Olturaq öy adetliri

Uyghurlar qedimki köchmen charwichiliq igiliki dewride, mushu igilik sheklige mas bolghan aq öy (kigiz öy)lerde yashighan. Kéyinche uyghurlar sheherliship muqimlashqan olturaq déhqanchiliq igilikige köchkendin kéyin, qedimki yötkeshke bolidighan «kigiz öy» de olturush en'enisini özgertip, xish yaki késektin yasilidighan köp qurulmiliq töt chasa öylerni barliqqa keltürgen. Uyghurlarning qedimdin bashlap güzellikke intilidighan, güzellikni söyidighan xaraktéri ularning olturaq öy qurulmisda roshen eks étip, öyler yasilishi we zinnetlishi addiyliqtin murekkeplikke, qopalliqtin nepislikke qarap tereqqiy qilghan.

Uyghurlar asasen höl – yéghin miqdari az bolghan qurghaq rayonlargha makanlashqachqa, ularning olturaq öylirimu mushundaq tebiiy sharaitqa mas halda qurulghan. Gerche iqtisadiy we turmush sharaitining oxshashmasliqi, jughrapiyilik sharaitining oxshashmasliqi qatarliq sewebler tüpeylidin uyghurlarning olturaq öy qurulmisida belgilik derijidiki rayon perqi bolushidin qet'iynezer, öy qurulma sheklini shertlik halda ikki xilgha bölüsh mumkin.

Birinchi xili, ögzisi tüz, chasa shekillik xish – yaghach qurulmiliq öyler. Bundaq öylerni yasashta öyning uli xang bilen chingdilidu, sharaiti bar jaylarda öyning uligha tash yaki pishshiq xish qoyulidu. Uning üstige xam kések tam qopurulidu. Bezi öylerge tam arisigha arilap yaghach tüwrük qoyulidu. Öyning üsti yaghach bilen yépilidu. Adette öyning chong – kichiklikige qarap yette tal, toqquz tal, on bir tal mezmut xada yaghach (lim) qoyulidu. Xada yaghach ariliqi ehwalgha qarap qiriq santimétirdin atmish santimétirghiche kenglikte bolidu. Xada yaghach ariliqi wasa jüp yaki wasa demyan qilip yépilidu. Wasa bilekte chongluqtiki tal söget badrisini otturidin tilip oxshash chongluqta yasilidu. Uning üstige bora sélip, paxal bilen chümkigendin kéyin qara lay bilen tekshi basturulidu. Qara lay quyghandin kéyin saman arilashturulghan kakil lay bilen tekshi sowulidu. Öyning qible teripige orun – körpe yighilidighan méhrab (yerlik tilda «mereb» déyilidu) oyulidu. Qalghan tamlirigha bir kwadrat métir chongluqta bir qanche tekche yasap, uninggha chine – qacha we zinnet buyumliri tizilidu. Déhqan aililiri yene tekchilerge qishliq qoghun – tawuz, kawilarni tizip saqlaydu. Bundaq chasa shekillik öyler bir – birige tutashqan halda méhman öy, aywan yaki dehliz öy, yataq öy we ashxanigha bölünidu. Méhman öyning bir burjikige qaznaq öy sélinidu. Qaznaq – taziliq öyi bolup, uning asti kolinip ewrez yasilidu. «Ewrez» yerlik usulda yunda – sularni bir terep qilish orni hésablinidu. Dehliz öyge tüwrük qoyulup, tüwrük bilen parallél tekshilikte supa yaki kang ornitilidu. Méhmanxana öydin bashqa öylerge asasen dérize qoyulmay üstidin tünglük qoyulidu. Öyning ishiki asasen jenub terepke qaritilidu. Öylerning aldigha keng supa yasilip üsti péshaywan qilinidu. Péshaywan aldigha üzüm baringi yasilip, hoyligha qoyulghan üzüm tali barng arqiliq péshaywan'gha yamishidu. Herqandaq öyning aldi keng hoyla bolup, hoylining ishki (derwaza) chong we heywetlik bolidu.

Ikkinchi xili, üsti késel bilen yérim chember shekilde egme qilip yépilidighan kémir öyler. Bundaq öylerning ishik – dérizisidin bashqa jaylargha yaghach ishlitilmeydu. Kémir öyler köpinche ikki qewet bolup, astinqi qewiti bir – ikki métir chongqurluqta gérem qilip kolinidu. Üstige bir métir etrapida késektin tam qopurulup ölchemlik qélipta quyulghan xam kések bilen géométirik shekilde egme qilip yépilidu. Bezi egmilerning üstige yene bir qewet kések bilen imaret qopurulidu. Kémir öyler qishta issiq, yaz künliri salqin bolghachqa, u turpanning hawa kilimatigha taza mas kélidu.

Kémir öy turpan, toqsun, pichan qatarliq hem qurghaq, hem issiq rayonlarda yashighuchi uyghurlarning özige xas keshpiyatidur.

