Ozuqlinish adetliri

Yémek – ichmek aditi bir millet medeniyitining terkibiy qismi. U melum ishlepchiqirish küchliri tereqqiyatining mehsuli süpitide, kishilerning kündilik turmushida eks étidu.

Uyghur xelqi uzaq tarixiy jeryanda özliri yashighan iqlim sharaitigha we ozuqlinish aditige asasen, nurghunlighan tamaq étish hüner – sen'itini we özlirining turmush alahidilikige mas kélidighan nurghunlighan en'eniwi tamaqlarni ijad qilghan.

Uyghur xelqi tamaq étish sen'itige, tamaqning taziliqigha we temlik bolushigha ezeldin ehmiyet bérip kelgen.

Uyghur taamlirining türi köp. Uyghurlarning yémek – ichmek aditide gösh we ashliq bilen qilghan tamaq asasiy orunda turidu.

Uyghurlarning birqeder qedimiy en'eniwi tamaqliri heqqide mehmut qeshqirining «türkiy tillar diwani» da bezi melumatlar bar. Mesilen, toquch (I tom, 464– bet), chörek ((I tom, 504– bet) sözlirige «toqach» dep izah béridu. Köwishek (I tom, 628 – bet) dégen sözni «boldurghan nan» dése, choqmin (I tom, 578 – bet) dégen sözni «hor nanning bir xili» dep izahlighan. Kömech (I tom, 567 – bet) sözni «külge kömüp pishurulidighan nan», sinchu (I tom, 544 – bet), «girde bilen hemek arisida bolidighan bir xil nan, xuylima nan», poskech (I tom, 590 – bet) «kakchi» qatma (I tom, 564 – bet) we yugha (III tom, 34 – bet) sözlirige «qatlima», «yaghda pishurulidighan népiz nan» dep izah bérilgen. Uningdin bashqa töwendikilerni tonushturidu:

Türmek (I tom, 622 – bet) – türmel.

Sarmachouq (I tom, 683 – bet) – «qushqach tili ash, suyuq'ashning bir türi».

Ügre (I tom, 171 – bet) – «suyuq'ashning bir türi».

Soghut (I tom, 462 – bet) – «hésip, üchey ichige gürüch, gösh we dora – derman sélip qilinidighan yémeklik».

Soqtu (I tom, 543 – bet) – «hésipning bir xili, jiger bilen göshke dora – derman arilashturup ücheyge tiqilidu. Andin pishurup yéyilidu».

Tutmach (III tom, 590– bet) – «chöp, türklerning ataqliq tamaqlirining biri».

Qowut (III tom, 233 – bet) – «qaghut» depmu atilidu. Toghutta xunsirap ketken ayallargha bérilidighan tamaq. Bu tamaq qorulghan tériq unini yagh bilen shékerge arilashturup bérilidu».

Topiq (I tom, 492 – bet) – «qoyning topiq söngikidin qilinidighan ghiza».

Körshek (I tom, 625 – bet) – sokni su yaki sütte qaynitip, üstige yagh qoyup yéyilidighan bir xil tamaq».

Bolduni (I tom, 625 – bet) – «ichige quruq yaki höl üzüm sélip teyyarlinidighan bir xil yémeklik».

Sürüsh (I tom, 477 – bet)– «chürüsh bughday bashiqini déni qétishtin ilgiri üzüwélip, otta puchulap yanjip yéyilidighan yémeklik».

Bulghama (I tom, 640 – bet) – «yaghsiz we temsiz bulmaq».

Qoghurmach (I tom, 137 – bet) – «qétiq bilensüt arilashmisi, ichi qétip qalghan ademlerning ichini sürdürüsh üchünmu ichküzülidu».

Buxsi (I tom, 551 – bet)– «bir xil yémeklining ismi. Bu yémeklik mundaq teyyarlinidu: qaynitip élin'ghan bughdayning üstige badam méghizi sélinidu. Andin hesel we süt bilen qilin'ghan bulmaqni qoyup, shu péti ichilidu».

Yamata (I tom, 580 – bet) – «quymaq xémirigha oxshash suyuq qilip chélinidighan bir xil xémir. Sémiz toxuni yaki sémiz göshni qorughanda yaki kawap qilghanda, yéghi éqip ketmisun dep, uninggha shu xémir sürtülidu».

Sim siraq (III tom, 187 – bet) – «bir xil tamaq, bash pishurulghandin kéyin, ushshaq toghrilip, dora – derman arilashturup bir qachigha sélinidu we üstige achchiq qétiq quyulup singishkendin kéyin yéyilidu».

Yazuq (III tom, 19 – bet) – «küzde herxil dora – dermanlar bilen qurutup qoyulup, etiyazda yéyilidighan qaq gösh».

«Türkiy tillar diwani»da yene uyghurlarning yerlik milliy ichimlikliridin qumlaq (I tom, 620 – bet) «heshiqpichekke oxshshishidighan bir ösümlük. Uninggha hesel arilashturup sharab yasilidu». Qibmiz (I tom, 631– bet) «boza, tériqtin yasilidighan ichimlik», aghartqu (III tom, 600 – bet) – «bughday yarmisidin yasalghan bozigha oxshash ichimlik» qatarliqlarning nami uchraydu.

Yuqiriqilar «türkiy tillar diwani»da tilgha élin'ghan x esirdin burunqi uyghur tamaqlirining peqet bir qismi. 1985 – Yili shinjang xelq neshriyati neshr qilghan «uyghur taamliri» dégen kitabta üch yüz xilgha yéqin tamaq türliri we uning teyyarlinish usuli, xuruchi qatarliqlar tepsiliy tonushturulghan.

Uyghurlarning yémek – ichmek aditidiki körünerlik alahidiliklerning biri shuki, melum ailide yaxshiraq tamaq étilse, uningdin nésiwe qilip, yéqin qolum – qoshnilargha öz'ara tamaq chiqirip turush aditi bar. Shundaqla bezi yéngi tamaqlarni, mesilen, bashqilardin burun teyyarlighan köp chöchürisi, küde mantisi, qapaq mantisi, yalpuz juwawisi qatarliq tamaqlarni tughqanlar yaki yéqin el – aghinilerning öyige «yéngiliq tutidighan» adet bolup, «yéngiliq tutush» yaxshi köngül we izzet – hörmetning ipadisi.

Uyghurlarda tamaqqa qoshup échitquluq ichimliklerni ichish aditi omumlashmighan. Bolupmu islam sheriitide haraqqa oxshash mest qilghuchi ichimliklerni ichish men'i qilin'ghachqa, islamiyettin kéyin, uyghurlarmu bu qanuniyetke izchil emel qilip kelgen. Emma ozuqluq süpitide yerlik usulda quruq yaki höl üzümdin muselles, meyzab ishlesh en'enisi hazirghiche bezi rayonlarda dawamliship kelgen. Bu xil ichimliklerge gheyriy ispirtliq échitqu arilashturmaydu.

Uyghurlarning yémek – ichmek aditidiki bundaq alahidilikler uzaq tarixiy jeryanlarda shekillen'gen bolup, jem'iyet tereqqiyatigha egiship nispiy halda özgiridu we yéngilinidu. Mesilen, uyghurlar qedimdin bashlap, qoruma tamaqlarni yéyishke adetlenmigen. Milletler arisidiki medeniyet almashturushning tereqqiyatigha egiship, uyghurlarning hazirqi yémek – ichmek aditige qorulghan sey türlirimu xéli keng singip kirishke bashlidi. Lékin qoruma seylerning türi, matériyali we temi jehettin yene melum milliy alahidilik mewjut.

Töwende uyghurlarning özige xas en'eniwi tamaq türliridin bir qanchini tonushturup ötimiz.

Aile Tamiqi

Uyghurlarning tamaq aditi etigen, chüsh, kechtin ibaret üch wax bolidu. Yémek – ichmek aditi herbir ailining iqtisadiy sharaitigha qarap belgilinidu. Künlük ozuqlinish aditi adette ikki wax nan bilen chay ichidu, kechte tamaq étip yeydu (hazir chüshte tamaq étip yéyish aditi omumlashti). Uyghurlar seher turup yüz – qollirini yuyup sap hawadin behrimen bolidu (chonglar terep élip namaz oquydu), andin yighilip chay ichishke bashlaydu. Etigenlik chayda imkaniyiti bar aile sütlük chay yaki qaymaqliq chay teyyarlaydu. Aile ezaliri hörmiti boyiche chaza qurup, dastixanni chöridep olturidu. Chay chong chinige quyulghan bolsa nanni chilap, kichik chinide bolsa tügürüp ichilidu.

Chüshlük chay tarqaq bolup étizda chay bilen nan yaki qétiq bilen nan yéyilidu. Yaz peslide qoghun – tawuz bilen nan yéyilidu.

Kechte, aile ezaliri emgektin qaytip yighilghandin kéyin, qollirini yuyup, aile tertipi boyiche dastixanni chöridep olturidu. Teyyarlan'ghan tamaq keltürülidu. Tamaqtin kéyin, lengmen bolsa ash süyini, polu, manta qatarliqlar bolsa sinchay ichidu.

Yaz künliri tamaqtin kéyin herxil höl méwilerni yeydu.

Uyghurlarning aile qoshumche yémeklikliride, aile iqtisadiy ehwaligha qarap quruq üzüm, yangaq méghizi, herxil murabba, qent, nawat bilen chay ichish, höl üzüm bilen yumshaq toqach nan yéyish aditi xéli omumlashqan.

Uyghurlarning aile tamiqi göshlük yaki göshsiz bolsun, köp xil bolup, her küni mumkin qeder oxshashmighan bir xil tamaq étilidu. Seylik qoruma tamaqlar köp istémal qilinmaydu.

Méhman Tamiqi

Uyghur xelqidiki méhmandostluq qedimdin tartip dawamliship kéliwatqan ésil en'enilerning biri. Uyghur xelqi méhman kelse «rizqini élip kélidu», méhman kelse «bext kélidu» dep qizghin qarshi alidu. Öyde barini méhman'gha achiqidu. Yoqni teyyarlaydu.

Mehmut qeshqirining «türkiy tillar diwani»da «körkem, chirayliq tonungni özüng kiy, tatliq éshingni bashqilargha ber, méhmanni izzetle, shöhritingni hemmige yaysun» (I tom, 64– bet) dése, yüsüp xas hajipmu «qutadghubilik» dastanida méhmanni yaxshi kütüsh heqqide mundaq dégen:

6446. Qichirmaq bolursen eger kishini,

Qichir, yaxshi qilghin kütüsh ishini.

Sélip körpe, dastixan, qacha taza qil,

Yémek – ichmikingni obdan xillighin.

Uyghur xelqi chaqirilghan méhman yaki tasadipiy kélip qalghan méhman bolsun, kim bolushidin qet'iynezer oxshash qedirlep kütidu. Méhmanni eng ésil, yaxshi tamaq, yataqlar bilen kütüshtin tashqiri, at – ulaghliri bolsa uninggha yaxshi qaraydu.

Herqandaq aile méhman kelgen haman, uning qoligha su bérip dastixan salidu, aldi bilen, sinchay bilen kakcha nan yaki qatlima nan qoyidu, chéyigha qent yaki nawat salidu. Andin öz haligha qarap sütlük chay yaki halwa étip kiridu. Chaydin kéyin, yaz bolsa höl méwe keltüridu we mushu pursettin paydilinip méhmandin qandaq tamaq yégüsi barliqini soraydu. Méhman xalighan tamaqni éytidu. Eger méhman tüzüt qilip tamaq buyrumisa, özliri yaxshi köridighan tamaqlar, mesilen, kawap, pétir manta, bolaq manta, polu, ügre, chöchüre, lengmen dégendek tamaqlardin birini étidu (bu elwette aile iqtisadiy ehwaligha qarap belgilinidu). Köp hallarda méhman tamiqi jüp bolup, polu etse arqidin ügre, shorpa salsa arqidin chöchüre dégendek tamaqlar qoshup étilidu.

Uyghur xelqining aditide, eger méhman tün yérimide kélip qalsimu, héchqandaq érinmey harduq éshi dep, ügre, menchize qatarliq suyuq tamaq étip bérish en'enisi bar. Chaqirilghan ayal méhmanlar bolsa yaxshi kütüshtin tashqiri méhmanlar qaytish waqtida polu, manta qatarliq tamaqlardin zelle qilidu. (Ash yögeydu). Er méhmanlargha pishshiq gösh bilen nan aldurush, eng bolmighanda ikki nan tutush aditi bar.

