekke aylan'ghuche bir yürüsh murekkep emgek jeryanlirini öz béshidin ötküzidu.

Juwichiliq

Uyghurlarda juwichiliqning tarixi uzun, buningdin töt ming yil burunla könchi deryasining töwen éqinida, charwa mal béqilghan, iptidaiy kön – xurum ishlen'gen... Ashlan'ghan téridin kiyim tikilgen. Uyghurlar sheherliship qol hünerwenchilik bilen shughullan'ghandin bashlap juwichiliq mexsus kesipleshken.

Uyghur juwichiliqining türi köp. Rexti, renggi xilmu – xil, uyghurlar qoy, tülke, böre, süleysin, tiyin, qama, sughur, söser, kemchet, eltére qatarliq seksen nechche xil haywan térisidin juwa tikidu. Uyghur juwiliri tashliq, tashsiz ikki xil bolidu. Tashliq juwilargha mexmel, duxawa, moyit, sarja, baston, kibrikot, herxil térike, chéperqut, chekmen qatarliqlarni tash qilidu.

Tashsiz juwilarni tére boyi aq qalduridu yaki qara, sériq, porreng, yaki jigerreng bilen boyaydu.

Juwichiliq saymanliri:

Qaycha (rext késishke ishlitidu), tére késidighan pichaq, endize, yip, yingne, oymaq, métr, shilim qatarliqlardin ibaret.

Tére pishshiqlash usuli: juwa tikidighan herqandaq tére aldi bilen sugha chilap yumshitilip téridiki may, gösh, shulluq etler qiriwélinidu. Andin un bilen ashlaydu, tére ashtin chiqqandin kéyin eyleydu we uwulap yumshitidu. Tére siqimgha sighqudek yumshighanda, térining yüzige su pürküp téximu yumshitip térini tartishtürüp, quruq, qiypach orunlirini tüzep tamgha tartip mixlap kériydu. Buning bilen téridiki ölchemsiz orunlar tüzlinidu.

Késish usuli: térining yüzi teripidin endize qoyup, tére késish pichiqi bilen késidu. Rext kiyim keskendek parche bolidu, andin tikidu. Tikkende térining yungini ichige qilip yüzi terepni jüpleshtürüp yip bilen yömeydu. Pesh, yaqa, yeng olturghuzushlar chapan tikishke oxshishidu, juwining téshini qayche bilen késip ilgxri qol bilen hazir mashina bilen tikip püttürüp, juwining üstige kiydürgendin kéyin, yaqa, éteklirini yömeydu. Eger chong yaqiliq yaki kemchet, qama, tülke, yaki körpe yaqa bolsa buni ayrim olturghuzidu.

Tashsiz juwilarning yaqisidin tartip aldi pesh we asti terep puchqaqlirigha, shundaqla yeng uchlirigha ikki santimétr kenglikte birxil renglik eltéridin zighziq tutidu. Zighziqning léwige téridin tirnaq chongluqida üch bolung shekillik neqish oyulidu. Tashsiz juwa asasen ton sheklide tikilidu.

Tumaqchiliq

Uyghur tumaqchiliqi uzun tarixqa, özige xas en'eniwi milliy alahidilikke ige. Uyghurlar en'eniwi yerlik tumaqlirini kiyishni özlirining ghururi, selteniti dep bilidu.

Uyghur tumaqliri yarishimliq, issiq bolushtek xususiyetke ige bolushtin tashqiri, gül qisip kiyishke, aldi – arqini aylandurup kiyishkimu eplik.

Tumaq rexti: qoli chéwer uyghur ustilar tumaq rexti üchün kemchet, qama, söser, tiyin, tülke, süleysin, sughur, eltire, qoy, öchke, at térisi qatarliq bir yüz seksen üch xil haywanat térisini, tash üchün, duxawa, mexmel, moyit qatarliq herxil ésil rext we ester üchün her xil rextler ishlitilidu.

Türi: uyghur tumaqliri er – ayal dep ikki chong türge bölünüsh bilen birge, yashlar, ottura yash, qérilar, diniy zatlar selle tumiqi we xilmu xil yerlik tumaqlar, mesilen, atush tumiqi, peyziwat tumiqi, qeshqer, xoten, kériye tumiqi, qaghiliq tumiqi, mekit tumiqi, yéngisar saghan tumiqi, kucha tumiqi, qomul tumiqi dégen'ge oxshash yerlik tür, nusxilargha bölünidu.

Tumaqchiliq saymanliri: tére késidighan pichaq, ester, tashliq rext késidighan qaycha, yip, yingne, paxta, qélip, nawat, chiwiq, qara gül, reng we bashqa perdaz buyumliri.

Tikilishi: herqandaq tére aldi bilen unda ashlinip, qurutulup, uwwulap yumshitilidu. Késishte térining yüizidin endize qoyup töt talaliq, alte talaliq qilip ölchemlik keskendin kéyin ularni bir – birige chétip, tumaqning töpisini püttüridu. Eger tumaq yaki qulaqchilargha ester almaq bolsa, rextke paxta sélip sérip, töpe talasidek késip chiqip, töpini esterge kiydüridu. Etrapini yömep tikip bolup, qélipqa sélip qaycha bilen moylirini qirqip tengsheydu we su pürküp moyni chiwiqlap, sün'iy büdür qilidu, büdürining asan buzulmasliqi üchün nawat shirnisini aghzigha élip moygha pürküydu. Andin qéliptin chiqirip bazargha salidu.

Eger ishletken téining moyi alipasaq bolup qalsa öz renggige oxshitip boyaydu.

Tumaq, qulaqcha qatarliqlarning töpisi xurumdin ishlen'gen bolsa, öz renggide qara gül yaki ötük méyi bilen perdazlaydu.

Aq tére tumaqlargha aq siziqchiliq gül chiqiridu we gej bilen aq perdaz béridu.

Uyghur tumaqchiliri yalghuzla uyghur tumiqi tikip qalmastin, qérindash milletlerning er – ayal tumiqini tikip jem'iyet üchün xizmet qilidu.

Könchilik

Uyghurlarning en'eniwi hüner – kesiplirining biri – haywanat térisidin pishshiqlap ishlesh (könchilik)tin ibaret.

Uyghurlardiki könchilik özige xas milliy alahidilikke ige. Uyghurlar kön – xurumni yerlik usul, yerlik xuruch bilen ishleydu.

Xuruchlar: hak, shor, tuz, katap qatarliqlarni térini ashlash, köptürüshke ishlitidu.

Kemek, hélile, zak, reng, örük qowziqi, anar posti qatarliqlarni reng üchün ishlitidu. Qomush, zighir paxilini islash, pishurushqa ishlitidu. Chigh we tériqni chigrin, meskabqa gül chiqirishqa, su méyi, qéyin méyini perdazgha ishlitidu.

Könchilik saymanliri: ash tungi, sésiq su quduqi, das, orghaq, shor qazini, qashtéshi, simtirach, chak keke, peshgeh, ittik we gal keke, badra.

Ishleydighan rextler: xamap kön, shorluq kön, chigrin, meskap, bulghari, bishü (ester), layka, chem, at éger – jabdurqi, harwa jabduqi rextler.

Ishlesh usuli: herqandaq térini deslep sugha chilap yumshitidu. Andin bez, gösh, maylarni qiriwétip hak süyige chilap ashlaydu. Yungini qirqip éliwétip, sésiq su quduqigha salidu (uzun yil tére salghan bu su échip tebiiy échitqu bolghan). Buning bilen téridin hak chiqip tére yumshaydu. Andin ulaqtiki shor süyige kepter mayiqi sélip, kepter mayiqini térige yégüzidu. Shurdin chiqqan térining yüzini yene bir qétim qirip séréiq su, yawa tüklerni chiqiriwétip, qazan'gha shor sélip, térini bésip qaynitip shorlaydu. Andin shordin chiqqan térini qomush bilen zighir paxilini arilashturup qalap bir qanche qétim islaydu. Térini her qétim islighanda kemek süyige chilap qoyidu. Is we kemek süyi bilen tére saghiridu. Térini qurutup bolghandin kéyin uwulap yumshtidu. Andin su may pürküp üstidin qashtéshi sürüp perdazlaydu, qara könni qara gül, anar posti, katab bilen qarigha boyaydu. Chemmu yuqiriqidek ishlinidu. Reng bérishte perq qilidu. Laykini unda ashlaydu. Bashqa resmiyiti oxshash.

Bulghar – chigrin ishleshmu yuqiriqidek bolup, oxshashmaydighan yéri, tére istin chiqqanda, tére yüzige chigh yépip, üstidin tériq töküp chingdaydu. Buning bilen tére yüzi danlaydu.

Meskapni örük qowziqi bilen islaydu, yüzige qéyin méyi birip perdazlaydu.

Éger – jabduq, harwa jabduq rextlirini töwendikiche ishleydu: térini aldi bilen suda pishuridu. Qowzaqqa basmay qiyish ishleydu, haktin chiqqan térini yungini éliwétip, islap, hakni chiqirwétip, bu térige on jing hésabida un sélip ashlap, buningdin yügen, üzengge, bagh, noxtagha layiq rext ishleydu.

Toqumichiliq

Uyghurlar uzaq tarixtin buyan, paxta, yipek, yung qatarliq yerlik xam eshyalardin herxil toqulmilarni toqup öz éhtiyajidin chiqqan we ékisport qilghan.

Uyghur toqumichiliq destigahliri nahayiti addiy bolup, yaghachtin yasilidu. Bir destigah üchün adette uzunluqi töt métr, kengliki bir yérim métr meydan bolsa kupaye qilidu. Bu «dukan» dep atilidu.

1) Dukanning aldigha ikki yaghach ornitilip, üstige toghra yaghach qoyulidu. Arqa terepke usta olturidighan bir taxtay, taxtay aldigha urüsh (mata) yögesh üchün bir chighriq ornitilidu. Asti terepke üstining ikki putigha udul qilip ikki tepke (taxtay) qoyup, tepkining uchigha shanigha chigish üchün birdin shoyna békitip qoyulidu.

Uningdin bashqa, herqandaq dukanning toqush waqtida ishlitidighan ikki shana, moka, nacha qatarliq saymanliri bolidu.

2) Xam eshya teyyarlash: chigitni chighriq bilen kéwezdin ayriydu. Chighriqta ikki oq bolup, chong oq put bilen chighriq tepkisini tépish arqiliq kichik oq chighriqchining ong qoli bilen qarimu qarshi aylandurulidu. Chighriqchi sol qoli bilen kéwezni ikki oq arisigha yégüzüp chigitni ayriydu. Paxtini zey tartilghan dukan bilen étip talalirini yéshildürüp pilte qilidu. Qol chaqida égirip qomushqa yögeydu.

3) Ürüsh tartish we arqaq: ürüsh toqulidighan rextining kenglikige qarap tartilidu. Uzunluqi cheklenmeydu. Ürüsh yipning bir uchi ikki shana réshatkisidin udul ötküzüp, usta aldidiki chighriqqa yögilidu. Yene bir uchi dukanning aldi teripidiki dargha artilip astigha muwapiq éghirliqta tash ésip ürüshni tekshileydu, ikki shanigha ikki tepkidiki shoynini baghlaydu. Arqaq üchün nacha, moka teyyarlaydu.

4) Toqush usuli : usta ornida olturup, qoligha moka alidu we ikki barmiqi bilen shanini aldigha ittirip bir puti bilen bir tepkini tépidu. Shanining biri kötürülüp yip ékis (X ) hasil qilidu. Moka ékis ariliqidin ötküzülidu. Usta mokini tutuwélip barmaq qolini shanidin alidu. Shana arqigha yénip toqulghan yipqa tégip uni chingdaydu. Shundaq qilip moka tinim tapmay u tereptin bu terepke ötüp yürüp arqaq bilen ürüshni bir – birige kirishtüridu. Uyghurlarda tinim tapmay yügürüp yüridighan kishilerni «bapkaning mokisi»gha oxshitish ene shuningdin kélip chiqqan.