Uyghurlar öy sélishta omumen kün'gey jayni tallaydu. Uyghurlarning öyliri özige xas binakarliq sen'itige ige. Islamiyettin kéyin uyghurlarning öy – imaret qurulmisida qedimki milliy en'ene asasida melum özgirishler bolup, islam mémarchiliq uslubidiki öy – imaretler omumlishishqa bashlidi. Bolupmu, jame, meschit, mazar, ziyaretgahlarning imaret qurulmisa bu xususiyet roshen eks etti. Bolupmu uyghur mémarchiliqidiki munar, gümbez, qubbe, méhrab, balabéshi, ishik béshi, tekche oyuqi, mora, péshaywan, tüwrüklerning qurulush sen'iti ularning diniy étiqadi we reng tallashtiki éstétik qarishini qoyuq eks ettürüp, milliy medeniyetning maddiy asasiy süpitide élimizning binakarliq hüner – sen'itini béyitti.

Uyghur binakarliq sen'itining ülgiliri

Hazir shinjangda yigirme mingdin köprek meschit – medris bolup, ular taliplar qiraetxanisi, muderris ishxanisi, meschit, yataq, serrapxana, qazixana (mehkime sher'i), tilawetxana qatarliq bölümchilerdin terkib tapqan. Imaretliri pütünley uyghur binakarliq sen'iti uslubida yasalghan bolup, qoyuq yerlik we milliy alahidilikke ige.

1) Héytgah jamesi – uyghur binakarliq sen'itining tipik ülgiliridin biri bolghan héytgah jamesi qeshqer shehirining otturisigha jaylashqan bolup, texminen alte yüz yilliq tarixqa ige. Deslep 1442 – yili bu yerge kichik bir meschit sélin'ghan. 1557 – Yili qeshqer hakimi obul beg teripidin, 1787 – yili xan'ériqliq zulpiye xénim teripidin, 1809 – yili iskender wang teripidin, 1839 – yili zöhürdun hakim beg teripidin, 1873 – yili puqralar teripidin ilgiri – kéyin kéngeytip yasalghan.

Héytgah jamesi chong derwaza, medris, meschit qatarliq üch qisimdin terkib tapqan bolup, omumiy kölimi on besh ming alte yüz kwadrat métirdin ashidu. Chong derwaza peshtiqi xish bilen égiz hem körkem yasalghan bolup, ikki teripige on sekkiz métir égizliktiki ikki peshtaq munari ornitilghan. Munar üstidin qarisa qeshqer shehirining güzel menzirisi namayan bolidu. Derwaza zali tekshi, yüzi sekkiz qirliq, üsti gümbez turushluq yasalghan. Ichki qismi meschit we medriske bölün'gen hem yaghach réshatkiliq xish tam bilen ayrilghan. Jamening aldigha medris jaylashqan bolup, u bir – birige qariship turghan hujra we dersxanidin teshkil tapqan. Jame hoylisi ichide ikki köl bolup, köl etrapi égiz suwadan térekler bilen qaplan'ghan, meschit jame hoylisining gherbiy qismigha jaylashqan bolup, ichkiriki meschit, tashqiriqi meschit, aywan dep üchke bölün'gen. Meschitning uzunluqi bir yüz qiriq métir, kengliki on alte métir kélidu. Pütün meschit qapartma neqish oyulghan bir yüz qiriq dane töt qirliq tüwrük bilen turghuzulghan. Üsti yüz aragha bölün'gen bolup, yaghach qurulmiliq wajüp tüz torusluq yasalghan. Ichkiriki meschitning gherbige egme méhrab we yaghach bilen nepis yasalghan munber orunlashturulghan, yan, aldi teripige yaghach penjirlik dérize we ishik qoyulghan. Tashqi meschit aldi teripi ochuq yasalghan keng we uzun aywandin teshkil tapqan, toqquz araning torusigha chasa – xaliq oyuqche chiqirilghan we renglik sizma neqish bilen zinnetlen'gen bolup, pütün jame orunlashturulushi, yasilish shekli, qurulmisi we neqish, bézekler jehette qoyuq yerlik alahidilik we milliy shekilge ige.