Uyghurlar arisida yene birer öyge méhman kelse buningdin xewer tapqan qolum – qoshniliri méhman aldigha kirip körüshkendin kéyin, nöwet bilen bu méhmanlarni öylirige teklip qilidighan adet bar. Teklip qilghan qoshnilar méhman hörmitige atap birer xil yaxshi tamaq teyyarlaydu. Bu adet bolupmu yézilarda keng omumlashqan. Qisqisi «tapqini qoy öltürer, tapmighini chüje – xoraz» dégendek, herbir kishi özining haligha qarap, méhmandin héch nersisini ayimay, saxawet bilen dastixan salidu.

Héyt – Ayem Yémeklikliri

Uyghurlarning yémek – ichmek örp – adetliri ichide héyt – ayem , toy – tökün, murasimlar we seyle – barawet yémek – ichmekliri özige xas alahidilikke ige bolup, roshen milliy tüske ige.

Herbir héyt – ayemning özige xas en'eniwi tamaqliri bar. Mesilen, «noruz» küni bughday yarmisidin qilin'ghan mexsus « noruz köjisi» étip, kolléktip éghiz tegküzidu. Déhqanlar kaléndari boyiche hoshur éyida mol hosul xatirisi we diniy eqide boyiche kökbash yarmisi bilen güle, jigde, qaq, gösh, herxil quruq güle – qaq sélin'ghan «köje» étidu we shu munasiwet bilen yagh puritip yit (poshkal) salidu.

Mewlut éyida yagh puritip polu we bashqa tamaqlarni étip dua – tekbir qilidu.

Barat éyida herbir aile yagh puritip quymaq salidu we bashqa ésil tamaqlarni étip tüneydu.

Ramizan éyida roza tutush munasiwiti bilen zoluq we iptar waqtida xilmu xil yaxshi tamaqlarni étip, roza tutidu, iptar qilidu.

Roza héyt küni etigende herqandaq aile eng yaxshi köridighan tamaqlirini étish bilen rozini uzattuq, déyishidu. Yene, roza héyt üchün, sangza, péchine – pirenik, poshkal, sambusa, qent – gézek, höl, quruq yémishlerni teyyar qilidu. Öymu öy petilep, xilmu xil nazu németlerge éghiz tegküzidu. Roza héytta gerche qurbanliq qilinmisimu, herbir aile özining haligha yarisha eng yaxshi köridighan tamaqliri bilen ozuqlinidu.

Qurban héyt alahide bolup, qurbi yetken aililerning hemmisi qurbanliq qoy soyidu. Bu kündiki tunji tamaq qurbanliq qilin'ghan qoyning dümbe jigiri bolup, andin pishurulghan gösh yéyilidu. Qurbanliq qilghan öylerning hemmiside öpke – hésip quyulidu. Qurbanliq qilishqa qurbi yetmigen yoqsul aililer bolsa herqaysi qoy soyghan aililer kirgüzgen xamtalash (xam tarqitilghan) göshni pishurup yeydu. Herqandaq aile göshsiz qalmaydu.

Balilargha isim qoyush (at) toyida, ömri uzun bolsun üchün lengmen qatarliq tamaq etse, qiriq toyida balilar üchün mexsus atila étip kichik toqachlar bilen béridu.

Sünnet toyida, köp méhman chaqirip qoy, kala soyup ash (polu) étishtin tashqiri, ailide tuxum yéyish en'enisimu bar. Qiz – yigit toylirida asasiy tamaq polu bolidu. Bir légen ash üch kishige qoyulidu. Toy dastixini herxil nazu – némmetler bilen tolidu. Ayallar dastixini téximu molraq bolidu. Bezi jaylar (jenubiy shinjang)da ayallargha nishala qoyush, nan qordaq qilish adetlirimu bar.

Toy chéyi qatarliqlarda polu we qordaq étilidu, démek, uyghurlarning héyt – ayem, toy – tökün tamaqliri alahide bolushtin tashqiri yene mol bolidu.

Tamaq Bilen Késel Dawalash

Uyghurlardiki tamaq bilen késel dawalash, késel ehwaligha qarap, yémek – ichmekni muwapiq tengshesh, perhiz tutush arqiliq késelge xil kelmeydighan tamaqlarni cheklesh arqiliq késelni yenggillitish we herxil shipaliq yémek – ichmeklerni bérish arqiliq beden quwwitini ashurup tézraq saqiyishini ilgiri sürüshni meqset qilghan.

Uyghurlar késelni tamaq bilen dawalashta, késelge muwapiq tamaqni üchke bölidu: (1) ghizayi mutleq: ozuqluq rolinila oynaydighan yémeklikler. (2) Dawai ghizayi: aldi bilen dawaliq rolini, kéyin ozuqluq rolini oynaydighan dawaliq yémeklikler. (3) Ghizayi dawai: hem ozuqluq, hem dawaliq rolini oynaydighan yémeklikler.

Ghizayi mutleq: ozuqluq rolini oynaydighan we quwwet bolidighan yémeklikler ghizayi mutleq déyilidu. Bular, suyuq, yumshaq, asan singidighan, hejmi az, quwwiti köp yémeklikler. Mesilen, chala pishurulghan tuxum, köp xilliq dora – derman bilen teyyarlan'ghan gösh shorpisi, keklik, qushqach, chüje, mujulghan üzüm sherbiti, anar, alma, amut, neshpüt qatarliq méwe murabbaliri, bughday uni tamiqi, showigürüch, sériqmay, kala süti, yumshaq pishurulghan qoy göshi, béliq, palek, yésiwilek, shoxla, sungpiyaz qatarliqlar.

Dawai ghizayi: qizilgül, pinne, reyhan bilen yasalghan gülqent, qiyamlar, enjür, alma, béhi, amut, sewze we bashqilardin yasalghan murabba, badam, noqut, yangaq talqanliri qatarliqlar aldi bilen dawaliq uningdin kéyin ozuqluq roligha ige yémekliklerdur. Gülqent ashqazan, üchey yolliri, hezim qilish tes, jiger, börek, öpke sil, öpke hawa yollirining kéngiyip kétishi, öpke yellik ishshiqi, dem siqilish késellirige tesir körsitidu we ozuqluq bilen temin étidu.

Ghizayi dawai: chamghur, turup, sewze, shoxla, palek, yésiwilek qatarliq köktatlar aldi bilen ozuqluq, andin dawaliq rolini oynaydu. Bular süydük heydesh, qewziyetni yoqitish, seprani peseytish, ishtihani échish roligha ige.

Perhizlik Tamaqlar

Uyghurlar tarixiy tejribisige asasen, késellerni shipaliq ozuqluq tamaq bilen dawalashtin tashqiri, perzilik tamaq bilenmu dawalaydu.

Perhizlik tamaqlar déginimiz, késellik xaraktérige asasen «ziyan qilidu» déyilip, yéyish cheklen'gen tamaqlarni körsitidu. Mesilen, qan bésim, jiger, börek, öt, yürek késellikliri mayliq göshni perhiz qilidu. Ushshaq yara, temretke, danixorek, bowasir qatarliq yerlik késeller achchiqsu, laza, jangyulardin perhiz qilidu.

Yuqiri hararettiki (issiq dep qaralghan) késeller yaghda qorulghan gösh, tuxum, ördek, ghaz, kepter göshlirini perhiz qilidu.

Uyghurlar kona gösh, oruq qéri kala, qéri öchke, qéri saghliq, oruq toxu göshlirini ziyanliq dep, uni yéyishtin perhiz qilidu.

Ashqazan késelliri höl méwe – chéwe yéyishtin perhiz tutidu.

Qent siyish késili we börek késilige tatliq tamaq, bughday uni bermeydu.

Zaghun yéghi, qicha yéghi we shirnilik tamaqni, kézik, zatil, sersam, zukam, ziqqi, kékirdek, kanay, qizitma késellirige bermeydu.

Késel dawalashta, qoy yéghi, qicha yéghi, zighir yéghidin bashqa yaghlarghimu shertlik qaraydu.

Uyghurlar tamaq bilen késel dawalighanda, perhiz tutush bilen birge, yéterlik we muwapiq ozuqlandurush, tamaqning singishi, mijezning özgirishi qatarliqlarghimu diqqet qilidu we késelning ishtihasini échish üchün, tamaqning renggi, körünüshi, türi, puriqi, temi, taziliqi, tamaq teyyarlighuchining xulq mijezi, diniy étiqadi qatarliqlarghimu köngül bölidu.

Uyghurlar adettiki turmushida, öz – özini tamaq bilen dawalashqa adetlen'gen. Mesilen, soghuqi éship qalsa üstün hararetlik, issiq tebietlik tamaqlarni yep mijezini tengsheydu. Issiqi éship qizip qalsa, soghuq tebietlik tamaqlarni yéyish arqiliq mijezini tengsheydu.

Omumen, tamaqtin perhiz tutush xelq arisida uzaqtin buyan dawamliship kelgen bir xil en'ene bolup, uyghur tibabitidiki késel dawalashning asasliq usulliridin biri hésablinidu.

Nan

Nan – uyghur xelqining yémekliri ichide uzun tarixqa ige bolush bilen bille, yene asasliq en'eniwi yémeklikining biri. Uyghur xelqi özining kündilik turmushida nandin zadila ayrilalmaydu. Zamanlarning ötüshi bilen nanning türimu köpeydi. Töwende nanning asasliq türlirini qisqiche tonushturimiz.

1) Öy néni – un'gha xémir turuch sélip xémir yughurulup, issiq yögep qoyup boldurulidu, xémir bolghandin kéyin bir jing éghirliqta zuwula üzüp quruq unlap tawlap qélin raslinidu. Otturigha chekküch chékip, üstige dastixan yépip tindurulidu. Bu xil öy nénigha yagh cheylisimu yaki jigirdek, siyadan arilashtursimu bolidu. Tonur adettikidek qizitilidu. Tonurgha tuz sépip hawasi tengshilidu. Nanning arqisini tuz süyi bilen sulap, yenglik bilen yéqip tonurni toshquzghandin kéyin, nanning yüzige su urup tonurning aghzi ching étilidu. Eger ot bosh bolsa dapxunni échip ot yélinjitilidu, nan qélin bolghini üchün tonurda uzaqraq turghuzulup, singdürüp pishurulidu. Bundaq yéqilghan öy nénini uzaq saqlashqa bolidu.

2) Bazar néni – «aq nan» depmu atilidu. Bu nan mundaq yasilidu: xémiri boshraq yughurulup, uzunraq turghuzulidu. Xémir tin'ghandin kéyin zuwula qilinidu. Nan utturluq échilip tonurgha utturluq yéqip qaysisi pishsa shu qomuruwélinidu. Bu nanning otturisi népiz, girwiki tom bolidu. Yüzige chekküch chékilidu. Nanni échip bolghandin kéyin tonurgha yéqish aldida, yüzige chanalghan bash piyaz we künjüt sürülidu. Nan tonurgha gezne bilen yéqilidu.

Bu xil nanni yégüchiler utturluq ekirip yeydu, uzun saqlashqa bolmaydu. Bu nanni issiq waqtida yése nahayiti mezzilik, temlik bolidu.

3) Girde – uyghur xelqi yaxshi körüp yeydighan nan türlirining biri. Uzaq seperge chiqquchilar bu nandin élip mangidu. Bu nanning yasilishi mundaq: un'gha xémir turuch sélip, ching yughurulidu. Xémirgha uzunraq ishlep basturup qoyulidu. Xémir köpkendin kéyin, zuwula üzülüp tawlinidu. Nanning girwikini yumilaq, otturisini oyman qilip yasap, peshxun'gha ongdisigha tizip, yüzige su urup, künjüt sépip, ikki nanning yüzini bir qilip jüplep, dastixan bilen yépip qoyulidu. Qizitilghan tonurning otini kömüp, dapxunni étip tonurgha tuz sépip, tonurning hawasi pes tengshilidu. Nanni yéqip bolup, yüzige su urup, tonurning aghzini yépip, yérim saetche xuylinidu. Nan qolgha chaplashmisa, xuy yégen bolidu. Xuy yetkende tonurning aghzi échilip nan yüzige bosh su chéchip dapxunni échip ot yélinjitilidu. Jenubiy shinjangning bezi yerliride jigdini sugha chilap, sherbet chiqirip girde yüzige sürkeydu, bu xil nan «sherbet nan» dep atilidu.