Meshutchilik

Meshut – pishshiqlap teyyarlinidighan nepis yipek toqulma matériyali.

Uyghurlar uzun tarixtin buyan, bir yüz atmish xildin artuq herxil keshte, yastuq qépi, yotqan téshi, könglek yaqisi, könglek étiki, yeng uchi, chach pöpüki, ötük, choruq pöpüki, qol yaghliq, paypaq güli, chay xaltisi, tamaka xaltisi, yotqan güli, méhrap yapqu, orun yapqu, saet béghi, böshük pöpüki hetta ishtanbagh pöpükigiche hemde yüz xildin artuq doppa güllirigiche meshut ishlitip keldi.

Meshut ishlesh usuli: pile ghozisini qurutup, qazan'gha ghoza chökküdek su quyup qaynitilidu. Ghoza pishqanda, pilini eslige qayturush üchün soghuq su quyiduwe otni toxtitip, qazandiki su qol köymigüdek bolghanda, pile ghozisini chile – chüp bilen (pilini süzidighan yaghach) kötürüp pilining uchini tapidu we pile uchining tom, inchikilikini tengshep, uchini tartip chaqqa yögep tartilghan yipekni kallek qilidu, bu yipekning tartishi. Tartilghan yipekni chong chaqqa yögep kalwa qilip, üch kilogram yipekke bir kilogram shaxar sélip üch saet etrapida qaynitilidu. Yipek qanche uzun qaynitilsa shunche aqiridu we yéshilidu.

Yipek shaxardin chiqqandin kéyin süzük suda yuyup shaxarni chiqiriwétip, qoghun uruqini soqup xaltigha élip yilman sugha sélip yipekni ashu su bilen chayqaydu. Shaxarda qaynitilip aqarghan, talaliri yéshilgen yipek qoghun süyide chayqalghanda téximu aqiridu we parqiraydu. Yipekni qoghun süyidin élip süzük suda chayqaydu (éqini aq boyiche ishlitidu, kérreklirini boyaydu). Bu chaghda yipek resmiy meshut bolidu.

Meshutning boyaqchiliqi we tengshesh usuli: meshut boyaqchiliqning türi köp bolup, boyash, tengshesh usuli nahayiti zil bolidu.

Meshut boyaqchiliqida hazir yigirme besh xil reng türi bar (ilgiri qiriqtin ashattii). Bu yigirme besh xil reng türining asasiy renggi sekkiz xil bolup, buning alte xilidin yigirme besh xil reng tengshilidu.

1) Gugut poqi rengge shaptul chéchiki rengdin azraq qoshulsa, anargüli, téximu azraq qoshulsa, qimizreng, köp qoshulsa qara qizil bolidu.

2) Shaptul chéchiki rengni sus tengshise, süt reng, azraq sériq qoshsa, nawat reng, jiqraq qoshsa, toq sériq, téximu köp qoshsa, kawa chéchiki bolidu.

3) Gösh rengge sösün reng qoshsa, cheyze reng, gugut poqigha sériq qoshsa, toq anar güli, toq sériq qoshsa, nesh reng bolidu.

Reng qol köymeydighan sugha sélinip tekshi ileshtürülidu. Meshut rengge sélin'ghanda, bir bashtin sélip rengni tekshi öchürüwélip salqin jayda qurutidu. Qurughan meshutni reng türi boyiche kalleklep, andin bazargha salidu.

Doppichiliq

Emgekchan, eqil – parasetlik uyghur qiz – chokanlirining on qoli on gül, ular yingne bilen yipni qolgha alghanda, heqiqeten herbir qolining kireshmiliridin xilmu xil gül ünüp, doppa üstide chécheklep échilip, kishilerning zoq – shoqini özige tartidu.

Uyghur doppilirining türi köp, renggi xilmu xil, gül nusxiliri özgiche alahidilikke ige bolup tolimu azade, uyghur doppiliri, er – ayal, qéri, yash dégendek perqlerge qarap nusxa, gül chekme we renglerde alahide perqlinidu. Doppilarning gül nusxilirida tebiet güzelliki eks étidu. Mesilen, uyghur badam doppisining yumilaqliqi yer shari – sheher, qel'elerge teqlid qilin'ghan bolsa, uninggha aq meshuttin chékilgen badam güli aygha, kézek gülliri yultuzlargha teqlid qilin'ghan. Yene chéken doppigha chékilgen chimen güller tebiet hösnige teqlid qilin'ghan. Uningdiki aq, yéshil, toghra – uzun siziqlar qiypash belgiler we tenning tagh, derya, güzel orman, gül – giyahlirigha teqlid qilin'ghan. Yene, bezi doppilargha échiliwatqan gül shekli chüshürülse, bezi doppilargha ghazan boluwatqan gül – giyah zimistan shekli chüshürülgen. Buning aldinqisi shad – xuram, bayashat turmush simowli qilinsa, kéyinkisi öz teqdirining kechürmishlirini izhar qilghan, yeni uyghur doppisigha shadliqmu, qayghumu mujessemleshken.

Doppining matériyali herxil rengdiki duxawa, mexmel, tawar – durdun, ester üchün shayi etles yaki addiy yip rext, meshut yip ( yigirme töttin ottuz ikki xilghiche), aq xese, qeghez, shilim, nawat, jiyek, qélip, piltiküch, gül nusxa tamghisi (oyma) qatarliqlardin ibaret.

Tikish usuli: rext tallash, nusxa tallash, yip tallash, tikish, esterlep siziq – siziq ariliqidin piltiküch bilen qeghezde pilte bérish, qondurush, qélipqa sélish, ichigae nawat shirnisi pürküp yat bérish.

Uyghur doppichiliqida, doppa tikish bir ish, uni qondurushsh hemmidin muhim ish. Doppa yaxshi qondurulmisa isketsiz bolup qalidu. Shunga uyghur doppichiliri doppa qondurushni muhim bilidu.

Uyghur doppiliri hemme kishige mas kélish we yarishimliq bolushtek alahidiliki bilen alemge meshhur.

Kigizchilik

Uyghur qol hünerwenchilikide kigizchilik alahide orunda turidu. Uyghur kigizchiliki türining köplüki, rengdarliqi bilen özige xas alahidilikke ige.

Uyghur yungning esli renggini asas, gül béshini qoshumche qilip xilmu xil kigiz étidu. Aq yungda jaynamaz we güllük chuchiliq aq kigiz, qara yungda qara kigiz we herxil güllük kigiz, namatman, shirdaq qatarliqlarni yasaydu.

Kigizning matériyali: qoy yungi, öchke yungi, su, künjure we herxil boyaqlardin ibaret.

Saymanliri: chigh, sawaq, yung atidighan dukan, salghu, palas, arqan, süpürge, kaspining bilek we put küchi.

Kigiz étish usuli: yung renggi boyiche tallinidu. Tallan'ghan yung yuyup qurutulidu. Qurughan yungni sawaq bilen sawap yétildürüp yung atidighan dukan bilen atidu. Uningdin kéyin teyyarlan'ghan chighni yerge yéyip chigh üstige étilghan yungni salghu bilen tekshi ssélip, üstige künjüre chilan'ghan issiq su sépidu, chörisige chucha qoyidu. Üstige ikkinchi qewet yungni salghandin kéyin, yungni chigh arisigha élip tüteklep yögeydu. Üstidin palas yögep aghamcha bilen téngip ikki kishi puti bilen tekshi tépip yumilitidu. Yung kirishkendin kéyin yungni tetür örüp, téngip yene dumilitidu. Bundaq dumlitish üch – töt qétim tekrarlan'ghanda yung pishidu. Andin, ikki kishi biliki bilen dumilitip silghaytip pishurulidu. Kigiz teyyar bolghanda yéship qurutup bolghandin kéyin, süpürüp yawa qillarni tazilap, kigizning yüzini tekshileydu.

Gül bésish: gül üchün qaysi reng lazim bolsa, shu rengde boyalghan yungni kigiz qilip pishurulidu. Lazim bolghan nusxini oyup, kigiz yungi sélinip bolghandin kéyin nusxa ornigha qoyup kigiz bilen birlikte pishuridu.

Shirdaq kigizni aldi bilen pishuruwalidu. Qoyulidighan gül nusxiliri teyyar bolghandin kéyin kigiz üstige tizip, qol bilen tekshi tikilidu. Shirdaq adettiki kigizlerge qarighanda hem qélin, hem chidamliq bolidu.

Shamchiliq

Uyghurlarda shamchiliq uzun tarixqa we özgiche milliy alahidilikke ige. Uyghur shamchiliq risaliside mundaq bir riwayet bar: «eyyup eleyhissalam kéyik göshini yulghun yaghichigha ötküzüp kawap qildi, kech kirip, tün qara romalini artti, ghar qarangghuluqqa chömdi. Shamal zerbisidin qoqas yaltiridi, maygha milen'gen zix lappide yandi, yoruqluq peyda boldi. Eyyup eleyhissalam xushal bolup zixqa yagh suwap yaqti. Shundin buyan yaghach nökche – sham chiragh peyda bolup, shamchiliq kesipke aylandi. Bu kesipte dunyada on piri kamil (usta kasip) barliqqa keldi. Uning toqquzinchisi shemsidin qeshqeridur. Ularning telimige emel qilip, ewladtin – ewladqa pak, sap dil, rastchilliq bilen kesipni dawam etken meripetchi kasiplarning biri sheyx hesen qeshqeri idi» déyilgen. Bu gerche riwayet bolsimu, uningda shamchiliq uyghurlar arisida uzaq tarixqa ige en'eniwi kesip ikenliki bayan qilinidu.

Zamanimizgha yétip kelgen shamchiliq kespide, uyghurlar kala, öchke yéghi we bashqa halal mallarning tashlanduq mayliri bilen shaxar we yipni xuruch qilip yasaydu.

May teyyarlash usuli: shamchilar köyük dégen dala ösümlükini höl waqtida köydürüp, uningdin shaxar yasaydu. Shaxarni talqandap, su qoshup kala, öchke we bashqa tashlanduq maylar bilen arilashturup qaynitidu. Shaxar mayning érishini tézlitidu we dughlirini taritip qazan tégigiche olturidu, érigen may leylep chiqidu. Mayni süzüwélip qazandiki shaxar dughini tazilaydu. Mushu usulda bir qanche qétim mayni shaxar bilen qaynatqanda, may uwulisa qolgha yépishmaydighan bolidu. Andin mayni süzük su bilen bir qétim qaynitip, chayqap, shaxar dughlirini tamamen chiqiriwétip, sap mayni süzüwalidu.

Sham türi we qélip yasash: sham aq, qizil ikki xil bolidu. Shamning eng chongliri qiriq santimétr uzun, ketken sépi chongluqta bolidu, bu xil sham orda, sheher derwazisi, xanigha, meschitlerge yéqilidu. Patus, powiska (pochta) shamliri ottur santimétr etrapida uzun bolidu. Yuqiriqi shamlar tawar süpiti bilen qizil yasilidu. Adettiki shamlar yigirme – yigirme besh santimétr bolidu. Reng tallimaydu. Yasilidighan qélip yuqiriqi ölchemge layiq bolup, bir uchi uchluq, bir uchi dügilek turuba sheklide bolidu.

Sham quyush usuli: qélipqa ölchep töshük téshilgen taxtaygha qélipning uchluq uchini töwen qilip turghuzup, qélip otturisigha pilik yipi tartilip, teyyarlan'ghan sap mayni éritip quyidu, quyulghan may qishta on minutta, yazda yigirme minutta qatidu. Shamni qéliptin élip bazargha salidu. Bundaq may shamning köyüshi asta, yoruqi küchlük bolidu.

Sopunchiliq

Uyghurlar arisida sopunchiliq kespi keng tarqalghan hem tereqqiy qilghan bolup, u en'eniwi soda tawarliridin biri.

Uyghur sopunining xam eshyasi asasen chigirdek chiqmaydighan kala, öchke yéghidin ibaret. Hünerwenler kespining pakliqi üchün gheyriy maylarni ishletmeydu. Sopunning xuruchi shaxar (köyük dégen yawa otni köydürüp teyyarlighan dashqal) we haktin ibaret.