2) Mehmut qeshqiri maziri – ulugh uyghur alimi mehmut qeshqiri (miladi 1008 – 1105 – yillar ) ana yurti qeshqer kona sheherning opal yézisida toqsan yette yéshida alemdin ötken we shu yerdiki « tashbéliq téghi» (hezriti mollam téghi) baghridiki süzükbolaq üstige depne qilin'ghan. Eyni waqitta uning shagirtliri we ilim – meripetni söygüchi kishiler uning qebrisi üstige xatire imaret yasighan. Alimning maziri orunlashturulushi, yasilish shekli, qurulmisi, qurulush matériyalliri we neqish – bézekliri jehette uyghur islam binakarliq sen'itining alahidiliklirige ige bolup, roza – merike, tilawetxana, aywan, étikapxana, hujra, meschit we chong derwaza qatarliq bir yürüsh öy – imaretlerdin teshkil tapqan. Buning roza – merike, aywan, meschit qismi topa – yaghach qurulmiliq wajüp tüz torusluq yasalghan. Étikapxana, hujra we derwaza zali topa qurulmiliq, gümbez torusluq yasalghan. Lim, jege, haraq – permanlirigha neqish oyulghan. Neqishler ichide suxer, ghunche, chéchek, yapraq, üzüm, badam, yaza, kurgül, sedde, béliq qasiriqi we herxil gül, ösümlükler nusxliri bar, bu qedimiy imaret shinjang uyghur aptonom rayonluq xelq hökümitining iqtisadiy yardimi we qollishi bilen 1985 – yili esli shekli boyiche qayta yasilip téximu heywetlik we körkem tüske kirdi, u, hazir memlikitimizdiki hermillet xelqliri we chet'ellik dostlarning sayahet we ékskursiye qilish orni bolup qaldi.

3) Yüsüp xas hajip maziri – qaraxanlar dewride ötken ataqliq dölet erbabi, uyghur xelqining mutepekkur alimi, peylasop we shair yüsüp xas hajip (miladi 1018 – 1085 – yillar) qeshqer tümen deryasi boyidiki «barigah» dégen yerge depne qilin'ghan. Abduréshitxan dewride (1533 – 1570 – yillar) alimning qebrisi tümen deryasi kelkündin saqlinish üchün qeshqer shehirining jenubiy derwazisi yénidiki paynap mehellisige yötkelgen we bir nechche qétim rémont qilin'ghan. Alimning maziri özige xas binakarliq sen'et alahidilikige ige bolup, ikki qismigha bölün'gen, yeni sherqiy teripige mazar, gherbiy teripige meschit orunlashqan. Mazar qurulushi xish qurulmiliq, gümbez torusluq yasalghan. Aldi tik yüzi herxil nusxidiki renglik neqishler bilen ishlen'gen kahishlar bilen zinnetlen'gen, töt bulunggha yumilaq munar chiqirilghan. Mazarning etrapidiki chong – kichik munar we gumbezler öz ara qoshulup heywetlik güzel menzire hasil qilghan. Meschit qismi ichkiri, tashqiri dep ikkige bölün'gen. Ichkiridiki meschit xish qurulmiliq gümbez torusluq yasalghan. Tashqiriqi meschit yaghach tüwrük we limlar bilen wasajüp tüz torusluq yépilghan. Pütün mazarning yasilishi körkem. Uninggha ishlitilgen renglik kahish yaghach oyma neqish we gej oyma neqishliri yuqiri hüner – sen'et bilen ishlen'gen bolup, uyghur binakarliq sen'itining alahidilikini toluq gewdilendüridu. Bu heywetlik mazar «medeniyet inqilabi» malimanchiliqida weyran qiliwétilgen. 1988 – Yili partiye we xelq hökümitining ghemxorluqi we her millet xelq ammisining qizghin yardimi bilen burunqi nusxisini asas qilip öz ornigha qayta yasap chiqildi. Alimning yéngidin turghuzulghan bu körkem we heshemetlik maziri dölet nuqtiliq qoghdilidighan qurulush bolup hésablinidu.

Uyghur binakarliq sen'itidiki neqish we kahish

Uyghurlar öy – imaretlerge neqish oyushni nahayiti yaxshi köridu. Öy – imaret neqishliri shekil jehettin sir yaki reng bilen sizilghan renglik resimler, gej neqishliri, qapartma neqishler, oyma neqish qatarliq bir qanche xilgha bölünidu.

Renglik resim shekildiki neqishler köprek méhmanxana öyning ishik – dérizilirige, méhrabning girweklirige, tekchining etrapigha, öyning üstidiki xada yaghach (lim) we bala béshigha, aywan –saray, péshaywanlarning körünerlik jaylirigha sir yaki reng bilen özige xas shekil we uslubta körkem we obrazliq qilip sizilidu. Uninggha köprek uyghurlarning turmush aditi bilen mas kélidighan herxil menziriler, güller, qol hüner buyumlirining shekli ... Qatarliqlar sizilidu. Ademning süritini neqish qilip sizish aditi yoq. Chünki, xelq arisida, «ademning süriti sizilsa u dunyagha barghanda u süret jan telep qilidu» deydighan diniy qarash omumlashqan.