4) Gösh girde – bu xil girde uyghur xelqi söyüp yeydighan nan türlirining biri. Gösh girde mundaq yasilidu:

Buning xémiri pétir bolidu. Lékin xémiri ching hem tuzluqraq yughurulidu we yaxshi ishlinidu. Zuwula üzüp tawlap bir az tindurulidu. Andin jild échilidu, qoy yaki kalining loq göshi népiz, qonaq chongluqida toghrilip, uninggha azraq su yédürülidu. Andin piship toghralghan bash piyaz, qarimuch, tuz arilashturulidu. Yene quyruq yaghdin azraq toghrap arilashturup qiyma teyyarlinidu. Jilitqa qiyma sélip bolaq manta tügkendek tügüp, üstige su urup teyyarlinidu. Qizitilghan tonurning choghlirini tonurning otturisigha yighip dapxunni étip, tonurning otturisigha yighip dapxunni étip, tonurning otturisigha yighip dapxunni étip, tonurning otturisigha yighip dapxunni étip, tonurning yüzige tuz süyi urup hawasi tengshelgendin kéyin yéqilidu. Yéqilip bolghan nanning yüzige yene su urulup tonurning aghzi him yépilidu. Girde xuy yégendin kéyin tonurning aghzi we dapxun échiwétilip, otni yelpüp yélinjitidu. Girdining yüzi qolgha chaplashmaydighan derijide qétishqanda xuy yégen bolidu we tonurdin qomurup dastixan'gha keltüridu.

5) Gösh nan – göshni ushshaq toghrap, uninggha ushshaq toghralghan bash piyaz, soqqan zire, qarimuch we tuz arilashturup qiyma teyyarlinidu. Xémir turuch sélip xémir yughurulup azraq tindurghandin kéyin, zuwula üzüp tawlap, zuwulining girwikini népiz, otturisini bir az qélin qilip, bir chong, bir kichik jild teyyarlinidu. Chong jilitqa qiyma tekshi yéyitilidu. Üstige kichik jild yépilip, chong jiltining girwikini arqigha yandurup, pürüp nan teyyarlinidu . Andin tawa yaki qazan'gha yagh quyup nan örüp – chörüp tekshi pishurulidu. Pishqanda herbir gösh nanni pichaq bilen parche – parche qilip toghrap, légen'ge élip dastixan'gha keltüridu. Bu xil nan shorpiliq, temlik, yumshaq bolup, tolimu yéyishlik bolidu.

6) Hemek nan – bu nan uyghurlar arisida «chong nan» depmu atilidu. Bu nan uyghur xelqining en'eniwi nanliridin biri. Bu nan köpinche héytlarda, toylarda dastixan'gha destilep qoyulup, üstige ushshaq yaghliq toqachlar qoyulidu. Özi qattiq bolidu, lékin chaygha salsa téz ériydu. Yéyishlik bolidu.

Hemek mundaq yasilidu: nanning xémiri chingraq yughurulidu. Yaxshi ishlep, zuwula üzüp tawlap, chongluqini chongraq elgekte qilip teyyarlinidu, qizitilghan tonurgha tuz sépip hawasini tengshep, nanni geznige tekshi qoyup yéqip, singdürüp pishurulidu, kuchaning « bichaq néni»mu hemekning chongaytilghan shekli bolup, u téximu mezzilik.

7) Toqach – toqach uyghur nénining alahide türi. Mehmut qeshqiri «türkiy tillar diwani» (I tom, 464 – bet)da «toqach» dégen sözni bu söz «toq adem» dégen ibaridiki «toq» sözidin yasalghan. «Chünki toqach ademni toyduridu» dep chüshendürgen.

Uyghur xelqi aililiride özliri yéyish we méhmanlargha qoyush üchün, seperge chiqquchilargha yolluq tutush üchün yaki yiraqtiki yéqin ademlerge xalta qilip ewetish üchün toqach yéqilidu, xémir bolghandin kéyin, zuwula üzüp piyalining aghzichilik chongluqta (uningdin kichik bolsimu bolidu) toqach raslinidu. Otturisigha chekküch chékip, yüzige dastixan yépip tindurulidu. Tonurni qizitish, nanni yéqish we pishurush jeryani, usuli girde nanningkiddek bolidu. Toqach pishqandin kéyin tonurdin qomurup, qiziq waqtidila érimigen qoy yéghi sürülüp parqiritilidu. Toqachning xémiri süt, tuxum, qoy yéghi arilashturup yughurulsa téximu temlik bolidu, bu xil toqachning alahidiliki, qétip ketse chaygha chilighan haman yumshaydu. Uzaq waqit saqlashqa bolidu, ongay kökirip ketmeydu.

8) Jöwende – bu nan bezi yerlerde «qoshuqluq nan» dep atilidu, bu nan mundaq yasilidu; Melum nisbette aq un bilen qonaq uni (meyli arpa uni, meyli aq qonaq uni yaki kömmiqonaq uni)ni arilashturup, uninggha xémir bolghandin kéyin zuwula üzüp tawlap, nan échip yüzige ushshaq toghralghan piyaz sürkilidu. Qizitqan tonurning hawasini tengshep, dapxunni étip, tonurni dümlep singdürüp pishurulidu.

9) Zaghra – xes qonaq uni bilen qilin'ghan nan «zaghra» dep atilidu. Zaghra üchün kömmiqonaq yaki aq qonaq uni ishlitilidu. Un qiziq su bilen yughurulidu. Xémir sowughanda uninggha xémir turuch sélinip birer saet boldurulidu, andin zuwula üzüp aq un'gha domilitip, girwiki népiz, otturisi qélin qilip nan raslinidu. Qizitilghan tonurgha yéqip jöwende nan'gha oxshash qilip pishurulidu. Zaghra tonurda uzunraq turghuzulidu, zaghrining xémirini yughurghanda ushshaq toghralghan piyaz, manta kawisi arilashturup pishurulsa zaghra téximu yéyishlik we mezzilik bolidu.

10) Qatlima – qatlima uyghur nanliridin alahide bolghan bir tür. Mehmut qeshqiri «türkiy tillar diwani» (I tom, 672 – bet) da «qaghurghan» dégen sözni «may bilen yughurulup, tonur yaki ochaqta pishurulidighan bir xil nan» dep chüshendüridu. Bu qatlimining uyghur nanliri ichide uzun tarixqa ige ikenlikini körsitidu.

Qatlima mundaq yasilidu: xémir yoghurup, xémir tindurulghandin kéyin noghuch bilen yuqqa yéyilidu, andin yéyilghan xémirgha köydürülgen quyruq may yaki ebjesh may sürtilidu. Andin xémir turülüp türme qilinidu. Türmini tolghap, zuwula üzülidu, herbir zuwula puza bilen échilip nan halitige keltürülidu. Andin qiziq tonurgha yéqilidu yaki duxopkida pishurulidu. Köpinche aililerde qatlima qazanda yaki tawida yaghda örüp – chörüp pishurulidu. Tonur qatlimisi yéyishlik we mezzilik bolidu.

Qatlimining yene «gösh qatlimisi» dep atilidighan türimu bar. Buning xémiri yuqiriqi qatliminingkige oxshash teyyarlinidu. Xémir ügrining xémiridek chong hem népiz yéyilidu, andin ushshaq toghralghan gösh, népiz chanalghan piyaz, qarimuch we tuzlarni arilashturup teyyarlan'ghan qiyma sélip türme türülidu, uningdin zuwula üzülüp, zuwula puza bilen échilip nan teyyarlinidu. Bu xil qatlimini tonurgha yéqip pishursimu, qazanda yaki tawida pishursimu bolidu.

Qatlimining alahidiliki: xémiri qatmu qat bolidu. Yéyishlik, séngishlik bolidu.

Samsa

Samsa uyghur xelqining en'eniwi tamaqliridin biri. U mundaq yasilidu: gösh ushshaq toghrilip, uninggha azraq su qoshulidu. Uningdin kéyin ushshaq toghralghan quyruq yagh, toghralghan bash piyaz, soqulghan zire, qarimuch we tuz arilashturup qiyma qilinidu. Quwwetsiz tuz süyi bilen pétir xémir yughurup, yaxshi ishlep tindurulidu. Andin zuwula üzüp, puza bilen jild échip jilitqa qiyma sélip uzunchaq töt burjek qilip samsa tügülidu. Qizitilghan tonurning dapxunini étip, tonurning yüzige tuz süyi sépip, otini otturigha yighip tonurning hawasi tengshilidu. Tügülgen samsining yüzige su urup, samsining tügülgen teripini tonurgha yéqip, üstige azraq su urup, tonurning aghzini étip, on minutqa qeder xuylinidu. Xuy yégendin kéyin, tonurning aghzini échiwétip, samsining yüzi qizarghan chaghqa qeder pishurulidu. Andin mexsus chömüch bilen awaylap qomurulidu. Bundaq samsa nahayiti mezzilik we temlik bolidu. Chishligen haman shurride méyi éqip turidu.

Permude

Permude uyghurlarning samsigha oxshash en'eniwi tamaqliridin biri. Bu tamaq mundaq yasilidu: sémiz loq gösh qonaq chongluqida toghrilip uninggha bir dane toxum chéqilip soqqan qarimuch, tuz sélip azraq su qoyup arilashturulidu. Kéyin chanalghan piyazni qoshup qiyma teyyarlinidu, un'gha birdane tuxum chéqip xémir turuch, tuz sélip, xémir obdan ishlinidu. Xémir chala bolghanda zuwula üzüp tawlap puzida kengliki aliqandek chongluqta népiz jild échilidu. Jiltini sol qolgha qoyup ichige qiyma sélip juwawa shekilde tügülidu. Andin ong qolning ariliqidin xuddi tögining lokisidek xémir ösüp chiqidu. Qizitilghan tonurning hawasini tengshep tonurgha yéqip, yüzige su urup tonurning éghizini mehkem étip, on – yigirme minut etrapida xuylinidu. Xémirning yüzi qurughanda dapxunni échip, on nechche minut qaqlap sériq rengge kirgende, yüzige quyruq yagh sürkep tonurdin soyuwélinidu. Bu xil permudining renggi sériq , parqiraq, chürük hem temlik bolidu. Permudini tok doxupkisida pishursimu bolidu.

Polu

Polu – uyghur xelqining eng mötiwer en'eniwi tamaqliridin biri, eziz méhmanlar üchün bu tamaq qilinidu. Shundaqla toy – tökün, ölüm – yétim qatarliq merikilerde méhmanlargha mushu tamaq bilen uzitilidu. Uyghurlar bu tamaqni adettiki waqitlardimu qilip yeydu.

Qedimki zaman jeng yürüshliride karwanlar uzun seperge chiqqanda oxshashla polu qilip yeytti. Ular yagh, gürüch we qelemche qilip toghrap qurutqan sewze éliwalatti. Sewzini issiq sugha chilisa yumshap eslige kéletti. Polugha gösh bolsa basatti, bolmisa basmaytti, bu tamaqning ozuqluq qimmiti nahayiti yuqiri, shipaliq rolimu nahayiti köp.

Bu tamaq légen'ge usulup qol bilen yéyilidu, polu yégende qétiq, turup, pemidur we laza bilen qilin'ghan soghuq sey bolsa tamaq téximu yéyishlik bolidu. Polu qanche mayliq étilsimu köngülge tegmeydu.

Poluning xuruchi yagh, gösh, gürüch, piyaz, tuzdin ibaret. Bu tamaq mundaq qilinidu:

Sewze qelemche qilip toghrilidu. Piyaz toghrilidu. Polugha bésilidighan gösh parchilinidu, gürüch ikki – üch qétim yuyulup, ilman sugha chilap qoyulidu. Qazan'gha yagh quyulup obdan qizitilghandin kéyin, tuz süyi bilen daghlinidu. Andin qazan'gha gösh, piyaz sélinip qorulidu, andin qelemche qilin'ghan sewze qorulidu, andin qazan'gha gösh, piyaz sélinip qorulidu, andin qelemche qilin'ghan sewze qorulidu. Sewze qorulghanda melum nisbette su qoyup qaynitilidu. Andin göshni süzüp éliwélip sugha gürüch sélinidu. Qazan dümlinish aldida, élip qoyulghan gösh bésilip yigirme – yigirme besh minut etrapida polu asta otta dümlense pishidu.