Sopunchiliq saymanliri: qazan, chömüch we qélip.

Yasash usuli: qazan üstige sighimchanliqini ashurush üchün idish qoyup etrapini lay bilen chaplaydu. Yüz jing mayda sopun yasash üchün ellik jing shaxar, töt jing hak teyyarlaydu. Mayni qazan'gha sélip ot yéqip éritkendin kéyin, teyyarlan'ghan shaxar bilen hakni soqup bir qismini érigen may üstige salidu we muwapiq su quyup qaynitidu. Shaxar mayni téximu éritip may molékulilirini parchilaydu. Hak shaxarni éritish, mayni aqartish hem may danichilirini yighish rolini oynaydu. Shaxar érip qazan ichi birxil patqaqqa aylinidu. Qazandiki dughlar, may bezliri asitigha olturup, may leyleydu. Bu chaghda mayni süzüwélip, qazandiki ghelde – gheshtilerni tazilap, shaxar, hak süyini yenggüshlep, mayni sélip yene qaynitidu. Mushundaq qaynitish toqquz qétim dawa qilghanda, may qol bilen yimirilgende, qolgha chaplashmaydighan bolidu. Bu mayning pishqan, yeni özidiki barliq réaksiyilik maddilarni chiqirip tashlighan waqti bolidu. Shu chaghda qazanni tazilap, süzük su quyup yene bir qétim qaynitip, shaxar dughlirini tazilaydu. Mubada shaxar chayqap chiqirilmisa, sopun ishlitilgende réaksiye béridu. May tazilan'ghandin kéyin qayta éritip chömüch bilen ölchemlik qélipqa quyidu. Qatqanda alidu.

Uyghurlar qolda yasighan bundaq sopunni ezeldin xasiyetlik we shipaliq dep bilidu.

Uyghur sopunining kir yuyushtiki alahidiliktin bashqa, yene doriliq xususiyetlirimu bar. Uyghur xelqi qedimdin temretke, dagh, beden qétiship qasiraq baghlash, put – qol yérilish, hemel qilish – ichki ezalarni yuyush qatarliq késellerge bu sopunni dora ornida ishlitip kelgen. Uning yene bir alahidiliki, qanche kir yusingizmu qol yérilmaydu, eks tesir körsetmeydu, belki yüz, qol, bedenni yumran qilidu, térini parqiritidu. Kirni aqartish nisbiti toqsan sekkiz pirsent etrapida bolidu. Kirni aqartish nisbiti toqsan sekkiz pirsent etrapida bolidu. Méyitni yuyushqa hem bowaqni tunji qétim sugha salghanda mushu xil yerlik sopun ishlitilidu. Bu bir xil étiqad we adet tüside hazirghiche dawamliship kelmekte.

Qassapliq

Uyghurlar musulmanlarning diniy étiqadi we örp – aditi boyiche göshi halal dep qaralghan qoy, öchke, kala, qotaz, töge, at qatarliq köndürülgen haywanlarni, shundaqla arqar, kéyik, bugha – maral qatarliq yawayi haywanlarni musulmanchiliq qaidis boyiche soyup göshini yéyishke adetlen'gen. Mushundaq mallarni soyup sétishni kesp qilghuchilar « qassap» dep atalghan. Xelq arisidiki riwayetlerde, qassaplarning piri jegheri sadiq dégen kishi bolup, uning namida tarqalghan qassapliq risaliside: qassaplarning pakiz, pak, rastchil bolushi, heptide bir qétim risale nizamlirini oqup qaidilerge emel qilishi, mal soyghanda tighni bilep ittik tutushi, malning ayighini baghlap, béshini qible terepke qaritip, dua – tekbir bilen pichaq sürüshi, malning qéni chiqip bolghuche kütüshi, paydining ondin birini xeyr – saxawet qilishi, éghir – bésiqliq bilen shagirt terbiyilishi, göshni kanarigha ésip qaide boyiche, öz tertipi bilen parchilishi we haram déyilgen bezlirini élip tashlishi, boghuzlanmighan, özi ölüp qalghan mal göshini yémesliki we satmasliqi, qan, yiring, yulun, öt we öt qépi, yürekning ikki quliqi, bez, ménge qépi, köz qarisi, malning jinsiy ezaliri qatarliqlarni késip tashliwétish... Qatarliqlar bayan qilin'ghan.

Uyghur qassapliri bu nizamlargha qattiq emel qilip, boghaz mal we herxil késel mallarni soymaydu. Mal soyghanda malning ikki qol we sol puti (üch ayighi)ni baghlap, béshini qiblige qilip sol yanche yatquzup tekbir bilen pichaq uridu. Qéni chiqip bolghanda, ong putining tizi üstidin téridin töshük échip püwdep, malning térisini qorsiqidin kaniyigha udullap yérip, térini ikki terepke qayrip ajritidu. Andin malning béshini we ikki qol paqalchiqini késiwétip, aqa putidin béshini töwen qilip kanarigha ésip térisini ajratqandin kéyin malning malning qarnini yaridu. Qizil'önggechni chigip qoyup achchiq ücheyni üzmey siyriwalidu, andin pichaq tegküzmey, qérin we öpke – zasüylirini alidu. Öpkige tutash chiqqan yürekning otturisigha pichaq urup yürek qénini chiqiriwétidu. Axirida malning qarnidiki shulluq et, sériq su we göshke chaplashqan qillarni tazilap qaide boyiche parchilaydu yaki peshleydu. Qoyning quyruq méyini pütün késiwalidu. Ich méyini börek bilen qoshup tekki sheklide yögep qoyidu.

Uyghur qassaplirining mal soyushqa épi bar we qoli chaqqan bolup, usta qassaplar ottura hésab bilen on – on besh minutqiche bir qoyni soyup bolalaydu.

Uyghur qassaplirining mal soyush alahidiliki shuningdin ibaretki, ular herbir malning chong – kichik ustixan qurulmisi, béghish we omurtqiliri bilen besh qoldek tonush. Shunga ular malning ustixan, ügilirini sundurmay, epchillik bilen ajritiwételeydu.

Satirashliq

Ezeldin uyghurlarda bir – birining chéchini chüshürüp qoyidighan adet bar. Buni:

«Her kishige lazimdur besh nerse asmaq,

Ustira, taghaq, miswang, pichaq hem chaqmaq» dégen shéir ispatlaydu.

Uyghurlar iptidaiy turmushtin qol üzüp sheherleshkendin kéyinki uzaq tarixtin buyan saqlinip kéliwatqan milliy satirashliq risaliside saqlinip kéliwatqan milliy satirashliq risaliside bayan qilinishiche, salmanpak dégen kishi milliy satirashlargha pir – ustaz bolghan, uning shagirtliri bu kespini dawam qilip zamanimizgha ekelgen.

Uyghurche milliy satirashliq risaliside, mulazimet exlaqi, kesip qaidisi töwendikiche bayan qilin'ghan:

1) Xéridar shah meyli gaday bolsun oxshash hürmet qilish, herikette sipaye, muamilide illiq bolup, chonglarni orunduqqa yölep, balilarni kötürüp olturghuzush.

2) Ishni «bismilla» bilen bashlap, pertuqni ongdin sol terepke tartish.

3) Chachni aldi bilen quruq uwulap, bash nérwilirini oyghitish, andin chachni höl qilip uwulash.

4) Ustira, pertuqlarning taziliqigha ehmiyet bérish, taz we yara chiqqan bashlaning ustirisini ayrim qilish, chach élip bolush bilen ustirini köktash zemche süyide dézinféksiye qilish, löngge, pertquqni qaynaq sugha bésish, kasip öz qolini sopun we köktash süyi bilen yuyush.

5) Ustirini bashning ong teripidin töwen (chachning yatqan teripi)ge qaritip sélish, chach, saqal – burutlarni qaide boyiche élish, qulaq, burun, mengzidiki moylarni qaldurmasliq.

6) Chach élinip bolghandin kéyin, bashni séliq uwulap, bash boyunni silkip qas chiqirip, chéke we qoshumini chimdip, ana tomurlani oyghitish.

7) Ikki qol, taghaq dümbilerni uwulash, ushshaq qollardin qas chiqirish arqiliq bedenni yenggillitip qoyush hem chach alghuchigha eynek körsitp, razi bolghandin kéyin pertuqni sol tereptin siliq élip, xéridarning bash kiymini kiydürüp, yaqilirini tüzep, yashan'ghanlarni yölep turghuzup, balilarni orunduqtin kötürüp chüshürüp uzitish we qayta kélishke dewet qilish.

8) Kasp dukanni satirashxanila emes belki meripetxana yaki medeniy köngül échish orni qilish (uyghur satirashxanilirining herqandiqida bir yürüsh saz bolidu, yéngi naxsha – sazlar orundilidu), kasip xéridargha jem'iyettiki yaxshi ishlarning ülgisi, nachar ishlarning ziyanlirini teshwiq qilish, terbiyilik hékaye – chöcheklerni sözlesh arqiliq kishilerni yaxshiliqqa dewet qilidu.

Risalide jem'iy qiriq bir maddda kesip qaidisi sözlen'gen bolup, uyghur satirashliri buninggha semimiy emel qilidu.

Derweqe, uyghur satirashliri noqul satirash bolupla qalmastin, ular yene öz nöwitide bezi késellerni dawalaydighan xelq ichidiki téwiplardur. Ular tomur tutush, uwulash, chimdish, qan élish, ösmilerni xaraktérige qarap késish (opératsiye qilish), sögel qatarliqlarni at qili bilen boghup yaki isriqdan küli bilen köydürüp chüshürüsh, köydürgini daghlap (köydürüp) dawalash, eswe (ilgha) késilini piyaz bilen sirkini sürtüp yaki yingne bilen ilish yaki tuch yamaq sürtüp qayturush, chish aghriqini köydürülgen nöshüdür bilen jiger kawipini chishlitip aghriq peseytish, chish tartish, herxil chatma, temretke, taz késelliri, balilarda bolidighan suluq chaqilarni dawalash hemde sünnet (xetne) qilish, chéchek chékish qatarliq uniwérsal dawalash ishlirini özining satirashliq kespige qoshup ishligen.

Satirashliq dukanliri yene xelq arisidiki dastan, qisse, hékaye – chöchekler we qiziqarliq letipe – chaqchaqlarni éytidighan, herxil yéngi uchurlarni almashturidighan meydan idi. Shu sewebtin chach aldurmaydighanlarmu satirashxanining daimliq chöpqetliri süpitide dukan'gha kélip olturush aditi bir qeder keng omumlashqan.

Mozduzluq

Asiyaning qurghaq hawa sharaitida yashighan. Ejdadlirimiz intayin japaliq bolghan owchiliq turmushini axirlashturup, at, kala, töge, qotaz, qoy qatarliqlardin paydilinishni bilgen. Yeni ularning göshini pishurup yep, térisidin ayagh kiyimi ishleshni ijad qilghan. Lékin biz uyghur xelqide mozduzluq kespining qachan peyda bolghanliqini bilmeymiz. Biraq, tengritaghlirining shimali we jenubidin qéziwélin'ghan iptidaiy qebristanliqtin tépilghan ötük ewrishkilirige we bezi tarixiy matériyallardiki melumatlargha asaslan'ghanda, uyghur muzduzchiliqining nechche ming yilliq tarixni bashtin kechürgenliki melum. Dewrimizge yétip kelgen mozdozluq kespi ene shu nechche ming yilliq tejribining béyitmisi déyishke bolidu.

Hazir uyghurlarda qedimdin saqlinip kéliwatqan seper (karwanche) ötük, halqa ötük, pes pashna, ara pashna, égiz pashna ötük, tüz mese, toghra tumshuq mese, bughday tumshuq mese, isgilach mese, erenche mese, halqa kesh, sendel we yéngi pasundiki herxil betinke qatarliqlar bar.