Uyghur binakarliq sen'itide gej neqishliri hemmidin keng tarqalghan bolup, iqtisadiy sharaiti yar bergen kishilerning köpchiliki öylirining gejxah qilidu. Yeni pishurulghan hak unigha melum ölchem bilen tuxumning éqi, tozghaq, az miqdarda qumshéker, qum yaki sémont arilashturulup, öy tamlirini suwughandin kéyin uninggha gej neqishliri ishlinidu. Bundaq neqishlerning shekli herxil bolup, beziliri bir organni nuqta qilip ikki yan'gha yaki töt terepke dawamlashsa, yene beziliri yumilaq, töt chasa, üch burjek, roja shekillik, badam shekillik, yultuz, ay, nur shekillik bolidu. Omumen bu neqishlerning éléméntliri géométirik shekildiki murekkep siziqlar bilen biri – birige mas keltürülgen halda ariliqliri retlik we janliq orunlashturulghanliqi üchün kishilerni özige jelp qilidu we söyündüridu.

Uyghur binakarliqidiki neqish uslubliri ichide girwek neqish özige xas bediiy uslubi we shekli bilen bashqa neqish türliridin alahide perqlinip turidu. Girwek neqish köpinche munar, gümbez, tüwrük, ishk qatarliqlargha qapartma sheklide oyulidu. U ishlitilish ornigha qarap, shewlan, köpüshek, keklik qéshi, qenxsh, toqunaq, zenjir, badamche, pilte, nawa, ghunche, zonji, nemuyan, soxer, anar, chéchek, moden, üzüm, shedde, sola, yoruq, pinche, zemis, ésilma, sebde, gülshen, qoshquraq, neste, kelkün, béliq qasiriqi, réshat, kün, ay, yultuz, heshiqpéchek, sanduqche, gézek, tala, yopurmaq, tumarche, zenjir, petnusche, qiypash zenjir, gül – giyah qatarliqlarni syujit qilghan asasta ishlinidu we neqish türimu mushu nam bilen perqlendürülidu. Girwek neqishliri uyghurlarning turmush adetlirini obrazliq eks ettürüp bergen.

Uyghur binakarliqida ishlitilidighan kahish asasen yéshil we zengger rengde bolidu. Buningdin bashqa binepshe reng, hal reng, aq reng qatarliq köp xil renglik kahish we qapartma chiqirilghan kahishlarmu bar. Kahish mexsus xumdanda pishurulup teyyarlinidighan bolghachqa, renggi öngmeslik we chidamliq bolushtek alahdilikke ige. Kahish köpinche meschit, jame, ziyaretgahliqlar, gümbezler we büyük zatlarning mazarlirigha ishlitilidu. Bundaq kahishlargha gül chékilidu. Kahishlar üch burjek, töt burjek, alte burjek we romba shekillik yasilip, ularni mas halda gireleshtürüp tizish arqiliq herxil neqishler hasil qilinidu. Xishlarni herxil shekilde yasap géométirik shekilde tizish arqiliq hasil qilghan bundaq neqishler binagha körkem we heywetlik tüs kirgüzidu.

Méhrabche neqishler

Uyghurlarning en'eniwi binakarliq sen'itide méhrabche neqishlerning ishlinidighan orni köp, jelpdarliqi küchlük bolup, uyghur neqqashchiliqining eng yarqin ipadisi bolush süpiti bilen közge alahide chéliqip turidu. Méhrabche qedimki uyghur binakarliqtiki chédir, gümbez shekilliridin tereqqiy qilip hazirghiche saqlinip kéliwatqan en'eniwi shekillerning biri. Buddizm medeniyiti dewride shinjangning herqaysi jaylirida barliqqa kelgen «ming'öy» lerning qurulma sheklimu méhrabche shekillerge qismen oxshiship kétidu.

Islam dini shinjanggha tarqalghandin kéyin, islam mémarchiliqining herjehettin tesir körsitishi astida méhrabche shekil meschit, medris, mazar qurulushlirighimu singip kirip, qoyuq islam tüsini peyda qilghan. Shuning bilen birge öylergiche keng omumliship, imaretning sirtqi shekli bilen maslashqan halda ishik béshi, dérize béshigha gej we xish arqiliq méhrabche neqish chüshürülgendin tashqiri tam yüzlirigimu neqish ornida ishlinip, uyghur milliy neqqashliq sen'itide eng köp qollinilidighan neqish sheklige aylan'ghan. Méhrabche neqishlerni ishleshte méhrab ichige asasiy neqish (gül – giyah neqishliri yaki géométrik shekiller) jaylashturulup, üstige ong we sol burjeklirige buluk neqishliri we girwek neqishliri bir – birige mas halda orunlashturulidu. Herbir méhrab öz aldigha bir pütün nusxa bolup shekillinip, bashqa nusxilar bilen parallél halda gireleshtürülidu. Chong – kichikliki bilen birdek bolushni telep qilmaydu.