Polugha adette qoy göshi, kala göshi, sürlen'gen gösh, toxu göshi, ghaz göshi, qéza qatarliqlar bésilidu. Bezi yerlerde bolsa béhi, qoghun qéqi, quruq kishmish üzümlermu bésilidu.

Polu üchün köpinche ebjesh yash ishlitilidu. Temlik bolidu, dep xes qoy yéghi ishlitilmeydu.

Poluning «bette» dep atilidighan türi bar. Buning polugha oxshashmaydighan yéri uninggha gösh bésilmaydu, gösh ornigha qorulghan sey quyup yéyilidu, uyghurlarning aditi boyiche örük ghora bolghanda, qorumaqchi bolghan seyge ghora arilashturidu. Bu xil sey achchiq – chüchük bolidu. Bu xil sey arilashturghan polu nahayiti yéyishlik hem mezzilik bolidu.

Poluning yene « singdürme» dep atilidighan türimu bar. «Singdürme» dégenlik addiy polu dégenlik. Buninggha kétidighan xuruch we yasilish usuli poluning bashqa türlirige oxshash. Oxshashmaydighan yéri, biri, singdürme bashqa polu türlirige qarighanda yaghsiz bolidu. Yene biri, buning üstige gösh bésilmaydu, gösh qaq chongluqida toghrilip, qorulghandin kéyin sudin élip tashlanmay, gürüch bilen bille dümlinidu.

Kawap

Uzaq zamanlardin tartip (owchiliq dewridin tartip) insanlarning asasliq ozuqi gösh bolghanliqi üchün, kawap xéli burunla peyda bolghan. Kawap uzaq tarixtin buyan uyghur xelqining en'eniwi aliy derijilik tamaqliridin biri bolup keldi. Insanlarning ozuqlinish éhtiyajining üzlüksiz éshishigha egiship, kawapning türimu köpiyip bardi. Hazir uyghurlarda kawapning on – yigirme türi bar. Bular üstide ayrim – ayrim toxtilip ötimiz:

1) Zix kawap – bu kawapning eng baldurqi türi. Buninggha yéngi gösh ishlitilidu. Gösh hem quyruq yagh bash barmaq chongluqida yapilaq toghrilidu. Uninggha tuxum, yumshaq chanalghan piyaz, bir az un arilashturup birer saetche dümlep qoyulidu. Andin gösh hem yagh zixqa ötküzülidu.

Kawapdan'gha issiz kömür yaki otun kömüri qalap, chogh bolghanda zixni kawapdan'gha tizip uwaq laza, zire, tuz sépip pishurulidu. Bu xil kawap yumshaq bolidu hem «quwwet dorisi» süpitide rol oynaydu.

2) Qérin kawipi – bu xil kawap uyghurlarda charwichiliq hayatigha köchkendin kéyin peyda bolghan. Aldi bilen pakiz qum üstige söksök, toghraq otuni qalinip qum qizdurulidu. Qum qizighandin kéyin, qumning arisigha teyyarlan'ghan qérim kömülidu.

Qérin mundaq teyyarlinidu : qoy (qoza yaki oghlaq) öltürülüp, gösh söngektin ajritilidu. Gösh parchilinip, uninggha tuz, samsaq, piyaz, qarimuch, zire qatarliqlar arilashturulidu. Öltürülgen malning qorsiqi kichikrek échilip, yuyup tazilan'ghandin kéyin, teyyarlan'ghan gösh qérin'gha tiqilip, qérinning échilghan yéri tikilidu. Andin qum üstidiki chogh qayrilip qumni échip, qérin kömülidu. Qum üstige chogh döwilep qoyulidu. Qérin qum ichide ikki – üch saet turghandin kéyin pishidu. Qérinni yérip gösh yéyilishke bashlaydu. Bu xil kawap köpinche dalada – charwa béqiliwatqan yerde qilinidu.

3) Tonur kawipi – bu xil kawap mundaq teyyarlinidu: qoy öltürülüp, térisi soyulup, bash we paqalchaqliri késip tashlinidu. Qorsiqi kichikrek yérilip, qoyning ichki ezaliri élip tashlinip ichi issiq su bilen chayqilip, quruq lata bilen sürtülidu. Andin qoy bir tal yaghachqa tiklep ötküzülidu, tonur obdan qizighandin kéyin, otning choghi élip tashlinidu, tonurning dapxoni ching étilidu, teyyarlan'ghan göshning bash teripini töwen'ge qaritip tiklep turghuzup, tonurning aghzi hor chiqmaydighan derijide him étilidu. Bir yérim saet miqdari otta qaqlinidu. Gösh qaqlinip sériq rengge kirgende pishqan bolidu. Göshni tonurgha sélishtin burun tuxumning sériqi, tuz, soqqan zerchiwe, zire, qarimuch we aq unlarni arilashturup qochup, göshning yüzige sürkilidu. Bundaq qilghanda kawapqa tem kirgüzidu hem göshtiki yaghning éqip ketmeslikining aldi élinidu, pishqan kawap méhman aldigha ya pütün haliche, ya parchilap tartilidu. Bu uyghur taamlirining muhimliridin biri bolup hésablinidu. Tonur kawipining qoyning pesh göshini shakirabqa chilap, qiziq tonurgha yéqip pishurulidighan türimu bar. Bu xil kawapmu nahayiti yéyishlik bolidu.

4) Qazan kawipi – bu «qoruma kawap» depmu atilidu. Bu xil kawap kawapdan bolmighan ehwal astida qilip yéyilidu. Gösh bash barmaq chongluqida toghrilidu, qazan'gha quyulghan yagh obdan qizighanda göshni sélip obdan qorup qizartilidu, buninggha uwaq tuz, uwaq qizil laza, soqulghan zire sélinidu. Gösh qorulghanda qazan'gha su quyulmaydu.

5) Qiyma kawap – qiyma kawap üchün zix kawap qilishqa muwapiq bolmighan gösh ishlitilidu, gösh yumshaq chanilidu. Andin göshke tuxum, tuz, soqqan qarimuch arilashturup qiyma qilinidu. Qiyma kumulach qilinip zixqa ötküzülidu. Kawapdan'gha issiz kömür qalinidu. Kömür köyüp chogh bolghanda, kawapdan'gha zix tizip, üstige yumshaq tuz, uwaq laza, zire sépilidu. Bu xil kawapning göshi yumshaq, yéyishlik bolidu. Ashqazanni quwwetleydu.

6) Tawa kawipi – bu xil kawap üchün, gösh serengge qépi chongluqida yapilaqlap toghrilidu. Chanalghan piyaz, soqqan zire, qarimuchlarni göshke sélip arilashturup, on – yigirme minut turghuzulidu. Tawa obdan qizitilip göshni un'gha milep tawigha tizip, her ikki terep sarghaytip pishurulidu. Pishqan kawapni tawidin élip toghrap, üstige soqqan laza, tuz sépip texsige yaki nan üstige élip dastixan'gha keltürülidu. Bu xil kawapning téshi chürük, ichi yumshaq, temlik, yéyishlik bolidu.

7) Béliq kawipi – bu kawap tarim boylirida yashighuchi uyghurlarning yeni béliq chiqidighan yerlerdiki uyghurlarning uzaq tarixtin buyan istémal qilip kelgen tamaq türliridin biri, shu yerdiki uyghurlar özining eziz méhmanlirini mushu kawap bilen méhman qilidu. Shundaqla mushu rayonlarda bazar künliri mexsus béliq kawipi qilip tirikchilik qilghuchilar hazirmu bar.

Béliq kawipi mundaq yasilidu: aldi bilen béliqning qasiriqi qirip chiqiriwétilidu. Qanatliri we ichki ezaliri élip tashlinip, yuyup tazilinidu. Tazilan'ghan béliq boyidin boygha ikki qilinip, tuz süyige chilap qoyulidu. Andin yulghundin yasalghan ikki tal uzun zixqa ötküzülüp, otun qalap chüshürülgen choghqa yiraq tutup, pat – pat örüp qaqlap pishurulidu. Pishqanda sapsériq bolidu. Bu xil kawap mezzilik bolidu. Qiltiriqliri uwilip turidu. Hazir mushu xilda teyyarlan'ghan béliq duxopkida pishurulidighan boldi.

Yuqirida tilgha élin'ghan kawaplardin bashqa, uyghurlar yene jiger, börek, tal qatarliqlarni zixqa ötküzüp, kawapdanda pishurup yeydighan (xuruchliri zix kawapning xuruchlirigha oxshash) kawap türlirimu bar. Bu xil kawaplarmu nahayiti mezzilik, temlik bolidu. Lékin pishurush usulida, bashqa kawap türlirige oxshashmaydighan yerlirimu bar. Éytayli, talni kawap qilghanda bu toghralmaydu. Arisini yérip ichige chawa yaghni tiqip yarghan yerni yip bilen tikiwétip pishurulidu. Jigerni yapilaq toghrap qanni pütünley qachuruwetmey xamraq qilip pishurulidu.

Jiger közning körüsh quwwiti ajizlap ketküchilerge payda qilidighanliqi üchün, uning qénini pütünley qachuruwetkende shipaliq roli qalmaydu, shundaqla uyghur xelqi ördek, ghaz, toxu, keklik, kepter, bödüne, aq toshqan qatarliqlarni herxil usullar bilen kawap qilip yéyish aditimu bar.

Öpke – Hésip

Öpke hésip _ uyghur taamlirining muhim türliridin biri. Bu tamaq uzun tarixqa ige bolup, «türkiy tillar diwani» da bir nechche yerde tilgha élin'ghan. Bu tamaq mundaq teyyarlinidu:

1) Öpke – aldi bilen qérindin öpke aghzi (qérinning böki) késiwélinip öpke kaniyining uchigha tikilidu. Andin öpke aghzi arqiliq öpkige süzük soghuq su mangghuzulup, öpke aghzi bosh mujup bérilidu. Shuning bilen öpke tomurliridiki qan su bilen öpke töshükchiliridin chiqip kétidu, öpkining tomurliri échilidu – de, öpke ap'aq aqiridu. Bu «qansiritish» dep atilidu. Ikkinchi qedemde xémir yughurulup süzük sugha chilap qoyup mujulidu. Unning shirnisi sugha chiqidu. Andin un shirnisi daka bilen elgektin ötküzülidu. Un süyining tuz temini tengshep öpke aghzi arqiliq öpkige mangghuzulidu. Un süyi mangduruluwatqanda yaki axirida öpkige bir jingdek su yéghi mangghuzulidu. Shundaqla birer tuxumni chéqip mangdurwetsimu bolidu. Axirida shirnisi chiqiriwélin'ghan xémir télipige soqqan laza, jiger yaki gösh qiymisi qoshup uni öpke aghzigha toshquzup aghzini boghup öpke bilen birlikte pishurulidu. Bu «menjang» dep atilidu. Quyuluwatqan öpkining birer yéri téshilip kétip u yerdin un süyi chiqip kétish ehwali körülse tömürni qizitip u yerni daghliwetse toxtap qalidu.

2) Hésip – qoyning yaghliq üchiyi tetür örülüp tuz süyi bilen pakiz yuyulidu. Andin jiger, yürek, chawa yagh, gösh, sewziler ushshaq toghrilip uninggha zire, qarimuch we pakiz yuyulup issiq sugha chilap qoyulghan gürüch sélip, su quyup arilashturulup qiyma teyyarlinidu. Andin ücheyning chong béshidin qiyma waronka bilen yaki qol bilen ücheyge quyup toldurulghandin kéyin, ücheyning ikki uchi baghlinip awaylap qazan'gha sélinidu. Hésipning gürüchi yérim pishqanda bir qanche yerge yingne sanjip ücheydiki su yaki hor chiqiriwétilidu. Ücheyge qiyma bek ching tiqilmasliqi lazim, bolmisa pishmay turup yérilip kétidu. Öpke – hésipke qoshup, tiripi pakiz qiriwétilgen qérinnimu bille pishuridu. Hemmisi pishqandin kéyin légen'ge toghramche qilip toghrap méhman aldigha keltürülidu.