Uyghurlar ayagh kiyimni at – kala térisidin tikidu. Öchke, qoy térisini esterlikke ishlitidu. Uyghular ayagh rextini kön, xurum, chem, ultang, béshu, meskap, chigirin dep bir – biridin perqlendüridu. Kön, xurumlar qara, qizil rengde, esterlikler aq, sériq rengde bolidu. Bu xil rextlerni yerlik usul bilen özliri ishleydu.

Mozduluq eswablar: kön, xurum we chem késish pichiqi, chong – kichik deresh (bigiz), yip – yingne, kowa (rext tüzesh saymini), perdaz kaltiki, aq – qara mum, sirej, qara gül, endize we qéliplardin ibaret.

Raslash we tikish usuli: mozduzluq kespide endize we qélip asasiy orunda turidu. Ayaghning bashliq qonji endize bilen késilidu. Bashliq, bilen qonchi esterlinidu. Bashliqning bashmaldaqqa oxshash tili qonchining oyulghan yérige kirgüzülüp bix salidu (mashina salidu), andin qélipqa tartilip istelke – ich chem tikilidu. Andin chemdin tasma tikip tash chemni shu tasma bilen qoshup tikidu yaki yaghach mix bilen mixlaydu. Pashna qoyup qélipqa tartip perdazlaydu. Qéliptin élip lazim qilidu.

Mese, karwanche (bu ötük qizil köndin tikilidu) ötük qélipqa sélinmay tetür örüp tikilip andin örüydu, bashqa xildiki ötüklerdek qaturma qilinmaydu. Bu ayaghlarning hemmisi erenche we ayalche dep ayrilip, nusxa jehettin perqlinidu.

Mozduzluq uyghurlar arisida eng keng tarqalghan eneniwi hüner – kesip bolup, herbir yurtta bu hüner bilen shughullinidighan kasiplar bar. Uyghur yer jay namliri ichide «mozduz mehellisi» dep atilidighan yurt – mehelliler bolushimu buni ispatlaydu.

Heykeltirashliq

Heykeltirashliq uyghurlar budda dinigha étiqad qilghan mezgillerde taza tereqqiy qilghan. Buni kériyidiki fara xarabisidin qéziwélin'ghan v esirge ait tatxagata budda dinining heykili, xotendiki yotqan xarabisidin qéziwélin'ghan sapal qush, turpandin qéziwélin'ghan lay qorchaq, renglik lay at heykili, qarasheherdin qéziwélin'ghan yaghachtin oyulghan wajra pawan heykili, yene laydin yasalghan er kishining béshi we budsatiwabéshi qatarliqlar ispatlaydu.

Uyghurlar x esirde islam dinigha étiqad qilghan. Shuningdin kéyin heykeltirashliq herxil diniy seweb we cheklimiler bilen qatardin qélip, neqqashliqqa özgergen. Heykaltirashlar öz maharitini uyghur binakarliq sen'itige qaritip, tam – turus, dérize – ishik girweklirige, méhraplargha, munar, gümbezlerge herxil gej oyma neqishler bilen gül siyaqi, ghunche porekliri, méwe – chéwiler, bugha – marallar, chalghu eswablar, öy bisatlar, hösin xetler chüshürüsh bilen namayen qilghan.

Dewrimizge yétip kelgen heykeltirashliq tarixdin qarighanda u özgiche uslub we milliy alahidilikke ige ikenliki bilinidu.

Uyghur heykeltirashliri gej, polat chiwiq, mata yaki paxal we tuxmning éqini matériyal qilidu, gej asasiy orunda turidu.

Uyghur heykeltirashlar gejni béliq gej, tom gej dep ikkige ayriydu. Béliq gej uzunchaq bolup chidamliq bolidu. Tom gej uyul, yoghan bolidu. Uyghur heykeltirashlar béliq gej ishlitidu.

Gej teyyarlash, béliq gejni özliri tonurda pishurup soqup elgektin ötküzüp melum miqdardiki gejni sugha sélip doghap teyyarlap qoyup qoyidu. Bir qanche minutta gej lengpungdek qatidu, andin ishlitishke bashlaydu.

Heykeltirashliq eswabliri: güste gerde (enriwe sheklide bolidu), bu rende gerde (mozdur burendisige oxshash), nukesh gerde, ziqchi gerde, iskine gerde qatarliq polat tighlardin ibaret.

Heykel yasash usuli: adem yaki haywanat heykilini yasimaq bolsa, aldi bilen polat chiwiqta uning jazisini quridu. Jazini sirlap üstige mana yaki paxal yögep, heykelning eza körünüshlirini muqimlashturidu. Andin gejni höl waqtida mata üstige sürkeydu. Gej melum qélinliqqa yetkende kéreklik sayman bilen qirip, heykelning tashqi körünüshini püttüridu. Chaplima heykeller, mesilen, tamgha chaplinip bir yüzi körsitilip yasilidighan adem béshi yaki pütün turqi bolsun, bu xildiki heykellerge qélip ishlitidu. Birni eynen yasap uningdin qélip élip qalghanlarni gej bilen quyup qurutuwalidu.

Uyghurlar heykel pütkendin kéyin tuxumning éqini mata bilen heykel üstige suwap perdaz béridu. Buningda heykel parqiraq, siliq bolush bile birge yérilmaydu. Yamghur, nemlikni qobul qilmaydu. Uzun muddet tupraq astida tursimu esli haliti özgermeydu.

Sirchiliq

Hazirghiche saqliniwatqan budda dinining birmunche izliridin qarighanda, mesilen, baydiki qizil gharliri, kuchadiki qumtora, sim – sim, qizqalghan (qizqagha), mazar bagh gharliri, qara sheher shikshin ming'öy we gharliri, turpandiki bézeklik, singgim éghizidiki ibadetxana, tuyuq gharliri, dunxuang ibadetxanisi qatarliq jaylardiki renglik heykel (but), herxil renglik sür'etler, sirlan'ghan tam torus, tüwrük, limlar we bashqilardin qarighanda uyghur sirchiliq tarixi nahayiti uzun we öz zamanisida kamaletke yetken. Turpandiki qéziwélin'ghan samawiy xan'gha teqlid qilin'ghan renglik yaghach qorchaq buning küchlük delili we uyghur binkalriqining bibaha sen'iti.

Uyghur binkarliqidiki herxil kahishlar, oymilar, yaghach tüwrükler, réshatkilar, wasajüp, lim – jege, haraq permanlirigha oyulghan neqishler, méwe – chéwe shekli chüshürülgen qapartma oymilarning hemmisi we bashqa jahazliri uyghur sirchilirining karamiti bilen güzel tüs alghan. Siz herqaysi meschit, medris, mazar, qedimki imaretler we aile binalirining tam – torus, lim – jegelirige qarisingiz, sir bilen bézelgen bézeklerni körisiz. Bularning hemmisi uyghur sirchiliqinning karamiti.

Uyghurlar sirni özliri yasaydu. Uning xam matériyali: sir téshi, bu xil tash qarangghu tagh étikidiki ladaq saylirida bolup, atchilar her qétim chet'eldin qaytqanda alghach kélip satidu, yene zighir méyi, günggürt, bash piyaz, dashang we herxil rengler. Zörür tépilghanda, chetning tash reng dégen matériyalini ishlitidu.

Sir ishlesh usuli: sir téshini soqup, elgektin ötküzüp zighir méyi, günggürt, bash piyaz, dashanglar bilen arilashturup, pes otta uzun qaynitip xuruch teyyarlaydu. Andin qaysi xil sir lazim bolsa, teyyarlan'ghan xuruchqa shu xildiki rengni arilashturup sir yasaydu. Sir bilen sirni arilashturup yéngi türler (rengler)peyda qilidu. Shinjang yerlik mehsulati bolghan gil (taghdin qézilidighan jigerreng séghiz tash)din qizil, at baghri reng yasaydu.

Uyghurlardiki en'eniwi sirchiliq ottuzinchi yillargha kelgende tereqqiy qilip uyghur yéngi zaman sen'iti üchün xizmet qildi. Uyghur sirchiliqi özige xas milliy alahidilikke ige bolup, sir teyyarlash usulidin tartip, sirlash, neqish we kahishlarni oyushqiche bolghan barliq jeryanlar yerlik usul bilen élip bérilghan.

Altun hel teyyarlash we hel bérish sen'itimu uyghur sirchiliqining yene bir muhim terkibiy qismi.

Baqqalliq

Shinjang – méwe – chéwe makani bolup, uyghurlar méwe – chéwe kespi bilen shughullan'ghuchilarni «baqqal» dep ataydu. Baqqaliq kespi höl méwichilik, quruq méwichiliktin ibaret ikki xil bolidu.

Höl méwe baqqalliri, örük, shaptul, toghach, enjür, alma, anar, amut, neshpüt, béhi, aligrat, alucha, eynula, üzüm, üjme, gilas qatarliq köp xilliq méwe, qoghun tawuz qatarliqlarni élip satidu. Bu xil méwiler bir – birige uliship 5 – aydin 12 – ayghiche, beziliri yil boyi sétilidu.

Baqqallar kündilik top sétiwélish yaki bagh kötüre élishtek ikki xil usul bilen top élip parche satidu.

Baqqallarning höl méwe – chéwilerni sétishi özgiche alahidilikke ige. Herqandaq baqqal méwe satqanda, towlap xéridar chaqirip méwini süpetleydighan idiomluq sözler bilen satidu, shundaqla méwe dukini aldidin ötken kishilerge «pul almaymen, bir tal yep baqsila» dep yégüzüp temini tétitip satidu.

Quruq méwe baqqalliri qurutulghan méwilerni top élip parche yaki top satidu. Bu méwiler qurutulghan üzüm, güle, jigde, yangaq, piste, badam, qaq, chilan, qariörük xilmu xil bolup, ular yene qoshumche qent, nawat, patasa, peshmeklernimu satidu.

Quruq yémishchiler méwining süpitige we taziliqigha alahide ehmiyet béridu. Xéridarlarni jelp qilish baqqallarning eng zor alahidiliki, baqqallar keng qorsaq bolup xéridarlar bilen bihude baha talashmaydu. Höl méwe satidighan baqqallarda jinglap sétish aditi bolmighan, bazar iqtisadiy igilikige yüzliniwatqan bügünki künde méwe sodisida jing ishlitishtek ölchemlik soda aditi omumlashqan.

Tunikisazliq we qulupsazliq

Tömürchilik terkibidiki tüniksazliq aq ish hésablinidu. Uyghur ustilar tünike (qangaltir)din aile saymanliri, öy – imaret lazimliqi, botka (dukan) qatarliq herxil saymanlarni yasaydu. Mesilen, su tungi, chélek, yagh tungi, qol yuyidighan herxil cheynek, uzun tumshuq chögün, mesh, kanay, samawar, lés, péchine – pirenik qélipi, chong – kichik das qatarliqlar.

Qangaltirchiliq saymanliri, gül qélipi, endize, sünbe, lom, tömür, bolqa, yaghach bolqa, tüz qaycha, egri qaycha, perküch (serkul) kepshe, danika, ochaq, köyek, kömür, daghmal qatarliqlardin ibaret.

Ishlesh usuli: tunikisazliq endize (qélip)ge tayinilidu. Ulanmilar gireche sheklide bir – birige chétilip üstidin yaghach bolqa bilen urup jipsilashturulidu. Mesilen, samawar, chögün, yagh tungi, su tungi qatarliq otta qoyidighan, suyuq nerse alidighanlarni ulighan yéridin daghmallap danika bilen qeleyde tutturidu.

Jem'iyet éhtiyajigha jiddiy lazimliq bolghan bu kesining ot bilen qilidighan ishi az, kirishtürüp jipsilash qatarliq yenggil ishi köp.

Qulupsazliqmu tömürchilik desturida nazuk aq ish hésablinidu.