Méhrabche neqishler asasen öy – imaretlerning tam, tekche, mora, méhrab qatarliq jaylirigha ishlinip, herxil murekkep géométrik siziqlar we gül – giyah nusxiliri bilen birikip kélidu. Méhrabche neqishlerning köpchiliki qapartma shekilde bolup, kök, yéshil, aq (gejning esli renggi) qatarliq renglerde addiy qilip bézilidu. Ochuq rengler ishlitilmeydu. Méhrabche neqish üchün tallan'ghan rengler addiy, reng perqi küchlük, emma bir – birige maslashqan bolghachqa, imaretlerge heywetlik tüs kirgüzüp, kishige éstétik zoq bexsh étidu.

Uyghurlarning en'eniwi méhrabche neqish uslubi barghanséri tereqqiy qilip, hazirqi zaman binakarliq sen'itide keng qollinilmaqta.

Méhrabche neqishlerde qoyuq milliy uslub gewdilen'gechke, u yalghuz öy – imaretlerni körkemleshtürüshke xizmet qilipla qalmastin, shundaqla yene uyghurlarning turmush adetlirigimu singip ketken. Uyghurlarning en'eniwi kiyim – kéchekliridin képinek tonni alsaq, uning aldi péshige we börekche yaqa girweklirige méhrabche shekillik neqishler keshtilen'gen. Uyghur kulalchiliq sen'itide ishlen'gen herxil qacha – qumushlarning girwekliridimu méhrabche shekillik neqishler eks étip turidu. Bu hal bizge méhrabche neqishning uyghurlarning éstétik tuyghusi bilen bir gewdige aylinip ketkenlikini körsitidu.

Munar

Munar uyghur en'eniwi binakarliq sen'itining namayendiliridin biri. Munar qedimki dewrlerde közitish we xewerlishish meqsitide yasalghan tur (tura) lar asasida tereqqiy qilghan.

Düshmendin mudapielinish üchün qel'e, sépil derwazilirining üstige qurulghan bundaq égiz turalar shinjangda nahayiti köp bolup, bezi jaylarda uning izliri hazirghiche saqlinip qalghan. Mesilen, qumul rayonida tur (tura) nami bilen atalghan yüzdin artuq mehelle yaki yurt bar. Tura asasen qedimki zamanning xewerlishish ponkiti bolup, düshmenning shepisi körün'gen haman tura üstige ot yéqip, uningdin chiqqan tütün arqiliq u turadin bu turagha... Shundaq qilip ordigha xewer yetküzgen. Bundaqche éytqanda tur (tura)lar qedimki zamanning téléfoni yaki télégrammisi süpitide rol oynighan. Kéyinche turlar tereqqiy qilip, közitish munari, budda munari, peshtaq munari ezan chillash munari), menzire munari we xatire munari qatarliq munar shekilliri peyda bolghan.

Uyghurlar budda dinini qobul qilghandin kéyin, binakarliqimizdiki munar sen'iti budda tüsini özige singdürüp, budda munarini shekillendürgen. Bundaq budda munarliri körkem we heywetlik yasalghan bolup, teklimakan etrapidiki qedimki sheher xarabiliride bir qeder yaxshi saqlan'ghan. Kiroren qedimki shehrining sherqidiki texminen 10.62 Métr égizliktiki üsti yumilaq budda munari, yarghol qedimki shehirining shimalidiki töt but tekchisige yüz but qoyulghan budda munari qatarliqlar misal bolalaydu.

Uyghurlar islam dinini qobul qilghandin kéyin, budda munarining ornini meschit, medris, mazarlargha ornitilidighan peshtaq munari igilep, islam binkarliq uslubi tereqqiy qildi. Peshtaq munari budda munarigha oxshashmighan halda üsti yérim ay shekillik bolup, töt etrapigha börekche kün'güre qoyulidu. U asasen meschit, medris we mazar derwazisining ikki yénigha yasilidu. Shunga u ezan munari dep atilidu.

Menzire munari jame, meschit we xasiyetlik imaretlerning töt etrapigha yasilidu. Xasiyetlik imaretlerning töt etrapigha yasilidu. U shekil we qurulma jehettin peshtaq munarigha oxshishidu. Emma roli jehette peshtaq munaridek ezan chillash üchün emes, belki imaretlerning körkemlikini ashurush hemde imaretning körkemlikini ashurush hemde imaretning puxta bolushigha tüwrük bolushtek roli bar.

Xatire munari tarixta ötken meshhur shexslerni xatirleesh üchün yasilidu: turpandiki imin wang munari buning tipik misali. Bu munar tura sheklide bolup, égizliki qiriq töt métir, astining diamétiri on métir, munarning ichige yetmish ikki aylanma pelempey yasalghan. Bu munar 1777 – yili imin wangning oghli sulayman wang teripidin dadisigha bolghan hürmet yüzisidin yasalghan. Shunga kishiler sulayman wang munari depmu ataydu. Bu munar pütünley xish bilen yasalghan. Shunga kishiler sulayman wang munari depmu ataydu. Bu munar pütünley xish bilen yasalghan bolup, xishlarni géométrik shekilde bir – birige kirishtürüp tizish arqiliq xilmu xil güller, taghlar, örkeshlep éqiwatqan su shekli qatarliq on nechche xil neqish chiqirilghan. Bu munar özining körkemliki, qurulma alahidiliki bilen memliketlik ichi we sirtidin kelgen sayahetchilerni özige jelp qilmaqta.