Uyghurlarning qarishida öpke – hésip quyush bir xil éremlik hadise hésablinidu. Shu sewebtin öpkini qansiratqanda üstige dastixan yépip qoyulidu hemde öpkini qanisritiwatqan yaki quyuwatqan öyge balilarning kirip – chiqirish men'i qilinidu. Mushu adet tüpeylidin hemme kishi öpke quyalmaydu. Yurt – mehelliler ichide öpke quyushni udum qilghan mötiwer ayallar bolup, ular alahide etiwarlinidu. Bundaq eqide éhtimal öpke – hésip quyush bashqa xildiki taamlarni teyyarlashqa qarighanda murekkep téxnikiliq emgek telep qilidighanliqidin kélip chiqqan bolsa kérek.

Dümbe Jiger

Bu yémeklik köpinche mal soyulghanda, yaz künliri dalagha barawetke chiqqanda teyyarlinidighan en'eniwi tamaqlardin biri. Dümbe jiger qoy öltürgenlikning nishani. Qoy öltürmey teyyar gösh sétiwélip méhman chaqirghanda méhmanlargha dümbe jiger tartish shert emes.

Buni mundaq yasaydu: awwal quyruq yagh pishurulidu. U pishay dégende qazan'gha jiger sélinip seksen – toqsan pirsent pishurulidu. Quyruq yagh bilen jigerni qazandin élip bir az sowutqandin kéyin, ularni yalpaqlap toghrap ikki parche jiger arisigha bir parche quyruq yagh qisturup, üstige uwaq tuz, qarimuchlar sépilip dastixan'gha keltürülidu. Bu bashqa tamaq yéyishtin burun yéyilidu. Bu hergiz köngülge tegmeydu. Dümbe jigerni toyghuche yewélish shert emes. Öy igisi teyyarlan'ghan dümbe jigerni légen'ge tekshi tizip, méhmanlargha ikki qollap tutup bir – biridin aldurulidu. Méhmanlarmu peqet bir tal élip yéyishke adetlen'gen.

Cheynek Shorpisi

Gösh (meyli loq gösh yaki söngeklik gösh bolsun ) üch – töt parche qilinip chongraq chine cheynekke (cheynek bolmighanda aghzi bar kurushka bolsimu bolidu) sélip qaynaq su quyup on – on besh minut qaynitip tuz, kawawichin sélip, bosh otta yérim saet miqdari dümlinidu. Buninggha soqulghan qarimuch, toghralghan bash piyaz sélinip otta yene besh minutche qoyup, göshni texsige shorpini chinige qoyup dastixan'gha qoyulidu. Bezide méhman aldigha cheynek bilen keltürüshi mumkin. Bu xil shorpa nahayiti mezzilik. Gösh nahayiti yumshaq, temlik bolidu.

Uyghurlar olturaqlashqan sheherlerde mexsus chayxanilar köp bolup, cheynek shorpisi ene shu chayxanilarning beziliride qoshumche teyyarlinidu. Cheynek shorpisi peqet bir kishige layiq teyyarlinidighan tamaq bolup, herbir kishige bir cheynek shorpa tartilidu. Cheynek shorpisi üchün asasen yéngi qoy göshi ishlitilidu.

Lengmen

Lengmen uyghur xelqi yaxshi köridighan, qiziqip yeydighan tamaqlirining biri. Shunga uyghurlar lengmenning xémiri oxshisa éshi oxshaydu dep, xémirgha alahide ishleydu we xémir yughurushni pesilge qarap özgertidu.

Xémir teyyarlash: qish künliri lengmen xémirini issiq suda tuzi kem, boshraq qilip yughuridu. Etiyazda, küzde ilman suda tuzini muwapiq otturhal yughuridu. Yazda, soghuq suda tuzini ötküzüp chingraq yughuridu, yugharghan xémirni porek örligüche ishlep bir az tindurup, chong yaki kichik pilte qilidu. Chong pilte üchün almidek üzüp pilte qilip ikki qol ariliqigha élip éship, ashtaxta yaki légen'ge may suwap chögilitip yögep, qatmu qat may suwaydu. Piltini alidighan chaghda, piltining bir uchini ong qolda tutup tartip, sol qolda légendin ajritip, sozup tashlaydu. Sozidighan mezgilde, pilte uchini sol qolda tutup ong bilekke yögep, sol bilektin ötküzüp pilte tügigende ghulachni sozup, sozulghan ashning otturisini un'gha tekgüzüp peshxun'gha urup inchikileydu. Andin téz qaynawatqan qazan'gha sélip, chaplashmasliqi üchün choka sélip éleshtürüp qoyidu. Pishqanda, süzüp, süzük suda chayqap qachigha alidu.

Kichik pilte qilghanda, chong yangaqtek xémir üzüp, ikki qol aliqinida dügilitip, piltini yigirme – yigirme besh santimétir uzartip, yaghlan'ghan légen yaki peshxon'gha qat – qat qilip tizip, herbir qétigha may süridu, sozush waqtida, piltining ikki uchini ikki qolda tutup, dadil ghulach kérip sozidu. Andin, ikki bashni sol qoligha élip, otturini ong qol bilekke ötküzüp yene sozidu, tekrar sozup inchikiligende, sol qolidiki pomlashqan xémirni késip éliwétip, qazan'gha salidu, pishurup élip, soghuq soda chayqap qachigha alidu.

Lengmenning sey xuruchi asasliqi, gösh, yagh, samsaq, piyaz, sungpiyaz, laza, shoxla, jangdu, yésiwilek, yangyu, kawawichin, qarimuch, tuz, soqqan laza, achchiqsudin ibaret. Emma, qaysi xuruch bilen sey qorush ustamning shert – sharaiti we ixtiyarida bolidu.

Adette, göshni soqa chilandek toghrap, qazanni qizitip, yagh quyup, yagh obdan chüchügende, göshni sélip sarghayghiche qorup, tuz sélip, üstige népiz sélin'ghan piyaz yaki sungpiyaz, samsaq kawawichin sélip qorup, shoxla we bashqa ixtiyar qilghan seyni sélip qorup, pishqanda üstige qarimuch sépidu.

Dastixan'gha, samsaq arilashturulghan yagh laza, achchiqsu ayrim keltürülidu. Xalighanlar sélip yeydu, ashtin kéyin, bir az ash süyi ichish qedimiy adet.

Kesken lengmen: xémirni ching yughurup yéyip, chonga kenglikide késip pishuridu. Köprek kishiler tamaqni qiziq yaki sugha salmay yéyishni yaxshi köridu, bu xil ashning séyi suluq qorulup, seyler ézilgüche pishurulidu.

Yagh laza hemmige ortaq, lékin uyghurlar yagh lazigha samsaq salidu, seweb, laza yellik, samsaq yel yégüchi, ikkisi arilashqanda, tem tengshilish bilen tamaqqa lezzet kirgüzidu.

Manta

Manta uyghurlar söyüp yeydighan en'eniwi tamaq türlirinng biri. Uyghurlarda mantining bolaq manta, pétir manta, ashmanta, kawa mantisi dégendek türlirimu bar.

1) Bolaq manta – un'gha xémir turuch sélip tuzini kem qilip xémir yughurup issiq jaygha qoyup boldurulidu. Gösh dadur chongluqida toghrilidu (gösh bolmighanda jigirdek toghralsimu bolidu). Yene besey, küde, kallekbesey, mash ündürmisi qatarliq köktatlardin birini yaki ikki türini shundaqla piyazni yuyup, toghrap, göshke arilashturup, bir az su yégüzüp, yene bir az yagh mijip, andin soqqan kawawichin, zire arilashturup qiyma teyyarlinidu, bolaq mantining qiymisi köprek gösh bilen piyazdin teyyarlinidu. Axirida boldurulghan xémirgha azraq shulta yaki soda arilashturup cheylep, zuwula üzüp qol bilen jild échilidu. Jilitqa qiyma sélinip manta tügülidu. Manta qasqan yaki jimbilde pishurulidu. Bu xil manta yagh laza, achchiqsugha milep yéyilidu. Bolaq manta nahayiti yumshaq we yéyishlik bolidu.

2) Pétir manta – qoyning sémiz loq göshi qonaqtek ushshaq toghrilidu (eger gösh oruq bolsa, bir az quyruq may arilashturulidu). Buninggha bir az su quyup, su yédürülidu. Andin shilinip chanalghan piyaz, tuz we soqulghan qarimuch arilashturup qiyma teyyarlinidu. Ching pétir xémir yughurulghandin kéyin zuwula üzülidu. Zuwulini puza bilen chéti népiz, otturisi qélinraq jild échip qiyma sélip tügülidu. Qasqan yaki jimbilni yaghlap mantini qasqan'gha tizip, qasqanni him yépip téz otta pishurulidu. Manta on besh minuttila pishidu. Manta pishqanda tawaqqa yaki qasqan'gha sélin'ghan aq nan üstige élip, üstige bir az soqqan qarimuch sépilidu. Bu xil manta nahayiti shorpiliq, quwwetlik bolup, beden'ge quwwet béridu.

Pétir manta uyghur ashpuzullirining asasliq tamaq türlirining biri.

3) Ashmanta (ashmanta dégenlik, üstige pétir manta bésilghan manta dégenlik) – aldi bilen pétir manta teyyarlinidu. Buning yasilishi adettiki pétir mantining yasilishigha oxshash bolidu. Lékin bu xil mantining zuwulisi kichkrek üzülüp, kichikrek tügülidu. Poluning yasilishimu adettiki poluning yasilishigha oxshash bolidu. Poluni dümlesh waqtida, tügülgen pétir mantini gürüch üstige tizip yérim saetche dümlep pishurulidu. Mantining piship ötüp ketmesliki üchün diqqet qilinidu.

4) Kawa mantisi – bu tamaq uyghur xelqining en'eniwi tamaqliridin biri bolup, mundaq étilidu: manta kawisining posti aqlinidu. Uning uruq we leshliri élip tashlinidu. Kéyin qonaq chongluqida toghrilidu. Yene chawa yagh we piyaz toghrilip, uninggha soqqan zire, tuz we daghlan'ghan yagh qoshup arilashturup qiyma teyyarlinidu. Aq unda ching qilip pétir xémir yughurup, zuwula üzüp tawlap, qol bilen bésip yapilaqlap puza bilen otturisini qélinraq, chetlirini népizrek qilip jild échip qiyma sélip tügülidu. Qasqanda yigirme minutqa qeder téz otta pishurulidu. Mushu xilda pishurulghan mantining kawisi tirik, temi özgiche bolidu. Kawa mantisi uyghur déhqanlirining eng yaxshi köridighan we köp istémal qilidighan aliy tamaq türliridin biri.

5) Shéker mantisi – yangaq méghizini postidin ajritip qonaqtek chongluqta toghrilidu. Uninggha toghralghan quyruq yagh, shéker arilashturup qiyma teyyarlinidu.

Xémir ni yughurush, boldurush, jild échish bolaq mantiningkidek bolidu. Jilitqa qiymidin sélip, soqichaq yaki üch burjek qilip tügüp qasqan'gha sélip téz otta yérim saet dümlep pishurulidu.

Shoyla

Shoyla yumshaq, yéyishliq hem singishliq tamaqlardin biri bolup, u mundaq teyyarlinidu: gösh yangaq chongluqida, sewze qelemche qilip toghrilidu. Gürüch issiq suda ikki – üch qétim yuyulidu. Qazan'gha yagh quyup qizitip daghlap, gösh qizarghiche qorulidu. Kéyin piyaz sélinip sarghayghiche qorulghandin kéyin pemidur we sewze sélip qorup, su quyup qayntilidu. Zire sélip temi tengshelgendin kéyin, sugha gürüch sélinip, qazanning tégi tutuwalmasliq üchün pat – pat arilashturulidu. Ashning süyi tügep gürüch qoyulghanda andin légen'ge usup, üstige qarimuch sépip, dastixan'gha keltürülidu. Bu tamaq qoshuq bilen yéyilidu.

Bezide sewzini yagh bilen qorumay étidighan shoylimu bar. Bu «xam shoyla» dep atilidu. Xam shoyla köpinche bitab kishiler üchün teyyarlan'ghachqa adette «késel tamiqi»mu déyilidu.