Qulupsazliq kespide ishlinidighan özgiche milliy alahidilikke ige köp xil iqtidarliq qulup türliri bar. Mesilen, shedde qulup – buning achqu sélin'ghandila échilidu. Torutme qulup ikki tilliq bolidu. Achquchni sélip ittirip achidu. Tartma qulup – achquchni sélip aldigha tartish arqiliq échilidu, tolghima qulupning achquchi we ichki tili ékis – pilisliq burma bolup ular öz ornigha mas kelgende échilidu. Xenjer qulup, ishkek qulup, qosh achquchluq (chong achquchtin kéyin kichik achquch salmisa échilmaydighan) qulup qatarliq qiriq nechche xil qulup bar. Yene bir qiziqarliq qulup, iptidaiy yaghach qulup, yeni lok dep atilidighan bu qulupni yaghachchilar yasaydu. Lokning türi köp bolup yasilishi mundaq: kengliki on santimétr, uzunluqi ottuz santimétr chongluqta bir yaghach sanduqche bolup otturisigha jipsa kélidighan chasa yaghach ornitilidu. Bu yaghachni tili dep ataydu. Uning otturisida bir töshük bolidu. Töshükke salidighan yaghach mix bolidu. Bu mixningmu otturisida yene bir töshük bolidu. Lok ishikning yénidiki tamgha ornitilidu. Ishkini yépip lok tilini aldigha ittergende ishik taqilidu. Yanmasliq üchün lokning otturisigha yaghach mixni sélip qoyidu. Bashqa kishiler biliwalmasliqi üchün yaghach mix töshükige achqumixni sélip yoshurup qoyidu, bu mexpiyetlikni öy igisidin bashqa kishi bilmesliki shert. Qulupni achidighan chaghda yan tamdiki töshüktin qolini sélip aldi bilen achqumixni, andin chong élip lok tilini arqigha yandurghandila ishik échilidu. Lok dep atilidighan bu xil qulup addiy emma mexpiyetliki küchlük bolup, ötmüshte yézilarda keng omumlashqan.

Miskerlik

Uyghur miskerlik sen'itining tarixi nahayiti uzun bolup, mis, tuch, alyumin, qoghushun, sinik qatarliq yumshaq jisim tipidiki érishchanliqi küchlük métallardin aile saymanliri, güzel – sen'et buyumliri, zibu zinnet buyumliri ishlep memliket ichi – sirtida dangq chiqirip kelgen.

Miskerlik saymanliri: bolqa – sendel, ochaq, köyek, kömür, ot pödigüch, chasa bolqa, keke bolqa, bazghan, qismaq qacha, tüz qacha, serkul, chaq (silghaytish chaqi), herxil ékek, aq qum, qizil qum, nöshüdür, kepsher, danika, daghmal we böta (mis, alyumin éritidighan sayman) qatarliqlar.

Ishleydighan buyumlar: aptuwa, chilapcha, chögün, manta qazini, mis qazan, mis dash qazan, jünbül, légen, kepkür, cheynek, mis chine – piyale, jam qatarliq nechche xil aile saymanliri, koldurma, zenjir, at égeri, harwa jabduqliri, ishik – derwaza zinnet buyumliri, chach asqu, üzük, bilezük, chaza, taj, qadaq, soqa, quyma heykel, basma herpliri, tamgha, dachen pul we bashqa quyma buyumlar bolup töt yüz seksen xildin artuq buyum ishlep chiqiridu.

Ishlesh usuli: métalni xam, pishshiq dep ikkige ayriydu. Miskerlik en'eniside éritishni aldinqi orun'gha qoyidu. Éritish muwapiq, ölchemlik bolmisa, soqqanda qasiraq köp chiqip kétip qalidu yaki bolqa tegkende yérilip, uwilip kétidu.

Métal yaxshi érigendin kéyin yasimaqchi bolghan saymanning herbir böleklirige kétidighan matériyalni parchilap ayrim soqidu. Mesilen, aptuwa, chögünlerning chepchiki, qorsaq, jogha, tutqa, kanay, qapqaq, taj qatarliq bölekliri ölchemlik yasilip bolghandin kéyin, kepsherlinip bir – birige kirishtürülidu. Kepsherlinip pütken sayman chaqqa tutup silghaytilidu. Andin qizil bolsa qizil qum, aq bolsa aq qum sürüp perdaz béridu.

Tuch saymanlargha bolsa qizil qumgha zenjiwil arilashturup sürülidu. Buning bilen tuch sériq we qizil reng alidu. Andin kigiz sürüp silghaytidu. Netijide tuch altun rengge kiridu.

Miskerlikte, chaq we ékekte uwalghan qirindilarmu israp qilinmaydu. Uni yighip, éritip yene ishlitidu. Miskerchilik qeshqer shehiride nahayiti tereqqiy tapqan.

Taqichiliq

Taqichiliqning peyda bolushi atni qolgha köndürüsh dewri bilen munasiwetlik. Uyghur xelqi ichidiki «at yük kötüridu, taqa atni kötüridu» dégen maqal buning delili. Bolupmu qatnash – soda transiportining tereqqiyat éhtiyaji taqichiliq kespini yolgha qoyushning muhim asasi boldi. Shuning bilen taqichiliq bir xil kespike aylinip tömürchiliktin ayrilip chiqti.

Taqichiqning saymini asasen, ochaq, köyek, qisqach, bolqa, bazghan, sendel, qelem, sünbe – somtirach, atning taqisini shilidighan ustira, dar, arghamcha qatarliqlar. Ular mushu saymanlar bilen taqa yasaydu we at – ulagh taqilaydu.

Haywanat türige, chong – kichikliki we yolgha qarap taqining türi belgilinidu. Mesilen, at, qéchir, éshek, bugha taqisi qatarliqlar. Taqa yene tashliq yol, topiliq yol, muz yolgha qarap ayrim soqulidu.

Tashliq yol (uzun yol) taqisining her biri üchün üch yüz gram tömür ishlitip qélin soqulsa, topiliq yol üchün ikki gram tömür ishlitip sipte soqulidu. Muzluq yol yaqisi mixliq bolidu.

Yasilishi: tömür ölchemlik késilip, qizitilip ikki béshigha zey (mix orni) tartilip, yene bir teripige üchtin töshük échip taqini égidu. Tömürni qizitip uchini uchluq qilip sozup késip, qélipqa sélip, bir teripige bash chiqirip taqa mixni yasaydu.

Taqa qéqish: üch tal yaghachtin yasalghan dar ichige atni uzunigha turghuzup, arqan bilen qoltuq we téqim ariliqidin dargha baghlap, arqan uchini dar qozuqigha baghlap qoyidu. Andin taqilaydighan putning tuyaq üstidin arqan bilen kötürüp turup, sotirach bilen tuyaqni yasap taqini qoyup mixlap, tuwaq chörisini taqa yüzige jipsilap yasaydu.

Uyghur taqichiliri yalghüzla taqa yasash, taqilash bilen bolmay, belki haywanat doxturluqini bille élip baridu. Mesilen, ulaghlarda bolidighan chashqan yarisi, aliqaraq, tuyaq yérilish, yiringdash, her xil suluq yéghir, jöjey we bashqa jarahetler, ösmilerni uyghur taqichiliri yerlik usul, yelrik dorilar bilen dawalaydu we opératsiye qilidu.

Tejribilik taqichilar haywanlarning yürüsh, tinish ehwaligha qarap késelliki we bolghui késelliklirini mölcherliyeleydu.

Uyghurlarda éshekmu atqa oxshashla nahayiti muhim bolghan ishlepchiqirish we qatnash qorali. Shunga taqichiliqning eng awat baziri éshek taqilash bolup, uning jeryanliri atni taqilashqa oxshishidu.

Quymichiliq

Uyghularda miladidin xéli burunla, tömür, mis, altun, kümüsh tawlap uningdin ishlepchiqirish qoralliri we turmush buyumliri ishlep chiqqan we quymichiliq kespini bashliwetken.

Uyghurlarda quymichliqning türi nahayiti köp, ishlep chiqarghan nersiliri ölchemlik we süpetlik. Uyghur ustilar qazan, dangqan, tawa, sapan, mesh, harwa qazini, harwazixcha we herxil qungghuraq qatarliq turmush we déhqanchiliq, qatnash we bashqa sahelerdiki saymanlarni qoyup chiqiridu.

Quymichiliqning matériyali chöyündin ibaret. Quymichiliq saymanliri ochaq, kömür, köyek, qisqach, bolqa, bazghan, choyun éritidighan bota we qumdin ibaret.

Ishlesh usuli:

Uyghur quymichiliri aldi bilen matériyal tallaydu. Choyun'gha tömür, mis, qeley qatarliq herqandaq gheyriy métal arilashmasliqi shert. Tömür arilishipla qalsa quyulghan sayman yérilip kétidu yaki quyghuche térilip kétidu. Yene uyghur ustilar rodidin élin'ghan péti ishlitilmigen choyunni xam choyun dep hésablaydu. Ishlitilgen (sayman yasalghan) choyunni pishshiq choyun hésablaydu. Ular xam choyun alghanda éritishte héchqandaq mesile körülmigende andin ishlitidu.

Quymichiliq kespi asasen éritish, quyush, qélip qilip yasashtin ibaret bolup, éritish yaxshi bolsa qyush ongushluq bolidu. Qélip yérilmaydu. Quyulghan matériylaning süpiti, tekshilikige kapaletlik qilghili bolidu.

Qélip yasash: quymichiliq qélipi qumdin yasilidu. Quymaqchi bolghan herqandaq nerisining ich we tash qélipi bolidu. Mesilen, qazan quyghanda, quymaqchi bolghan qazan ölchimide gümbez yasap ich qélipini püttüridu. Andin tash qélip yasaydu, tash qélipining choqqisi dachendek töshük bolidu. Éritilgen choyun ashu töshüktin quyulidu. Choyuün quyulup minut ötmey qatidu, bu chaghda, quyush aghzida peydabolghan emchekni uzup chüshürwétip qiziq waqtida silghaytidu. Qazan quliqi, dangqan puti bar jaylargha qélip yasighanda put, qulaq orni quyup qoyidu.

Quymichliq kespide buzulghan choyun matériyali qayta éritilip quyulidu.

Uyghur quymichliqning alahidiliki, sap choyun bolushi bilen qazan qusmaydu, ashqa is ketmeydu, tamaq temlik bolidu. Déhqanchiliq we bashqa ishlepchiqirish saymanliriningmu süpiti yaxshi, özi chidamliq bolidu. Bu xil yerlik usuldiki en'eniwi quymilchiq hüner – kesip taki hazirghiche dawamliship kelmekte.

Serrachliq

Uyghur qol hünerwenchiliki ichide serrachliq kespi alahide orunda turidu. Serrachlar éger jabduq, harwa jabduqi, at, töge, qéchir, ésheklerning toqam – mölösi we bulargha munasiwetlik bolghan barliq jabduqlarni yasaydu.

Serrachliqning mehsulat türi köp we xilmu xil bolidu. Mesilen, uyghur serrachliri uyghurche qush bashliq qedimki ége, mungghulche éger, qazaqche, qirghizche éger, rosche éger, herbiyche éger, xenzuche éger qatarliq égerlerni we töt atliq harwa jabduqi, qosh atliq harwa jabduq, yariyar, xadik, kala harwisi, éshek harwisi jabduqlirini yasaydu. Uyghur serrachliri hünergekamil, qoli chéwer bolidu. Ular, uyghur qush bashliq égerni yasashta, égerning qapiyi (ikki yéni), song (aqisi), üsti kireshmisi (ikki qapipishni chétip turidigha) we qushning béshini ayrim yasaydu. Bularni yasighanda qush béshini urup – yanjip qappa – songgha yara yélim sürkep, üstige yanchilghan peyni chaplap üstidin yeneyaryélim béridu.Buning bilen qapaqqawesongning chidamliqliqi hessilep ashidu.Qush béshi bilen kireshmimushuxildachingitilip,bérilgen yélim birilidu.Oralghan matabilen éger tekshilinidu.Uning üstini güllük rext yaki gilem bilen zinnetleydu .Bezi égerlergetuch, kümüsh , mistin neqish quyidu.

Oyghur serrachlidining noxtatügüsh, yügen yasa sh, yügen neqishlesh, qamchaörüsh , rengdar pöpük yasash , qamut, jonbu–jawen qatarliqlarni yasash maharitimuüstün. Buxiljabduqlarhazirqi zaman üchün en'eniwi zinnet buyumliri qataridaetiwarlinidu.