Mora ochaq

Jenubiy shinjang uyghurliri «mora ochaq»ni keship qilip, buningdin köp tereplimilik paydilinip keldi. Mora ochaq mundaq bolidu: öyning tör témigha mora chiqirilidu. Morining pes teripi kengrek élinip, u yerge tonur sheklide ochaq «ochaq tonuri» dep atilidu. Ochaqqa otun qalinidu. Tamaqqa tutush qilmastin burun, «ochaq tonuri» gha layiq xémir yughurulidu, tamaq hazirliqi tügigende, qazan ésilip ot qalinidu. Ochaq aldigha öre mis chögün qoyup chay qaynitilidu. Tamaq pishqiche «ochaq tonuri» qizip teyyar bolidu. Qazanni chüshürüp ochaqqa tuz sépilip nan yéqilidu. Tamaqni yep bolghuche nan pishidu. Démek, mora ochaq yuqiriqidek türlük wezipilerni öteshtin tashqiri, yene qish künliri isinish üchün xizmet qilidu.

Mora ochaqning aldi teripi bir yérim métir égizlikte népiz kések bilen méhrab sheklide qapartmiliq qilip yasilidu. Bu «mora béshi» dep atilidu. «Mora béshi»ning üstige «jinchiragh» (su yéghi ishlitidighan chiraghdan) qoyulidu (hazir éléktrlishishning omumlishishigha egiship, «yerlik jinchiragh»lar emeldin qalmaqta).

«Mora béshi» alahide téxnika bilen yasalghachqa, öyge yarishidu.

Chédir öy

Chédir öy (aq öy, kigiz öy depmu atilidu) – ottura tüzlenglikning shimal teripide köchmen charwichiliq igiliki bilen hayat kechürgüchi qedimki xelqlerning hemmisige ortaq bolghan öy sheklidur. Derweqe, chédir öylerning barliqqa kélishi köchmen charwichiliq igiliki bilen munasiwetlik. Shunglashqa, yötkeshke eplik bolghan bundaq köchme öyler gerche shekli oxshash bolmisimu, dunyadiki köchmen xelqlerning hemmiside mewjut. Tarixiy matériyallardin melum bolushiche, uyghurlar olturaqlashqan déhqanchiliq igilikige köchüshtin burun asasen chédir öylerde hayat kechürgen. Qedimki uyghur tilida «chédir» sözi «düm kömtürülgen komzek» menisini bildüridu. «Chédir» dégen söz «chaghitay tili» dep nam qoyulghan uyghur klassik edebiy tilida yézilghan eserlerde «chédir» dep yézilidu. Qedimki uyghur tilidiki buddizim eserliride bu söz «chadar» sheklide yézilip «chédir» dep transkripsiye qilin'ghan hemde «komzekke qachilan'ghan jeset küli» dégen menide ishlitilgen. Bu eyni zamanda jeset küli qachilan'ghan komzeklerning chédir öy sheklige oxshishidighanliqini körsitidu.

Chédir öyler qedimki ejdadlirimizning köktengrige étiqad qilghan dewri bilen munasiwetlik, qedimki uyghurlar özlirining tebietni toluqlash asasidiki iptidaiy étiqadida kök (asman) ni goyaki düm kömtürülgen komzektek yerni qapsap turghan ilahiy küch dep tesewwur qilatti. Mushu iptidaiy tesewwur we étiqad ularning turmush aditi we güzellik qarishigha tesir körsitip chédir öy sheklide öz eksini tapqan. Démek, chédir öylerni qedimki ejdadlirimizning éstétik tesewwuridiki köktenglirining bediiy xeritisidin ibaret.

Chédir öyler charwichiliq igilikining pesil özgirish xaraktérigha asasen köchüp yürüshke eplik bolghan yaghach qurulmiliq qurashturma öydur.

Chédir öyning jazisi asasen ikki bölektin terkib tapidu. Astinqi bölikining diwari romba shekillik qilip bir – birige kirishtürülgen kerege yaghachlardin tüzülidu. Kerege (yaghach penjire) ikki xil bolup, biri, keng közlük penjire dep atilidu. Bu xil penjirilik kerege yötkeshke yenggil bolsimu, lékin shamalgha chidamsiz kélidu. Yene biri, tar közlük penjire bolup, u yötkeshke éghir bolghini bilen shamalgha chidamliq kélidu. Chédir öyning yaghach penjiriliri yighilishchan xususiyetke ige bolup, parche – parche qanatlar retlik kirishtürülüp yasilidu. Ikkinchi bölek – «owq» dep atalghan siliq, inchike yaghachlar uning bir teripi gümbezsiman yéyilghan yaghach penjirining üstige chigilidu. Yene bir uchi chédir öyning ögzisi hem dérizisi hésablan'ghan yumilaq tünglük (changghiraq) ke tutashturulidu. Tünglük chembersiman égilgen yaghach bolup, uninggha owqning bir uchi patqudek töshük échilidu. Ashu töshükke owq tutashturulghandin kéyin ikki bölek birliship gümbezsiman chédir öy shekillinidu.