Showigürüch

Showigürüch köpinche zukamdap qalghan kishiler üchün qilinidu. Bu tamaq issiqi éship ketken ademning issiqni chüshürüp mijezini tengsheydu.

Bu tamaq mundaq qilinidu: aldi bilen gürüch ssiq suda üch – töt qétim yuyulup, qazan'gha toghrap teyyarlap qoyulghan quyruq yéghi bilen turup sélinidu. Andin yuyup tazilan'ghan qariörük, toghralghan pemidur, tuz sélinip temi tengshilidu. Ash pishqanda ash süyige yumghaqsüt sélip qazanni bir örlitip qachilargha usup dastixan'gha keltürülidu. Lazim tépilghada ash süyige qarimuch sélinidu. Bu tamaq ademni terlitip, bedenni yenggil qilidu.

Showigürüchni yene «mashxorda» dep atilidighan bir xil türimu bar. «Mashxorda»ning showigürüchtin perqi peqet uning xurchigha mash (kök purchaq) arilashturidighanliqida.

Ügre

Ügre – uyghurlarning uzun tarixqa ige tamaq türliridin biri. Buni mehmut qeshqiri «türkiy tillar diwani» (I tom, 171 – bet)da «ügre» dégen sözge bergen izahi bilen ispatlighili bolidu. U: «suyuq'ashning bir türi, u, chöptin suluq, lezzetlikrek bolidu» deydu.

Bu tamaq mundaq yasilidu: aq un'gha ikki – üch tuxum arilashturulup, xémir ching yughurulidu. Andin xémir noghuch bilen népiz yéyilidu, andin bir az shamalditip inchike ügre késilidu. Qazan'gha söngeklik gösh sélip qaynitip shorpa teyyarlinidu. Andin ushshaq toghralghan göshke chanalghan bash piyaz, tuz, soqqan qarimuch arilashturup qazandiki shorpigha tashlinidu. Bular pishay dégende ushshaq toghralghan pemidur, chamghur (turup bolsimu bolidu) sélinidu. Besh – on minuttin kéyin qazan'gha ügre sélinidu. Ash piship qachigha usushtin burun qazan'gha yumghaqsüt yaki pinne sélip qachilargha usup dastixan'gha keltürülidu. Ügrige achchiqsu yaki laza qoyulmaydu. Uning ornigha azraq qarimuch sépip ichse kupaye qilidu.

Ügre shorpiliq, temlik, puraqliq bolushtin tashqiri yene singishliq bolidu. Bu xil tamaq méhmanlar üchünmu teyyarlinidu.

Chöchüre

Chöchüre – uyghurlarning ésil tamaqliridin biri. Bu tamaqni aililerde adette qilip yéyishtin tashqiri, yene eziz méhmanlar bu tamaq bilen kütülidu. Bu tamaqning étilishi mundaq: sémiz qoy göshi ushshaq toghrilidu. Buninggha bash piyaz chanilip arilashturulidu. Andin tuz, qarimuch arilashturulup qiyma qilinidu. Aq un bilen xémir yughurulup (xémirning ézilip ketmesliki üchün xémirgha birer tuxum arilashturuwetse téximu yaxshi) ügrining xémiridek yéyilidu. Andin buningdin töt burjek jild teyyarlinidu. Jilitqa teyyarlan'ghan qiyma sélinip güle qaq chongluqida tügülidu. Bu tamaqning süyi mundaq teyyarlinidu: dagh sugha söngek tashlinip shorpa qilinidu yaki azraq chöchüre qiymisi tashlinip shorpa qilinidu yaki azraq chöchüre qiymisi tashlinip shorpa qilinidu. Buninggha ushshaq toghralghan turup yaki chamghur tashlinidu. Süyi taza pishqanda chöchüre sélinidu. Ashni qachigha usush waqtida qazan'gha azraq (meyli höl yaki qurutulghan bolsun) ashköki (yumghaqsüt), reyhan yaki pinne sélip qazanni bir örlitip usulidu. Chöchüre temlik, lezzetlik hem quwwetlik bolidu.

Kök Chöchürisi

Uyghurlar arisda heryili etiyazda, yéngi ünüp chiqqan béde bilen chöchüre étip yéyish en'eniwi adetke aylan'ghan. Bu tamaqni qilish usuli mundaq: béde pakiz tazilinip chanilidu. Siqip süyini chiqiriwetkendin kéyin, uninggha köydürülgen qoy méyi arilashturup qiyma qilinip, chöchüre tügüp suda pishurup yéyilidu. Uyghurlar arqa – arqidin bir – nechche qétim kök chöchürisi yése, ademning ichi tazlinip salametlikige payda qilidu, dep qaraydu. Démisimu bédining shipaliq roli bolidu. Mushundaq künlerde yéziliqlar bazarda olturushluq toghqanlirigha béde térip kirgüzidu. Shundaqla, shu künlerde béde térip kélip sétip pul qilghuchilarmu bolidu. Béde emdi bix sürüshke bashlighanda uni térip tughqanlirigha, yéqin dost buraderlirige yaki qolum qoshnilirigha «yéngiliq tutush» aditi yéza – qishlaqlarda nahayiti keng omumlashqan. «Yéngiliq tutulghan» kök bedilige «yéngiliq»ni qobul qilghuchi «yéngiliq»ni tutqan kishige ehwalgha yarisha sowghat qilidu.

Juwawa

Juwawa bezi yerlerde «benshe» depmu atilidu. U mundaq yasilidu: boshraq pétir xémir yughurup zuwula üzüp, tawlap, quruq un sépip üstini nem lata bilen yépip qoyup jild échilidu. Göshni toghrap uninggha su yégüzüp, ushshaq toghralghan besey yaki küdini siqip süyini chiqiriwétip, tuz, soqqan kawawichin, su yéghi sélip, arilashturup qiyma teyyarlinidu. Échilghan jilitqa bir qoshuq miqdari qiyma sélip tügüp, qaynawatqan qazan'gha sélip, pes otta pishurulidu. Qazan waraqlap qaynap ketse soghuq su témitip turulidu. Bolmisa, juwawa téshilip kétidu. Bezi aililer gösh bilen piyazdin qiyma qilip juwawa qilidu. Juwawa pishqanda légen'ge usup dastixan'gha keltürülidu. Dastixan'gha herbir kishining aldigha birdin kichik texse qoyulidu. Yégüchiler yagh laza, achchiqsu qoshup yeydu. Bu tamaqni téximu mezzilik qilidu.

Chöp

Chöp – uyghur xelqining en'eniwi mötiwer tamaqlirining biri. U uzun tarixqa ige. Bu mehmut qeshqiri «türkiy tillar diwani» (I tom, 590 – bet)da «tutmach» dégen sözge hem (III tom, 599 – bet) «chawli» dégen sözge bergen izahatlardin bilgili bolidu. U «bu tamaq beden'ge quwwet bérip, yüzni qizartidu we qorsaqta uzaq turidu. Uning özini yep shorpisini ichidu» dep yazghan. Hazir uyghur xelqide chöpning «nérin chöp», «atush chöpi», «nanchöp» dégendek türlirimu bar.

1) Nérin chöp – bu pishurulghan xémir we göshni ushshaq toghrap arilashturup teyyarlinidighan tamaq.

Bu tamaq asasen mundaq teyyarlinidu: sémiz gösh pishurulidu. Qazan qaynighanda shorpa sorulup turulidu. Shorpa pishqanda uning yüzidin bir qachigha élip qoyulidu. Pishqan göshi qazandin élip sowutulghanda, ittik pichaq bilen népiz hem uzunchaq qilip toghrilidu (sharaiti yar berse, qoy göshi ornigha qéza ishlitilidu). Xémirning suda ézilip ketmesliki üchün, un'gha melum miqdarda tuxum chiqip, tuzni ötküzüp xémir yughurulidu. Xémir tin'ghandin kéyin noghuch bilen népiz yéyip, bir az shamalditip, andin töt – beshlik uzunluqta ügre késilidu. Ügre qazandiki shorpida pishurulidu. Xémir pishqandin kéyin, milichlap qalmasliqi üchün, choylida süzüwélip soghuq suda chayqilidu. Xémir qachigha élinidighan chaghda qazandiki shorpida qizitilidu. Bash piyaz ushshaq yalpaqlap toghrilidu. Buninggha soqqan qarimuch, tuz sélip mijip teyyarlinidu. Eng axirida qachigha élin'ghan xémir üstige toghrap teyyarlan'ghan gösh, toghralghan piyaz we shorpining yüzi quyulup ileshtürülüp, qoshuq bilen kichik chinilerge bölüp yéyilidu. Sharait yar berse, qurutni suda ézip suyuqlandurup qachigha xalighanche quyup yése téximu yéyishlik bolidu. Eng axirida qazandiki shorpidin birer piyalidin ichilidu.

2) Atush chöpi – loq qoy göshi qazanda pishurulidu. Gösh yérim pishqanda, qazan'gha chamghur yaki sewze sélinidu. Bular pishqanda qazandin süzüp élinip, ushshaq yalpaqlap toghrap, uninggha toghralghan bash piyaz, qarimuch we tuz arilashturup qiyma teyyarlinidu. Un'gha tuz, tuxum qoshup ching yughurup népiz yéyip uni aliqanning yérimichilik chongluqta késip teyyarlinidu. Késilgen chöpni pishurup, qazandin élip soghuq soda chayqap légen'ge élip uning üstige teyyarlan'ghan qiyma sélinip, ileshtürülüp dastixan'gha keltürülidu. Ichish üchün shorpa ayrim qachida keltürülidu.

3) Nanchöp – bu tamaq bezi yerlerde «nanqaynaq» dep atilidu. U mundaq yasilidu: gösh toghrilip qazanda qorulidu. Gösh chala pishqanda qazan'gha toghralghan yangyu, turup, besey, jangdu, piyaz, samsaq, pemidur qatarliqlarni sélip qoruymiz. Bular chala pishqanda seyler chilashqudek su quyulidu. Uninggha qétip qalghan nanlar sundurup sélinidu, qazanda nan yumshighan'gha qeder qaynaydu. Teyyar bolghanda ayrim – ayrim qachigha yaki légen'ge usup dastixan'gha keltürülidu.

Qordaq

Qoy yaki kalining söngeklik göshi serengge qépi chongluqida toghrilidu. Qazan'gha yagh quyulidu. Obdan qizighandin kéyin gösh sélinip qizarghiche qorulidu. Andin chong – chong toghralghan pemidur, laza we piyaz sélip ézildürüp qorulidu. Uningdin kéyin yangyu, sewze sélip bir az qorughandin kéyin bular chilashqudek su quyulup, temini tengshep dora – derman sélip, pes otta birer saet sim – sim qaynitip dümlep pishurulidu. Pishqandin kéyin légen yaki bashqa qachilargha usulup dastixan'gha élip kélinidu.

Qeshqer, xoten qatarliq rayonlarda toy – tökün bolghanda ayallar üchün poludin bashqa yene qordaqmu étilidu. Toy qordiqi üch kishige bir légendin tartilidu.

Uyghurlar arisida qordaqning « nan qordaq» dégen türimu bar. Bu xil qordaqning süyi köprek bolup, pishay dégende, qétip qalghan nanlarni parchilap qordaq bilen arilashturup, bir qanche minut demligendin kéyin légen yaki qachigha usup yéyilidu.

Halwa

Halwa – uyghur xelqining en'eniwi tamaqliridin biri. Bu tamaq mundaq yasilidu: éritilgen qoy yéghini qazan'gha sélip yaxshi qizitqandin kéyin qazanni ottin élip yaghni bir az sowutup, qazanni yene otqa qoyup yaghqa un sélip qorulidu. Shéker yaki qent qaynaq suda éritilip qoruluwatqan un'gha quyup pat – pat qochulidu. Süyi tügep pishqanda yagh pütünley chelgip üstige chiqidu, kichik méwe texsilirige élip yumshaq nan halwigha milep yéyilidu. Halwa tatliq yémeklik bolup tebiiti issiq, shunga enggizi éship ketken kishiler bir qanche qétim halwa étip yése mijezi tengshilidu.