Kulalchiliq

Kulakchiliq –uyghurlardaewladtin–ewladqaüzülmey dawam qilip kiliwatqan en'eniwi hünerkesiplerning biri.

Uyghurlarning kulalchiliqida mundaq töt alahidilik bar :

1) Uslubi qedimiy weaddiy –sadda , uning üstige uyghur'ustilar yasighan sapal buyumlargha sizilghan resimlerde qedimki xelq sen'tining alahidiliki eks ettürülidu. Uninggha neqish qilin'ghan bir–ikkital ot –chöpler we güllernepis wen roshan körünüshi bilen diqqetni jelp qilidu. Yeni bezi édishlarning yigirme santimétir yérige topareng bérilse, uning üsti teripige bir–biridin ayrilip turidighan herxil rengdiki birqanche siziq sizip qoyidu. Uningdin qedimiy tüs chiqip turidu.

2) Uyghur renglik sapal buyumlirining renggi xilmu xil bolidu. Mesilen, jigerreng, sériq reng, topa reng, yéshil reng we toq yéshil renglerdin ibaret. Bu xil rengler peqet qoghushun, mis, qizil topa, aq tash we qara tömür uwwundisi qatarliq minéral maddilardin yerlik usul bilen ishlinidu. Kulalchilar mistin sus yéshil, toq yéshil reng ishleydu. Ularning reng ishlesh chéwerliki shu yerdiki arilashturulghan matériyallarning nisbiti nahayiti yuqiri bolidu. Ustilar reng bérip bolghan saymanlarni xumdan'gha sélip üch – töt saet turghuzidu. Buning bilen buyumlarning julasi kishini jelp qilidu.

3) Uyghur kulalchilar barliq sapal buyumlarni qol bilen ishleydu. Shundaqtimu shekli tüz, yasilishi chirayliq, chong – kichikliki ölchimi oxshash, diamétri perqsiz bolidu.

4) Uyghur sapal buyumliri éstétiklik qimmetke ige bolush bilen hüner – sen'ette kem uchraydu.

Uyghur kulalchiliqning xuruchi laydin ibaret bolup, herxil nepis buyumlar laydin yasilidu. Mesilen, aptuwa, chilapcha qatarliqlar bir qanchige bölünüp yasilidu. Aptuwining chepchiki, qorsaq, boyun, boghuz, éghiz, qapqaq dégendekler bir – birlep ishlinip andin bir – birige kirishtürülidu.

Kulalchilar laydin renglik texse, chine, tawaq, piyale, koza, apqura, aptuwa, chilapcha, iwiriq, herxil qorchaq, teshtek qatarliq köp xilliq buyumlarni yasaydu. Yasalghan herqandaq buyum roshen milli tüs alidu. Bügünki künde roaq tépiwatqan uyghur kulalchiliq buyumliri déngiz – okyanlardin halqip ötüp jahan ehlining diqqitige sazawer boluwatidu.

Zegerlik

Uyghurlarda altun kümüshtin taj – qadaq taqash, bilezük, üzük – zire, sirgha sélish, chach asqu – chétiq ésish en'eniwi adet. Bundaq inchike, nepis zinnet buyumlirini yasashni kesip qilghuchilar «zeger» déyilidu. Uyghurlar arisida zegerlik hüner – kespi uzaq tarixqa ige bolup, nahayiti tereqqiy qilghan. Bolupmu qeshqer, xotende zegerlik kesp bir qeder keng omumlashqan bolup, ish türining köplüki, hünirining nepis we körkemliki bilen meshhur.

Zegerlik saymanliri ochaq, köyek, archa kömüri, demeran (ot püwdesh neychisi), bota (altun éritish qachisi), jüptek, kilik (sim tartidighan eswab), bolqa, sendel, mankal (yumilaq zinnet buyum qélipi), ambur, danika, shora, zemchi, aq qum, chotka qatarliqlardin ibaret.

Uyghur zegerliri ishleydighan zinnet buyumlirining türi köp bolup, shah taji, xan taji, (xénimlar), gül nusxa, taj, böre, yolwas, bugha süiti chüshürülgn (baturlar taqaydighan) oyma taj, tope qadaq, yan qadaq, resim qadaq, soqa qadaq, anargüli qadaq, hoshuqche qadaq, yultuz qadaq (besh shoar depmu atilidu). Bodilik zire, kucharche zire, mixwaliq zire, manta zire, saet nusxa zire we herxil sirghilar, on töt tashliq qongghuraq halqa, noghayche halqa, ay halqa, chéchek halqa, tolghuma bileyzük, gang bilezük, güllük bileyzük, quyma üzük, archa béghi üzük, gülsiz üzük, güllük üzük, chach asqu – chétiq, altun zenjir, médalion qatarliq yüz xildin ashidu.

Ishlesh usuli: altun éritish qazini (bota) gha altunni sélip archa kömüri sélin'ghan ochaqqa qoyup köyek bilen ot tutashturidu. Ot chogh bolghanda köyekni toxtitip, demedan bilen püwdep altunni éritidu. Qeleydin yasalghan nokeshni maylap qoyup nökche qilip soqup, uzartidu. Taj qadaqqa éritilgen altunni yapilaqlap, qélipqa bésip ishleydu. Bilezükni nusxigha qarap tolghap yaki güllük qilip ishleydu.

Zire – kilik bilen tartip sozop sim qilip, zire halqisi (oqi) we ichki egmilerni égip, enjür sheklide gül yasap otturisigha tériqtek késilgen altunni qoyup kepsherlep tutturidu. Quyma üzük üzük qélipigha quyulidu. Güllük üzük archa béghi, gülsiz üzük qélipigha sélinip ikki béshini danika bilen tutturup köz qoyidu. Chach asqular qélipqa sélinip yasilidu. Yasalghan zinnet buyumlirini shora, zemche bilen chotkilap, perdaz qilip silghaytidu. Andin qum sürüp julalatturidu. Zegerlermu shu usul bilen altunnila emes, kümüsh, mis, sériq tuch matériyal qilin'ghan zinnet buyumlirinimu yuqiriqigha oxshash yasaydu. Yasighan zinnet buyumlirining bezilirige yaqut, göher we herxil rengdiki ésil tashlardin köz qoyidu.

Sanduqchiliq

Uyghur hüner – kesipliri ichide sanduqchiliq tarixi uzun, türi köp, sen'iti körkem, baziri ittik kesip.

Uyghur sanduqi xilmu xil bolidu. Xapan sanduqi, kat sanduq, herxil sirlan'ghan, sirlinip xilmu xil gül nusxilar chüshürülgen sanduqlar we tünike mixlap bézelgen palas sanduq (bu xil sanduq orus sanduq, eshterxan sanduq depmu atilidu) qatarliqlar. Bu xil sanduqlar herqaysi aililerdin özzige munasip orun alidu.

Uyghur sanduqlirining bézekliri we en'eniwi uslubi özgiche milliy alahidilikke ige. Sanduq mexsus sanduqchilar teripidin yasilidu. Kasiplar ikki xil bolup, bir xili, yalghuzla sanduq yasaydu, yene bir xili, hem yasaydu, hem sirlap gül neqish qilidu, sanduqqa tünike mixlaydu.

Sanduqning matériyali térek we qarighay yaghichi yara yélim qatarliqlardin ibaret. Saymanliri: chong – kichik chot (keke), here, iskine, rende, siziq tartish tanisi, métr we üch bulungluq santimétrdin ibaret.

Yasash usuli: yaghachni tilip taxtay qilidu. Sanduq ölchimi boyiche késip taxtayning bir teripi siliqlinidu. Andin ikki béshigha erkek – chishi oyuq achidu we herbir terepning taxtaylirini yara yélim bilen chaplap pütünleshtürüp, erkek – chishi oyuqlirini kirishtürüp yara yélim bilen tutturup sanduq ramkisini qurashturidu. Andin astini yaghach mix bilen mixlap chepchek qoyup, aghizini astini yaghach mix bilen mixlap chepchek qoyup, aghizini gireche bilen tutturup échilip – yépilidighan qilidu we ikki yan'gha tutqa, aldigha qaghitumshuq békitidu. Shuningdin kéyin sirlash, sir üstidin neqishlesh yaki tünike mixlash ishini élip baridu.

Uyghur sanduqliri ichide tünike mixlan'ghan sanduq alahide we körkem bolidu. Sanduqqa mis tünike, aq, sériq, yéshil dégendek xilmu xil dengdiki tünike qaycha bilen ölchemlik késilip mixlinidu.

Mixlash usuli: tünike üch millimétrliq qilip tasma tilinidu. Uni tüzlep, béliq sirti qilip, sanduqqa chüshürmek bolghan nusxilargha kirishtürüp, tünikni katek menchir, katek, toqulma, keklik qéshi, jüp katek, yalang katek qilip mixlaydu. Ularning chéwer qolidin xilmu xil körünüshler hasil bolup, sanduq yüzige tagh – deryalar, quyash, ay – yultuz shekilliri, gül – giyah, méwe – chéwe, haywanlar, uchar qushlar shekili chüshürülidu.

Buningdin yüz yillar ilgiriki ataqliq ustilar sanduqqa chekken herbir nusxilar, aq, qizil, yéshil yaqut, oghilardin köz qoyup, neqishlerge jan kirgüzgen. Bu xil bézelgen sanduqlar nahayiti julaliq bolup közni qamashturidu.

Sanduq mixlighuchi ustilar sendel, yaghach bolqa, tünike késidighan tüz qaycha, jadu qaycha, sünbe, mix, yapilaq tumshuqluq bolqilarni sayman qilidu.

Sanduqning chong – kichikliki we shekli bir – birige oxshashmaydu. Uyghurlar ashliq saqlash we nan qoyush üchünmu sanduq (kat) ishlitidu. Ashliq katliri nahayiti chong we körkem yasilip, aldigha qapartma sheklide tilin'ghan yaghach bilen herxil kün'gürilik neqishler chaplinidu. Bezi chong katlargha birer tonna ashliq sighidu. Katta saqlan'ghan ashliq asan buzulmaydu.

Tömürchilik

Uyghur xelqidiki tömürchilik türi köp, tarixi uzun.

Uyghurlar tömürchilikni aq ish, qara ish dep ikkige ayriydu. Pichaqchiliq, ustira, qilich, qaycha, qingraq, rende tighi, here tighi, iskine, üshke, keke, palta, ikek, deresh, qulup, qaghitumshuq, ishk zenjiri, ow miltiqi, tüniksazliq, miskerlik, zegerlik eswabliri qatarliq bir yüz on üch xildin artuq hüner tömürchiliktiki aq ish türige kiridu.

Ketmen, kürek, oghaq, bolqa, bazghan, lom, at taqisi, nal, mix, qamaq (maxang), koyza – kishen, qapqan, chong derwaza zenjiri, halqa, harwa – mepe, at éger – jabduq, harwa jabduq, tügmen, juwaz, soqa, tosma, qurulush saymanliri qatarliq bir yüz atmish xildin artuq hüner qara ish türige kiridu. Yene uyghurlarda mezkur ishlarning kesip ayrimisi bolidu. Pichaqchiliq, ketmenchilik, qulupsazliq, tüniksazliq, miskerlik, taqichiliq qatarliqlar öz aldigha ayrim hüner – kesip bolup, ular yene öz sen'itini jari qildurush yolida bashqa kesiplerni qoshumche ishleydu.

Yuqiriqi kesiplerning ayrimisi bolsimu, ilishitish saymanliri oxshash bolidu., Mesilen, ochaq, kömür, köyek, bolqa, bazghan, sendel, qaycha, qisquch, ékek, daghmal, tömür üshke, kepsher, danika, serkol qatarliqlardin ibaret.

Uyghurlar tömür bilen ishlinidighan herqaysi hünerlerge mahir bolupla qalmastin, tömürni tömürge, polatni tömürge qoshup kepsherleshke mahir, ular tigh tipidiki pichaq, qilich, qingraq, ketmen, orghaq qatarliqlarning destisini tömürdin, tighini polattin gang baghlaydu. Uyghur ustilar ishletken danika bilen kepsherlesh özige xas yéngi milliy keshpiyat.