Yaghach penjire bilen owq herxil renglik yung kashayiplar bilen mehkem chigilidu hemde yaghach penjirining sirtigha renglik yiplar arqiliq bézelgen chigh tutulidu, shuningdin kéyin gümbez shekilge kirgen bu yaghach jazining hemme etrapi ölchemlik kigizler bilen chümkilidu. Bu kigizler üch xil bolidu. Yaghach penjire üstige yapidighini «tughurluq», owq qismining üstige payidighini «üzük», tünglükning üstige yapidighini «tünglüklük» déyilidu, bu üch bölek kigiz yung yiplar bilen bir – birige tutashturup chigilidu.

Chédir öyning ishiki adette ikki qanatliq bolup, égizliki bir yérim métir etrapida, kengliki seksen santimétr etrapida bolidu. Bu ishik yaghachtin neqishlep yasalghan bolup, üstige bézelgen kigizdin milengze tartilidu. Chédir öyning otturisi (tünglükning uduli)gha tamaq pishuridighan ochaq qoyulidu. Bu xil ochaqmu yötkep ishlitishke bolidighan tömür jazidin ibaret.

Chédir öylerning chong – kichikliki herxil bolidu. Adette charwichilarning chédir öyi töt qanat, hal – oqiti yaxshiraqlarning alte qanat bolidu. Eng chongi on ikki qanatliq bolup, uninggha texminen qiriq – ellik kishi sighidu.

Hazir dewr tereqqiyatigha egiship, chédir öylerde olturush barghanséri azaymaqta.

Kémir öy

Turpan rayonida öy ikki xil bolidu. Biri, «kémir öy» dep atalsa, yene birsi, «yapma öy» dep atilidu. «Kémir» alahide qurulmiliq öy hésablinidu. Bu öy kések bilen egme qilip yasilidu. Bu xil öy turpan rayonining yamghur yaghmasliq we qurghaq bolushtek sharaitigha mas kélidu. Kémir öy yüz küni salqin, qish küni issiq bolidu. Azadliqtin burun turpan rayonida yaghach nahayiti qis bolghanliqi üchün bazar we yézilarning öyliri omumen kémir idi. Azadliqtin kéyin, ormanchiliq tereqqiy qilip yaghach matériyalliri hel bolghanliqtin kémir öyler ornigha «yapma öy» (üsti yaghach bilen yépilghan öy)ler yasilishqa bashlidi.

«Kémir öy» mundaq yasilidu: aldi bilen ikki – üch métir égizlikte tam qopurulidu. Andin kések bilen egme égilidu. Egmige tünglük qoyulidu. Kémir uzunchaq bolidu, töt chasa bolmaydu. Öy pütkendin kéyin kang qurulidu. Ishikning uduli (tör)diki tamgha ikki métir uzunluqta birer métir kenglikte oyuq tekche qopurulidu. Bashqa tamlargha kichik tekchiler chiqirilidu. Eng axirida tamlar inchike suwaq (kakil lay) bilen suwulidu. Tam – toruslar hak bilen aqartilidu. Qol ilkide barlar tamni gech suwaq bilen suwaydu. Tamlargha türlük neqishler chiqirilidu.

Tör tamgha chiqirilghan oyuqqa yotqan – körpe yighilidu. Bashqa tamlardiki kichik tekchilerge chine – qacha qatarliqlar tizilidu. Tamning töwen teripige zediwal tartilidu.

Kang

Bu hawa kilimati bir qeder soghuq rayonlarda qish küni issinish üchün mexsus yasalghan qurulma. U mundaq yasilidu: aldi bilen öyning tör teripige bir supa yasilidu. Supa üstige xam kések bilen tütün yoli chiqirilidu. Bir bulunggha mora chiqirilidu. Andin tütün yolining üstige kangmenze yépilidu (kangmenze – on besh santimétr qélinliqta yérim métr töt chasa samanliq lay bilen yasalghan kések), kangmenzining üsti inchike suwaq bilen suwulidu. Ochaqqa qalan'ghan otning tütüni tütün yoli arqiliq morigha bérip sirtqa chiqip kétidu. Tütün arqiliq kangmenze qizip öyni isistidu. Kangni issitish üchün ochaq yaki pilite sélinidu.

Kanggha kigiz, palaz yaki gilem sélinidu. Qish künliri bolupmu ushshaq baliliri bar aililerde kang muhim rol oynaydu. Bel aghriqi, rématizim qatarliq soghuq yeldin peyda bolidighan késeller üchün kangda yétip – qopushning shipaliq roli chong.