Yapma

Bu turpan uyghurlirining mötiwer tamiqi. Buning «bolaq yapma», «pétir yapma» dégen türliri bolidu. «Bolaq yapma» mundaq teyyarlinidu: söngeklik gösh, asan ézilmeydighan köktat – sewze, yangyu, chaqma kawa, jangdu, kallekbesey qatarliq seyler ( bu köktatlarning ikki yaki üch türi bilen) qazanda chala qorulghandin kéyin, qazan'gha sey chökküdek su quyulidu. Boldurulghan xémir qol bilen ikkilik qélinliqta échilidu. Andin qorulghan sey üstige yépilidu – de, qazan dümlinidu, yérim saetche dümlen'gendin kéyin pishidu. «Pétir yapma»ning xémiri pétir bolidu. Buning xémiri qatlimining xémirigha oxshash qat – qat bolidu. Buning séyi «bolaq yapma» ning séyige, pishurush usulimu «bolaq yapma»ni pishurush usuligha oxshash bolidu. Eziz méhmanlar üchün, yapma qilin'ghanda toxu göshi ishlitilidu. Bu xil yapma hem mezzilik, hem yéyishlik bolidu.

Poshkal

Poshkal köpinche «erwah»larni yoqlash üchün yagh puratqanda hemde chong nezir – chiraghlarda qilinidu.

Poshkal mundaq qilinidu: un'gha xémir turuch sélip, yumshaq xémir yughurulup, issiq yerge qoyup boldurulidu. Xémir bolghandin kéyin, ushshaq – ushshaq zuwula üzüp puza bilen népiz échip otturigha ikki yerge pichaq urulidu. Qazan'gha yagh quyup obdan qizitqandin kéyin, poshkalni sélip, sarghaytip pishurlidu. Poshkal nahayiti yumshaq bolup yéyishlik bolidu. Poshkalning chong – kichikliki oxshashmaydu. Nezir – chiraghlar üchün teyyarlinidighan poshkal yalpaqraq hem chongraq bolidu. Adette öyde yéyish üchün sélin'ghan poshkal qélinraq hem kichikrek bolup, yüz giram unda üch – töt poshkal teyyarlinidu.

Uyghurlarning en'eniwi aditide nezir – chiragh ötküzüshke toghra kelgende choqum poshkal sélish shert.

Tuxum Poshkili

Tuxumni qachigha chéqip qochup suyuldurulidu. Uninggha bir az uwaq tuz sélinidu. Andin un arilashturup sélinidu. Tuxum bilen unning nisbitige kelsek, tuxum köprek bolidu. Andin qazan'gha qoy yéghi yaki ebjesh yagh quyup qizitip, teyyarlan'ghan xémirni yaghqa quyup tekshi yéyitip her ikki yüzini sarghaytip pishurulidu. Eger tuxumgha un chélin'ghandin kéyin bir az qoyuq bolup qalsa azraq su quyup suyuldursimu bolidu.

Bu tamaq nahayiti quwwetlik bolup, tebiiy issiq.

Quymaq

Quymaq qedimdin kéliwatqan uyghur yémeklikliridin biri. Mehmut qeshqiri «türkiy tillar diwani» (III tom, 239 – bet)da «qoyma» dégen sözge bergen izahi bu yémeklikning nahayiti uzun tarixqa ige ikenlikini körsitidu. U mundaq deydu: «xémir suyuq yughurulup qazandiki yaghqa sélip pishurulidu. Andin üstige shéker sépip yéyilidu». Quymaqni adette öylerde yéyish üchün qilishtin tashqiri, yene nezir – chiraghlar üchünmu qilinidu. U mundaq yasilidu:un'gha xémir turuch sélip suyuq xémir chélinidu, xémir bir az tindurulidu. Qazan'gha yagh quyup obdan qizitilidu. Xémir qol bilen manta jiliti chongluqida échilip qazan'gha sélinidu. Örüp – chörüp pishurghandin kéyin, qazandin élip issiq waqtidila üstige shéker sépilidu. Köp hallarda quymaqning xémirigha tuxum sélinidu. Bundaq quymaq asanliqche qétip qalmaydu. Nahayiti yéyishlik bolidu.

Qéyiqche

Bu köpinche héytlarda pishurulidu. Adettiki waqitlard pishurulmaydu. Buning temi tatliq, shekli körkem, dastixan'gha alahide zinnet béridu. U mundaq yasilidu: tuxumni chéqip uninggha tuz, yagh arilashturup, buning bilen ching xémir yughurulidu. Xémir tin'ghandin kéyin noghuch bilen népiz yéyip qiyiqche bilen aylandurup késip qiyiqche teyyarlinidu. Qazan'gha yagh quyup qizitip késilgen qéyiqchini bir – biridin uzun qilip qolgha kolo qilip chuwuwetmestin yaghqa sélip sarghaytip pishurulidu. Qéyiqche wazigha yaki légen'ge tizilidu. Qéyiqche qiziq waqtidila üstige shéker sépilidu.

Pöre

Pöre – turpan uyghurlirining en'eniwi tamaqliridin biri. Bu tamaq mundaq yasilidu: pétir xémirdin poza bilen poshkal chongluqida jild échilidu. Göshlük yaki göshsiz qiyma jiltining yérimigha yéyitilidu, yene bir yérimi qiyma yéyitilghan terepke yépilidu, etrapi pürülidu. Yaki bolmisa pütün jilitke qiyma sélinip üstige yene bir jild yépilip etrapi pürülidu. Bular qaynawatqan qazanning chörisige yéqip horda pishurulidu yaki yaghda chal – bula pishurulup, qazanda dümlep teyyarlinidu.

Türmel

Türmel – uyghurlar, bolupmu turpan uyghurliri yaxshi körüp yeydighan tamaqlardin biri. Bu uzun tarixqa ige tamaq. Buni «türkiy tillar diwani» (I tom, 622 – bet da «türmek» dégen sözge bérilgen izah bilen ispatlash mumkin. Bu tamaq mundaq yasilidu: pétir xémir noghuch bilen chong yéyilidu (ügre suyuq'ashning xémiridek) köktat bilen qilin'ghan (meyli göshlük, meyli göshsiz) qiyma yéyilghan xémirgha tekshi yéyitilidu, andin xémir türülidu, üzüp pomzek qilinidu. Andin qasqan yaki jimbilgha sélip horda pishurulidu. Bu tamaq bir qat xémir, bir qat qiyma bolup pishidu. Nahayiti yéyishlik bolidu.

Sambusa

Ilman suda pétir xémir yughurup yaxshi ishlep tindurghandin kéyin, zuwula üzüp, puza bilen jild échilidu. Gösh we piyazni ushshaq toghrap, uninggha qarimuch, tuz arilashturup yaghda qorulidu. Uninggha suda yaki horda pishurulghan gürüch qoshup qiyma teyyarlinidu (gürüch qoshmisimu bolidu). Échilghan jilitqa pishshiq qiyma sélip jilitni püklep yérim ay sheklide tügüp, qiyiqche késidighan eswab bilen xémirning chörisi késip tashlinidu. Andin qazan'gha yagh quyup qizitip, sambusini sélip tekshi pishurulidu. Bu xil sambusa nahayiti yéyishlik bolidu. Sambusini köpinche birer yerge tawaq qilghanda yaki méhman chaqirghanda dastixan'gha gézen süpitide tizidu.

Hümmelchay

Uyghurlarda «hümmelchay» dep atilidighan chay türimu bar. Bu köpinche qish künliri ichilidu. Buning alahidiliki bedenni issiq tutidu, beden'ge quwwet bolidu.

Bu mundaq yasilidu: aldi bilen qara chay qéniq demlinidu, demlen'gen chayning shamisi élip tashlinidu. Ikkinchi qedemde qazan'gha köydürülgen quyruq yagh quyulidu, yagh qizighandin kéyin, yaghqa un sélip, sus otta uzaq qorulidu, un qorulup sarghayghandin kéyin uninggha teyyarlap qoyulghan chay quyulidu. Andin sus otta qaynitilidu. Uning qoyuq – suyuqluqi umachtek bolghanda andin qachilargha usup dastixan'gha keltürülidu, buninggha nan chilap ichilidu.

Zang

Bu tamaq bezi yerlerde «jotang» dep atilidu. Uyghur xelqi bolupmu déhqanlar qish künliri bedenni issiq tutidu, dep bu tamaqni étip yeydu. Bu tamaqning étilishi mundaq: qonaq uni (bezi yerlerde tamaqning kömmiqonaq uni, bezi yerlerde aq qonaq uni) qazanda qaynawatqan qaynaq sugha chélinidu. Bu noghuch bilen dawamliq ileshtürüp turulidu. Qoyulghandin kéyin qachilargha usulidu. Uning üstige aldin qorup teyyarlan'ghan suluq hem achchiq – chüchük sey sélinip qoshuq bilen yéyilidu.

Umachmu zangning bir türi bolup, u zanggha qarighanda suyuqraq bolidu. Qorulghan sey hajet qilinmaydu. Umachqa adette piyaz, chamghur, güle yaki sharaiti bolsa toghramche gösh (eng yaxshisi qoyning qowurghisi chimchilaq qol chongluqida parchilinip sélinidu) qétilidu, asta otta uzun qaynitilidu. Umach köpinche etigenlik yaki kechlik chay ornida ichilidu. Umach qan bésim yuqiri bolup kétishning we qanda may terkibining éship kétishining aldini alidu.

Köje

Köje – uyghur xelqi yaxshi köridighan mezzilik taamlardin biri. Uninggha kökbash qonaq asasliq xuruch qilin'ghachqa, uni küzdila étip ichishke bolidu. Köjining qaysi dewrlerde peyda bolghanliqi heqqide birer éniq tarixiy melumat bolmisimu, biraq uni ejdadlirimiz kömmiqonaq térishqa bashlighanda wujudqa keltürgen, dések unche asassiz bolmaydu.

Köje intayin singishliq tamaq bolup, herqandaq ademge éghir kelmeydu. Uningdin süt temi tétip turidu, ichkendin kéyin ademning meydisi yenggillik hés qilidu.

Köje mundaq étilidu: awwal yéterlik miqdarda pakiz soyulghan kökbash teyyarlap, dénini kasanggha mediki qalghuche qirip chüshürüp, yumshaq soqumiz. Uningdin kéyin, soqmigha azraq su sépip, tiripi bilen sütini ayriymiz. Kéyin, gösh, chamghur sélip qaynitilghan shorpigha ayrilghan danni sélip birdem qaynitimiz. Uningdin kéyin qaynawatqan qazan'gha qonaq sütini az – azdin quyup, matilap pishurimiz. Shuninggha diqqet qilish kérekki, eger kökbash süti biraqlap köp quyuwétilse yaki yaxshi matilap bérilmise, süt bilen dan arilashmay, köje buzulidu. Köje pishay dégende, azraq yumghaqsüt séliwétishni untup qalmasliq kérek.

Köjini yuqiriqidek etkendin bashqa, qorup étishkimu bolidu. Bundaq köjining qorumisi adettiki qorumilargha asasen oxshash bolup, peqet asasliq xuruchning teyyarlinishi we étilishila yuqiriqi köje bilen oxshishidu.

Köjini aptonom rayonimizning zerepshan deryasi boyliridiki dolan aililirde nahayiti oxshitip ételeydu.

Siqmaq

Siqmaq – qonaq köp térilidighan déhqanchiliq rayonliridiki kishilerning en'eniwi tamaq türliridin biri.

Bu tamaqning teyyarlinishi mundaq: xuruchi qonaq uni bolup, qélin elgekte tasqalghan qonaq unida tuzsizraq we bosh qilip xémir yughurulidu. Chamghur yaki chaqma kawa toghramche qilinip, qazan'gha sélinidu. Sey – köktat pishay dégende teyyar bolghan xémirni aliqan'gha patqudek üzüwélip, ikki qolining aliqini bilen siqip barmaq arisidin ötküzidu. Barmaq ariliqidin siqilip ötken xémir xuddi kesme lengmen chongluqida üzülüp, qaynawatqan qazan'gha chüshidu. Tamaq teyyarlighuchi usta barmiqi arisidin xémirni siqqanda, barmiqini keng échiwetmestin xémir kesmisining bir xil ölchemlik bolushigha diqqet qilish telep qilinidu. Adette barmaq ariliqidin qisilip chiqqan ash (siqmaq) ning uzunluqi töt – besh santimétir, kengliki (tomluqi) chokining uchidek bolsa eng muwapiq hésablinidu. Siqmaqni qonaq unida teyyarlan'ghan suyuq'ash déyish mumkin. Chünki u, süyi bilen ichilidu. Sharaiti bar aililer siqmaqqa toghramche gösh, shoxla qatarliqlarni sélip pishursimu bolidu.