Uyghur tömürchiliri herqandaq eswab yasighanda köz chéni – mölcher bilen yasaydu. Qélip, endize ishletmeydu.

Uyghur ustilar tömürchiliktin ibaret bu kesipke ezeldin toghraq, qarighay kömürliri ishlitidu(hazir koks ishlitish resmiyleshti).

Risalichilik

Uyghurlarda risalichilik bir qeder burun tereqqiy qilghan bolup, ular yéziq peyda bolghandin bashlap özliri ixtira qilghan hüner – kesip tarixini, uningdiki qaide – yosun, nizamlarni, ishlesh usuli we ishlitidighan eswab qatarliqlarni tonushturidighan hüner – kesip risalilirini yézip qaldurghan.

Saqliniwatqan üch yüz nechche xil hüner kesip risaliside, uyghurlar arisidiki qedimki zamanlarda ewj alghan hüner – kesip tüliri, uninggha ishlitidighan eswablar, ishlesh tertipliri, herqaysi kespining ixtirachiliri riwayet sheklide bayan qilin'ghan. Bu xil risaliler uyghur hüner sen'itini tetqiq qilishta belgilik qimmetke ige. Risale – xelq arisidiki ammiwi tezkire edebiyatining bir terkibiy qismi. Shunglashqa herqaysi hüner – kesip risalilirining mezmuni bezi epsaniwi, diniy qarashlardin xaliy emes, shundaq bolsimu, risalichilik xelqimizning bir xil en'eniwi medeniyet aditining inkasi süpitide uyghurlarning hüner – sen'et tarixni tetqiq qilishta belgilik qimmetke ige.

Doghap we julap

Uyghurlar yaz we tomuz künliri (beziler qish, yaz) soghuq ichmlik ichishni yaxshi köridu. Bu xil ichimliklerning türi köp, teyyarlinishi xilmu xil bolidu.

Uyghurlar nashtida yéngi siqilghan sap anar sherbiti ichish, adette güle, chilan, kök üzüm, chilanqat yaki qariörük, üzüm chilan'ghan su, sap muz süyi, qétiq we süzme qoshulghan quduq we bulaq süyi ichishni yaxshi köridu.

Uyghur xelqide uzaqtin buyan dawamliship kelgen bu adet tereqqiy qilip kesipke aylan'ghan. Jümlidin etiyazdin axirqi küzgiche sheher, yéza – bazarliri, herqaysi doqmushlarda doghap, julap we chüle qatarliq soghuq ichimlik satquchilarni körisiz.

Soghuq ichimlik teyyarlash usuli:

Jaylarda muzchilar we muzxanilar bolidu. Muzchilar heryili 1 – ayda derya – köllerning qélin muzlighan pakiz muzlirini töt chasa qilip chanap élip geme, muzxanilarda shamal ötüshmeydighan qilip saqlaydu.

Heryili 4 –, 5 – aylarda sheher, yéza, kocha doqmushlirida köpkük (nil reng) sayiwen tartilip, shire – orunduqlar qoyulup etrapi pakiz süpürülüp, su sépilidu. Doghap, julap, marujni satquchilar, muz, qétiq, süt, süzme, qiyam, shéker sétiwalidu we shire üstige on – yigirme légen shéshilerde qiyamni tizip, bir yan'gha étiq, otturigha muz, yene bir yan'gha su tungini toxtitip tijaret bashlaydu. Ularning muz choqush, muz choqush, muzgha qétiq, süzmilerni qoshup arilashturushi özgiche bolup,qétiq bilen muz tawaqtin on – on besh santimtétr örlep köpük chiqiridu. Andin azraq soghuq su quyidu. Xalighuchilargha qiyam arilashturup béridu. Bu xil doghap özgiche temge ige bolup, ichishlik bolidu, julapni choqulghan muz üstige qiyam quyup azraq su quyup tengshep béridu. Doghapning yene bir xili bolup, «sarang dogh» dep atilidu. Shu qétiq (süzme)qa bir – ikki qoshuq qiyam quyup, muz bilen arilashturup teyyarlinidu. Temi chüchümel bolup, ussuzluqni qanduridu.

Chüle: chüle satquchilar heryili küzde xuweyne örükini (bu xil) örük yoghan, göshlük we tatliq, shirnilik bolidu) talliwalidu. Etiyaz kirish bilen gülini soghuq suda yuyup tazilap, qaynaq sugha chilap ikki – üch saet qoyup qoyidu. Güle ésilip toqichaq shaptuldek bolidu. Uninggha shaptul qéqi, chilandin azraq séliwétidu. Buningda temi téximu yaxshi bolush bilen tebiiti mötidillishidu. Uyghurlar buningdin ussughanda bir qanche tal güle bilen bir tawaq süyini ichip ussuzluqini qanduridu. Yene uyghurlar sütni shéker bilen qaynitip muz süyige chilap qoyup sowutup ichidu. Beziler muz süyini ichidu. Bazar künliride chélekke muz süyi élip qétiq arilashturup kötürüp yürüp, kurushkida kemlep satidighanlarmu bar.

Uyghurlar marujnini herxil étidu, ularning milliy ustilar yasighan marujni yasash saymini bar. Mistin yasalghan tung ichige shéker bilen pishurulghan sütni quyidu. Tungniung sirtqi teripige tuz arilashturughan muz qachilap, tungning aylandurghuch rolini ong qol bilen aylanduridu. Sol qoldiki palaq süt ichide heriket qilidu, tung aylinip sirttiki muzning soghuq tesirini qobul qilip qiraw baghlaydu. Uyghurlar yene qaymaq salghan, tuxum éqi, mexsus tuxum sériqi salghan, aq may, sériq may arilashturghan marujnilar yasaydu.

Qendaletchilik

Uyghularda qendaletchilik türi köp, tarixi uzun bolup, özgiche milliy alahidilikke ige.

Uyghurlar shékerdin aq noqut reng, sériq nawat, on nechche xil menpesi, köp xilliq kempüt, patasa, peshmet, edirek, pichek, qiyam qatarliq tatliq mehsulatlarni hemde shéker qiyamigha méwe – chéwe we bashqa nersilerni arilashturup, yangaq, enjür murabbasi, örük murabbasi, herxil gilas murabbalkiri, qariörük (eynula) murabbasi, alma murabbasi, sewze murabbasi, béhi murabbasi, amut murabbasi, qoghun murabbasi, pinne murabbasi, gülqent qatarliq yetmish – seksen xil tatliq we shipaliq yémeklikler yasaydu.

Qendaletchilikning saymanliri addiy bolup, qazan, yip, chélek, chömüch, menpesi qélipi, kepkür, bir qanche tal choka tayaq qatarliqlardin ibaret.

Uyghurlarning yerlik nawat étish usuli mundaq: adette bir yüz yigirme jing shékerge ikki chélek su quyup, ittik otta qaynitip, shéker qiyam bolghanda otni peseytip, tuxumdin tötni chéqip, aq – sériqni arilashturup, qiymgha töküp qaynitidu. Qiyam quyulup tirnaqta marjandek toxtighanda, éghizgha sélip baqidu. Érishi asta bolghanda, yip tartip teyyarlighan qazan'gha töküp üch kéche – kündüz qoyghanda pishqan qiyam yipqa nökche baghlap aq nawat bolidu, xam qiyam qazan tégide qalidu. Xam qiyamgha shéker qoshup yuqiriqi usul bilen yeneqaynitip ishligende, noqut reng nawat, uningdin qalghanni ishligende sériq nawat, uningdin qalghanni ishligende menpesi bolidu. Menpesi qiyamgha bir az limon sélinidu. Qiyami ushtalghudek qattiq halette bolidu. Uni maylan'ghan dasqa sélip qéliptin ötküzüp yasaydu. Menpesi qiyamidin qalghan xam qiyamni qaynitip, uni maylan'ghan dasqa töküp qochughanda qiyam quyulidu. Uni légenni maylap tökkende, qétip edirek bolidu. Qiyamlarning renggi köp qaynighanliqtin özgiridu.

Patasa – nawattin ashqan xam qiyamgha shéker sélip yuqiriqi usulda qaynitip qiyam chingraq yughurulghan bughday xémiridek bolghanda qiyamni sowutup süzüp qozuqqa asidu. Qiyam sozulup hawani özige sümürüp aqirip köpidu. Sozulghan qiyamni qaychida aq dastixan'gha ölchemlik késidu, qiyam qétip patasa bolidu.

Peshmet – bir kilogram éritilgen qoy méyigha besh kilo un sélip talghan qilip köydürmey, qoruydu. Ching – boshluqi edirek qiyamidek bolghanda muwapiq limon sélip, sowughan qiyamni qozuqqa ésip sozup köptürüp, inchike sozulghan qiyamni jozigha tekshi qoyulghan talghan'gha tegküzüp talghan yégüzidu. Andin ölchemlik késip tizidu. Shuning bilen peshmet bolidu.

Nishala: tuxum éqini mis qazan'gha töküp baghlaq tayaq bilen birer saet etrapida üzlüksiz ileshtürülgendin kéyin köpüklinip nishala bolidu. Nishala köpüklinish xususiyitige ige bolghachqa beriketlik bolidu. Bu qeshqer, xoten qatarliq rayonlarda bir qeder keng omumlashqan bolup sheher ichidiki toy – tökün, murasimlarda méhman'gha nishala étish omumlashqan.

«Seksenxalta»

«Seksenxalta» dep atalghan uyghur dora, ddermanchiliqi, uyghur xelqide keng omumlashqan kesip bolup, emeliyette u uyghur milliy tibabetchiliki dorixanisidin ibaret.

Uyghurlar arisidiki doripurushlar herxil dora – derman sétishqa birleshtürüp, tomur tutup her xil késellerge diagnoz qoyidu we aldin teyyarlap qoyghan shipaliq dorilarni béridu. Bezi késellerge teyyar dora bolmighanda, herxil dor matériyalliridin nisbiti boyiche tengshep uni teyyarlash we istémal qilish usullirini tepsliy ögitip qoyidu. Mushundaq doripurushluq dukinida sétilidighan dora – dermanlarning türi köp bolup, herbir xil dora ayrim xaltigha qachilinip tizip qoyulidighan bolghachqa, uni xelq «seksenxalta» dep atashqa adetlen'gen.

Uyghur dora – dermanchilirining xalta nami seksen déyilgen bolsimu emeliyette bir qanche yüz yaki bir qanche minggha yétidu.

Eger herqandaq dora – dermanchining aldigha barsingiz, uning yaymisidin aqmuch, qarimuch, zire, arpibediyan, pinne, pilpil, qelempur, qowzaqdarchin, lachindane, güldarchin, qaqile, kök lachindane, qurutulghan yilan, yilan qasiriqi, moza, kawawichin, sériq hélile, qara hélile, perge darchin, xolinjan, aqchachkar, chamghur, zenjiwil, sire, sorunjan, boz yéghi, joyüz, it'üzüm, ghunche üzüm, sana, epyun ghoziki, ispeghol – qara toghrigha, qizilqoltuq paqa, kile – keslenchük, zemche, nöshüdür, adrasman uruqi, rewen, günggürt, qarighay yélimi, qara endiz, eqil qara, sersitan, simab, sir kepiris, almas, höl – quruq bugha münggüzi, böken münggüzi, ipar, zeper, méhrigiyah, zeytun méyi qatarliq nechche yüz xil dora chiqishtin tashqiri, herxil sey uruqi, mash, purchaq, xilmu xil shipaliq yopurmaq, potla, xilmuxil chéchek qatarliq shipaliq dorilarni körisiz. Uyghurlar pesil xaraktiri we mijezining özgirishige qarap uninggha mas kélidighan chay dorisini tallap ichishke adetlen'gechke, doripurushlarning asasliq tijaret shekli chay dorisini teyyarlashtin ibaret.