Abide tiklesh

«Urxun – yensey menggü tashliri»gha pütülgen neseb we qaghanlar ish izliridin qarighanda, uyghur ejdadliri, uyghur urxun xanliqidin bashlap abide tikleshke adetlen'gen, kéynki dewrlerde yeni islam dinigha étiqad qilghandin bashlap qebre qaturush ewj alghan, shuningdin bashlap tash pütük mersiyliri kahish we mermer qebre – gümbezlerge pütülgen.

Uyghurlarda qebre qaturush ikki xil bolidu. Biri, öz ata – ana, ejdad – ewladlirigha izna qaldurush, ikkinchisi, ulugh xaqan we alimlar, baturlar, muddrisler qatarliq ataqliq zatlarning namigha atap, heywetlik gümbez we xatire munari tikleshtin ibaret. Uyghurlar her'ikki qebrini ewladtin – ewladqa yoqlaydu. Uyghurlar öz ewladining qebrisige wapat bolghuchining qisqiche shejerisi we namu sheripini yézip qalduridu. Ataqliq shexs, ulughwar zatlarning meqberisini alahide heshimetlik qilip kök – yéshil gümbezler turughuzup bézesh bilen, ularning nesebilirini yézip qaldurushtin tashqiri, mersiylermu pütülidu we u jayni merhumning xatiri üchün seyle – tawap orni qilidu. Bundaq jaylar nahayiti köp. Mesilen, xotende «kommarm», lopta «imam asim», qumulda «boghaz ghojam», ilida «xon'ghay mazar», «soltan oweys», «tughluq tömürxan», yekende «altunluqum», mekitte «chiltirxan», qeshqer konasheher qoghan yézida «qara saqal atam» (harun bughraxan), «osman bughraxan», qeshqer shehiri tar boghazda «hüseyin ibni xelep» (hüsiyin pezulla ghojam), qeshqer shehiride «yüsüp qadir xan», «yüsüp xas hajip», opalda «hezriti mollam» (mehmut qeshqeri), qeshqer tarboghazda «siyit eli arslanxan» (sultan sutuq bughraxan), atushta «hessultinim» (sultan sutuq bughraxan), turpanda «esha bolkep», «sulayman wang munarisi», üchturpanda «yette qizlirim» qatarliq yüzligen tarixiy abidiler we xatire qebriler tawap qilinidu. Mundaq mazar – mashayixlarni tawap qilishning gerche diniy tüsi qoyuq bolsimu, lékikn u keng ammiwiliqqa ige bolghan bir xil adet süpitide seyle we murasim sheklini alghan. Mesilen, buningdin ming yillar ilgiri odam chölide shéhit bolghan arslan xanni xatirlesh üchün heryili 6 – ayda tümen adem ordamgha tawapqa kélidu. Bir qanche kün bu chölde tünep herxil paaliyetler bilen xatirlesh élip barghandin kéyin, qeshqer shehirining yénidiki tar boghuz yézisigha ornitilghan «arslan xénim mazidi»gha, uningdin kéyin atushtiki «hessultinim maziri»gha tawap qilip, «ordixénim seylisi»ni axirlashturidu. Xotendiki «kommarm» seylisimu ashundaq heshimetlik élip bérilidu.

Uyghurlarning qebre qaturush usuli mundaq:

Uyghurlar qebrini ich gör, tash gör qilip kolaydu. Tash gör bir yérim métir chongqur bolidu. Andin yan tereptin ich gör qazidu. Jeset ich görge qoyulidu. Jeset qoyulup bolghanda ich görini kömüwétidu. Eger zörür tépilsa herbir tash gördin töt ich gör kolaydu, uni «sham gör» dep ataydu, jeset yatqan yerning üstige seksen santimétr keng, bir yérim métr uzun, qiriq santimétr égizliktiki supa yasap ikki pelempey supa qilip uning üstige qebre qaturidu, «sham gör» köpinche hal – oqiti yaxshiraq, neseblik aililer teripidin aldin kolap teyyarlinip qoyulidu. U peqet bir aile kishilirige xas bolup, shu ailide qaza tapqanlar ilgiri – kéyin özige teelluq sham görge depne qilinidu. Sham görning üstige gümbez qaturulidu.

Adette ayallarning qebrisi erlerning qebrisige qarighanda kichikrek (üchtin bir nisbette) qaturulidu. Ikki qatar pelempiyi (bularning chongi talaliq, kichiki öylük, qaturulghan qebre böshük dep atilidu) bolidu. Ayallar qebrisi üch pelempeylik bolup, bular öylük, supra, ashtaxta, noghuch dep atilidu. Mushundaq shekil alahidiliklirige qarap, er – ayallarning qebrisi roshen perqlinip turidu.

Uyghur Orup Adetliri namliq kitaptin elindi