Chalghu eswablar

Uyghurlar qedimdin bashlap naxsha – ussul we muzikigha mahir xelq. Naxsha – ussul we muzika ularning kündilik hayati bilen zich baghlinip ketken. Shuning üchün uyghurlar arisida birer xil muzika chélishni bilemydighan kishiler az uchraydu. Xelq arisida hetta muzika chélishni bilmeydighan kishilermu öyning törige birer chalghu eswabini ésip qoyush birxil adetke aylan'ghan.

Uyghurlar bashqa qérindash türkiy xelqlerge qarighanda burunraq turmush halitige köchken. Bundaq turmush muhiti ularning éstétik tuyghusigha we sen'et pisxikisigha chongqur tesir körsitip, uyghur muzika küylirining köp udarliq, murekkep qurulmiliq xaraktérini belgiligen. Alayluq, uyghur xelq klassik muzikisi – «on ikki muqam» ahang jehette bir – biridin perqliq bolghan üch yüz yigirme neghmidin terkib tapqan. Shekli xilmu – xil, qoyuq milliy we yerlik puraqqa ige bolghan uyghur xelqining muzika xezinisi ichide qéliplashqan we yürüshleshken xelq muqamliri. Xelq naxshiliri, nezmisiz xelq ahangliri, meshrep we senem elneghmiliri, diniy ahanglar qatarliq nechche mnglighan xelq muzika ahangliri bar. Bu hal uyghur chalghulirimizning köp xil bolushini telep qilghan.

Uyghurlarning qedimki en'eniwi chalghuliridin hazirghiche saqlinip qalghan we ishlitilip kéliwatqanliri texminen yigirme bir xildin ashidu.
Uyghur chalghu eswabliri tüzülüsh we chélish xususiyitige asasen yellik chalghular, qilliq chalghular, chekme chalghular, soqma chalghulardin ibaret töt chong türge bölünidu. Töwende biz bu chalghular heqqide qisqiche toxtilip ötimiz.

Yellik chalghular

Yellik chalghular: chalghuning awaz küchi, ularning yuqiri – töwenliki qatarliqlarni xerikimizdin chiqiwatqan hawa éqimi we éghiz shekli arqiliq kontrol qilidighan, éghizbilen püwlep chélinidighan chalghu eswablar türige qilghan.

1. Ney

Ney – eng qedimki chalghularning biri. Neyning uzunluqi herxil bolup, söngektin yasalghanliri yigirme santimétr, qomushtin yasalghanliri qiriq – ellik santimétr kélidu. U yantu tutup püwlep chélinidighan chalghu. Uning üstide awaz töshükliri bolidu. Töshüklerni barmaqlar bilen toluq we yérim étish arqiliq xilmu xil pütün we yérim awazlarni chiqirishqa bolidu. Uning awazi yuqiri, awaz dairisi keng, awaz tüsi mungluq bolup, köpinche yalghuz orundilidu. Orkéstirning shox, tétik yuqiri awaz qimisida alahide rol oynaydu. Neyning sekkiz töshüki bolidu. Awaz dairisi d1 jdin d3 kiche ikki oktawa bolidu. Uning awazi tüsi d1 din b1 giche tom, siliq, c2 din g giche yangraq, b2 din d3 kiche inchike süzük kélidu.

2. Baliman

Baliman – tüz tutup püwlep chélinidighan chalghu . Uning püwleydighan uchi yapilaq , toghrisigha yaghach qisturulghan . Üstide sekkiz töshüki bulup , barmaqlar bilen bisip chélinidu . Uzunluqi yigirme sekkiz santimétir öpchöriside bolidu. Uning awazi ottura awazgha mayilraq bolup, munjama qeghezning titrishidin peyda bolidighan ajayip yéqimliq bir xil tüske ige. Baliman xoten rayonida keng tarqalghan. Awaz dairisi C1 din F2giche. Barmaq bésish qaidisi ney bilen asasen oxshash.

3. Burgha

Burgha – eng qedimki chalghu eswablarning biri. Püwdep chélinidighan chalghular ichide uning awaz küchi eng zor, eng yangraq. Burghining shekli egme bolup, uzunluqi yigirme – ottuz santimétr öpchöriside, uchida bir dane püwlesh töshüki bar. Yoghan uchi kanay sheklide ichi oyup yasalghan. Barmaq töshükliri yoq. Peqet éghiz boshluqi we öpkidin chiqqan hawa bésimini kontrol qilish arqiliq uzun'gha sozulghan téyilma xaraktérdidiki «nere» awazini chiqirishqa bolidu. Awaz dairisi besh gradus öpchöriside.

4. Surnay

Qedimki uyghur suniyi chilan yaghichidin yasalghan bolup, kichik uchida qomushtin yasalghan awaz chiqirish pipiki bolidu (uni xalighanche almashturup ishlitishke bolidu). Surnayning ichki boshluqi chong éghiz terepke qarap barghanséri kéngiyip baridu. U neyge oxshash barmaq bilen bésip püwlesh arqiliq chélinidu. Surnay awazi yangraq chalghu bolup, qedimki dewrlerde naghra – dumbaqlar bilen qoshulup herbiy ishlardimu ishlitilgen. Hazirghiche tentenilik murasimlar we toy – tökünlerde qollinip kelmekte. Surnayning uzunluqi qiriq üch santimétr, kanaysiman aghzining diamétiri sekkiz santimétr öpchöriside. Surnayda üsünki teripide yette, astinqi teripide bir, jem'iy sekkiz awaz töshüki bolidu. Astinqi töshüki üstünki birinchi töshükning astighraq toghra kélidu. Mahariti üstün chalghuchilar uningda türlük téyilma ahanglar we bashqa köpligen zinnet ahanglarni nahayiti kélishtürüp chalalaydu. Surnayning awaz dairisi e1 din g2giche bolidu.

5. Kanay

Bu burgha we surnaylargha asasen özgertilip yasalghan chalghu. U awazining bomluqi, heywetlikliki sewebidin «nere» depmu atalghan. Deslepte türlük murasimlar we diniy xaraktérlik ammiwi paaliyetlerde keng qollinilghan.

Kanayning shekli sunaygha oxshishipraq kétidu. Emma uningddin xélila uzun, hejimimu yoghan. Uning uzunluqi bir yérim métrdin ikki métrghiche bolup, deslepte yaghachtin, kéyin mistin yasalghan. Kanay burghigha oxshash püwlep chélinidighan chalghu bolup, peqet bir nechchila tebiiy awazni chélishqila bolidu. Kanay awazining yuqiri – töwen yaki bom, inchike bolushi uning uzun – qisqiliqigha munasiwetlk. U asasen qaynaq hésiyatliq sorunlarda daqa – dumbaqlargha tengkesh qilip uzun'gha sozulghan huwlash (nere tartish)lar arqiliq keypiyatni yuqiri kötürüshkila ishlitilgen. Kéyinche hejmining kélengsizliki hemde milodiye orundashqa bolmasliqtek kemchiliki tüpeylidin klassik chalghular arisidin tedrijiy yoqilishqa bashlighan. Hazir peqet qizghin keypiyatning simowli süpitide sehne qorali qilip ishlitilmekte.

Qilliq chalghular

Qilliq chalghular at qatarliq haywanlarning quyruq qilidin yasalghan kamanche bilen tarigha sürkesh arqiliq chiqiridighan chalghular türidur.

6. Satar

Satar (burunqi ismi sertar, yeni bashlamchi chalghu dégen menide)– qedimki qilliq chalghularning biri bolup, qedimki dolan rawabining asasida tereqqiy qildurulghan. Péshqedem muzika ustisi turdaxun atining éyishlirigha qarighanda, eyni zamanlarda muqa, orundighanda satar qol bilen chékip chélinidiken. Mushulargha asaslan'ghandimu uning rawab, tembur asasida meydan'gha kelgen hem qilliq, hem chekmidin ibaret qosh makanliq chalghu ikenlikini, kéyinche mexsus kamanche bien orundilidighan shekilge keltürülgenlikini qeyt qilishqa bolidu.

Satarning uzunluqi texminen bir yüz qiriq santimétr öpchöriside bolidu. U köpinche üjme yaghichidin yasilidu. Bir dane asasliq chélinidighan polat simi we sekkizdin on ikkigiche sada qayturghuchi simliri bolidu. Sépigha kirichtin pede baghlinip (hazir asasen sulyaw qoyulidighan boldi), sol qolda pede bésip, ong qol bilen kamanche siyrish arqiliq chélinidu. Uning awazi siliq, mulayim, mungluq bolup, muqam orundashta asasliq chalghu hésablinidu. U köpinche muqamlarning muqeddimisi we bezi muzikilarning chachma (ixtiyari) udarliq jaylirida bashlamchiliq rol oynaydu. Satarning awaz dairisi üch qisimgha bölünidu. Töwen awaz rayon c din b ghiche, ottura awaz rayoni c1 din b1 giche, yuqiri awaz rayoni c2 din g2 giche yaki a2 giche, sada qayturghuchi tarilar besh tawushluq awaz shekli réti boyiche toqquz xil saz qilinidu. Asasliq tar merkizi c1 ahangigha tengshilidu.

7. Ghirjek

Ghirjekning sépi söget yaghichidin, béshi jigde yaghichidin yasilidu. Sol qolda tar bésip, ong qolda kamanche siyrip chélinidu. Bash qismining ichi kawak bolidu. Ilgiri ghirjekning yüzige at yaki éshek térisi kériletti. Uzunluqi bir métr etrapida bolup, ikki yaki töt tar békitiletti. 1955 – Yilidin buyan ghirjek téximu tereqqiy qildurulup béshining ichki qismigha yilan térisi kérilidighan, töt tar békitilidighan shekilge keltürüldi. Yuqiri awazliq ghirjeklerning hejmi chaqqan bolidu, tizgha qoyup chélinidu. Buningdin tashqiri yerge qoyup chélnidu. Buningdin tashqiri yerge qoyup chélinidighan töwen awazliq ghirjeklerning hejmi chaqqan bolidu, tizgha qoyup chélinidu. Buningdin tashqiri yerge qoyup chélinidighan töwen awazliq ghirjeklermu meydan'gha keldi. Bundaq ghirjekler yuqiri awazliq ghirjeklerge qarighanda xélila yoghan bolidu.

Yuqiri awazliq ghirjekning awaz dairisi g ahangidin a4 ahangighiche bolup, birinchi tarisi e2, ikkinchi tarisi a1 üchinchi tairisi d1 tötinchi g tarisi ahanglirigha tengshilidu.

8. Qumul ghirjiki

Qumul ghirjiki qumul rayonida saqlap qélin'ghan eng qedimiy uyghur ghirjiklining nusxisi. Uning destisi üjme yaghichidin yasilidu. Béshi silindir sheklide yaghachtin oyup yaki métaldin quyup yasilip yüzige tére qaplinidu. Destisi ashu silindir shekillik ghirjek béshining otturisidin ötküzülüp békitilidu. U ikki tarliq bolup, tar bilen deste ariliqi keng bolidu. Buningdin tashqiri eks sada béridighan bir qanche tarlirimu bolidu. Qumul ghirjiki sol qolda tar bésip, ong qol bilen kamanche siyrip chélinidu. Bundaq ghirjekning awazi mungluq, yéqimliq. Uzunluqi texminen bir métr öpchöriside. Ich tar (bom) d1 ahangigha, sirtqi tari (zil) a1 ahangigha tengshilidu.

9. Qushtar

1957- Yili lop we xoten rayonlirida oxshashmighan nusxidiki ikki xil qushtar tépilghan. Bu xil chalghu qedimki ghirjekning asasida tereqqiy qildurulghan bolup, éytishlargha qarighanda taki XI X esirning axirlirighiche xelq arisida tarqilip yürgeniken. Uning yoqilip ketkinige emdila bir esirche waqit bolghan. Hazir bu xil chalghu qayta tetqiq qilinip yasap chiqldi. Uning deste béshigha kichik qushning shekli chüshürülgechke «qushtar» depmu atilidu, asasiy gewdisi yaghach tarashliridin chaplima shekilde yasalghachqa, nemlik we issiq – soghuqqa chidamliq, égizliki