Siqmaq teyyarlinishi addiy, köp heshem ketmeydighan, temi özige xas tamaq bolup, déhqanlar köprek etigenlik chay ornida ichishke adetlen'gen.

Sangza

Sangza – uyghur xelqining en'eniwi yémeklikliridin biri bolup, köprek héyt – bayramlarda dastixan'gha gézek ornida tizish üchün pishurulidu. Hazir toy – tökünlerdimu sangza pishurush adetke aylanmaqta. Sangzining körünüshi körkem bolup, hem chürük, hem mezzilik bolushtek alahidilikke ige.

Sangzining xuruchi adette aq un, aliy derijilik su yéghi yaki ebjesh yagh, piyaz, kawawichin we muwapiq miqdardiki tuzdin ibaret.

Sangza sélish usuli: aldi bilen piyazni yalpaqlap toghrap, kawawichin bilen qoshup qaynitip, qoyuq chay renggige kirgende piyaz bilen kawawichinni süzüwétip (eng yaxshisi dakida yaki népiz elgekte süzüsh kérek), süyini sowutimiz, muwapiq miqdarda su yéghini daghlap unimu sowutimiz (adette besh jing unda teyyarlinidighan sangza üchün besh ser etrapida yagh daghlash kérek). Sowutulghan kawawichin süyige muwapiq midaqrdiki tuz, daghlap sowutulghan yaghni quyup, un sélip qattiqraq qilip xémir yughurimiz. Xémirni balriq küch bilen yaxshi cheylep pishurup on besh minut tindurghandin kéyin bir ser chongluqta zuwula üzüp, uni yene tawlap, azraq yaghlap quruq dasqa yaki légen'ge üst – üstilep tizip, üstini tekshi yaghlap yigirme minut etrapida tindurimiz (tindurush waqti hawa kilimati, tuzning miqdari we xémirning qattiq yumshaqliq derijisige baghliq). Zuwula tin'ghandin kéyin uning otturisidin chong barmaq qol bilen töshük échip, xémirni ikki qolning aliqini bilen éship halqisiman pilte yasap, uni yene éship inchike chokining tomluqidek bolghanda, uzunluqi yigirme besh santimétir qilip kalolap ikki tal inchike tayaqchigha ilip qazandiki qizitilghan yaghqa sélip, sangza pishurush chokisi bilen uyaqtin – buyaqqa örüp tekshi sarghaytip pishurimiz. Piyaz we kawawichin qoshup qaynatqan su sangzini chécheklitish rolini oynaydu. Sangza qazandiki mayda chécheklep sel sarghayghandila choka bilen süzüwélinidu. Andin issiq waqtidila telenggige her qétim pishqan bir zuwulliq sangzini biri – birige yérim chishlitip, xuddi yumilaq sellige oxshash üst – üstige orap, poreklep échiliwatqan gül ghunchige oxshash tizilidu.

Sangza sélishta ot küchige diqqet qilish zörür. Nawada qazandiki yaghning témpératurisi töwen bolup qalsa, sangza chécheklimey, lengmendek sidam bolup qalidu. Yagh heddidin tashqiri qizip ketse, sangzining ichi xam, téshi köyük chiqidu. Shunga yaghning témpératurisini bilish üchün sinaq teriqiside sangza xémiridin bir – ikki poshkal sélip körüsh kérek. Eger poshkal chécheklep tekshi pishsa andin sangza pishurushni bashlash kérek.

Sangza sélish – xémir teyyarlashtin tartip taki uni pishurup légen'ge tizip chiqquche boghan pütkül jeryan yuqiri maharet we téxnika telep qilidighan murekkep emgek jeryanidur. Shunga sangza sélishta ikki kishi hazir bolushi shert, biri zuwulini éship teyyarlisa, biri qazan béshida turup pishurushqa we tizishqa mes'ul bolidu.

Talqan

Talqan – qedimki yémek türliridin biri. Mehmut qeshqiri «türkiy tillar diwani» (II tom, 271– bet) da «qatturdi» dégen sözni «u talqan'gha yagh qatturdi» dégen jümle bilen chüshendürgen. Bu misal bu yémeklikning nahayiti qedimki yémekliklerdin ikenlikini ispatlaydu. Talqan uzun zamanlarghiche buzulup qalmighachqa, qedimki zaman jeng yürüshliride, shundaq uzun seper qilghan karwanlar talghan teyyarlap élip mangatti. Uni qachigha sélip üstige qaynaq su quyup ichishke bolidu. Bu qursaqni achurmaydu. U mundaq yasilidu: qazan'gha qoy yéghi sélip qizitqandin kéyin unni sélip sus otta uzaq qorulidu. Un sarghayghandin kéyin shéker sélip arilashturup yene qorulidu. Bezide uninggha künjüt yaki ushshaq toghralghan yangaq méghizi arilashturulidu. Andin bu talqanni xaltigha qachiliwélip, xalighan waqitta ishlitilidu. Talqan bolupmu charwichiliq rayonlirida köprek ishlitilidu.

Murabba

«Méwe – chiwe makani» dep atalghan shinjang türlük yawa méwilerge nahayiti bay. Uyghur xelqi bu méwilerdin köp tereplimilik paydilinishni yaxshi bilidu. Buning usuli méwini shéker qiyamida qaynitip «murabba» qilip yéyish.

Murabbaning ozuqluq qimmiti nahayiti yuqiri. U kishilerning mijezini tengsheshte roli nahayiti zor.

Herqaysi ailide özliri yéyish üchün murabba teyyarlashtin tashqiri, yene méhman üchünmu alahide teyyarlaydu. Öyge méhman kelgende dastixanda bashqa gézekler qatarida yene murabbamu bolidu.

Murabba mundaq yasilidu: pakiz sirliq qachigha su quyulidu. Uninggha melum nisbette shéker sélinidu, andin qaynitilidu. Shéker qaynap qiyam bolghanda (sozulghudek halgha kelgende) qaysi xildiki méwidin murabba yasimaqchi bolsa, shuni qiyamgha sélip bosh otta bir az qaynatqandin kéyin ottin élinidu.

Murabba qaynitilghan qacha yagh yuqi bolmasliqi kérek. Eger qacha yagh yuqi bolsa murabba paxtiliship qalidu. Uzun saqlighili bolmaydu. Murabba üchün enjür, alma, tash'alma, béhi, qariörük, güle, böljürgen, qaraqat, sewze... Qatarliqlar ishlitilidu. Bulardin alma, béhi qatarliqlar tirnaq chongluqida toghrap sélinidu... Sewzidin murabba yasalghanda sewze qelemche qilip toghrilidu, qalghanliri qiyamgha pütün sélinidu.

Murabba bolupmu qeshqer, xoten rayonlirida nahayiti keng omumlashqan bolup, töt pesilning hemmiside hemme aililerde dégüdek herxil méwe – chéwilerdin tebiiti oxshashmaydighan murabbalarni teyyarlap, mijezini murabba arqiliq tengshep turushqa adetlen'gen. Bezi aililer hetta herxil méwilerni ézip melhem bolghuche sus otta qaynitip, uni qurutup nawatqa oxshash qaturuwalidu. Bundaq méwe qatmisini uzun waqit saqlighili bolidu.

Murabbaning shipaliq roli chong bolup, uyghur milliy tibabetchilikide dora süpitide ishlitilidu.

Ichimlik we Chékimlik

Uyghurlar charwichiliq hayatidin bashlap her xil suyuq ichimliklerni ichishke adetlen'gen. Yilqa (at), sütini tulumgha sélip, échitip qémiz yasap ichken. Yene tériqni yarma qilip qaynitip, uninggha ündürme qilin'ghan bughdayni soqup sélip, bir qanche kün turghuzup, tériq suyuqluqi qaynap köpük chiqirip pishqanda, uni süzüp süyini élip boxsum («türkiy tillar diwani», I– tom, 631 – bet) (boza) qilip ichken. Yene bughday yarmisi we undin yuqiriqi usulda yasilidighan «aghatqu», «pishmaq» dégen'ge oxshash ichimlikliri bolghan.

Uyghurlar sheherleshkendin kéyin, üzümdin mey (muselles) yasap ichishke adetlen'gen. Uyghurlar üzüm tatliq pishqanda, üzümni pakiz yuyup, siqip tiripi we dughlirini süzüp éliwétip, héchqandaq échitqu salmay qazanda qaynitidu (muselles qizarsun dése, qaynashta bir qanche tal tazilan'ghan alma salidu), qazan'gha üch chélek üzüm süyi quyghan bolsa bir chélek qalghuche qaynitidu. Bu chaghda üzüm süyi shirnige aylinidu. Andin ikki chélek süzük su quyup, yene qaynitip bir chélek tügep ikki chélek qalghanda, otni toxtitip, qol köymigüdek sowughanda quruq, pakiz küpke élip aghzini hawa kirmeydighan qilip étip, hawasi tengshelgen jayda qoyup qoyidu. Küptiki üzüm süyi ikki kündin kéyin bulduqlap qaynashqa bashlaydu. Muselles pishqanda köpük yoqilidu. Andin quruq chömüch bilen cheynekke élip piyalige quyup ichidu.

Uyghurlar musellesni hergizmu bashqa ichimliklerge oxshitip ichmeydu. Musellesning tebiiti ikki xil bolup, höl üzümde yasalghini soghuqqa mayil, u issiq mijezlik kishilerge shipa bolidu. Quruq üzümde yasalghini yaki échitqu ornida herxil issiqliq dora – dermanlar we kepter bachkisini sélip teyyarlan'ghan muselles issiq tebietlik bolup, soghuqchan höl mijez ademler ichse körünerlik menpeet qilidu. Muselles qanche uzun tursa shunche yaxshi bolidu. Uni issiq jaylarda kömüp saqlashqimu bolidu. Xotende yasilidighan «meyzab»mu musellesning bir xili.

Chékimlik: uyghurlarda kök tamaka, sériq tamakilarni chilimda chékish bir mezgil ewj alghan. Kéyinche bu xil chékimlik özlükidin qélip, moxurka chékish aditi shekillendi. Moxorkini uyghurlar özliri yasaydu. Moxurka gholini chanap, yanjip, tasqan topisini chiqirip, tériqtek danchilarni ayrip uni qazanda qorup uninggha melum miqdarda kök tamaka arilashturup qeghezge orap chékidu.

Qeghezde chékish ikki xil bolidu: biri, qeghezni kanay sheklide orap, moxurka toldursa, yene biri, qeghezni ikki qoldek késip moxurka sélip papiros sheklide yögep chékidu. Hazir moxurka orap chékish aditi barghanséri aziyip, uning ornigha zawutta yasalghan teyyar qapliq tamaka chékish omumlashqan. Tekshürüshlerdin qarighanda, uyghurlar arisida tamaka chékidighanlarning nisbiti bashqa xelqlerge sélishturughanda anche yuqiri emes. Ayallar ichide tamaka chékidighanlar yoq déyerlik, chünki uyghurlarning en'eniwi aditide tamaka chékidighan ayallarni nahayiti yaman köridu.

Tamaq Saymanliri

Uyghurlarning tamaq saymanliri dégende, tamaq raslash saymini we tamaq yéyish saymini közde tutulidu. Bu xil saymanlarning türi köp bolup, beziliri özige xas milliy alahidilikke ige. Mesilen, tonur, zix, ochaq, kösey, laxshigir, supira, ashtaxta, puza, noghuch, tükche, répide, gezne das (tengle), qazan, dangqan, tawa, yaghlugha (sey qoruydighan sapliq), manta qazini, chömüch, kepkür, choyla, qoshuq, qoshuqluq, pilte légini, sey korisi, chögün, chélek, küb, yagh tungi, tuz qachisi, pichaq, qingraq, keke, palta, elgek, bel, péchine – pirenik qélipi, doxupka, peshtama qatarliqlar uyghurlarning asasliq tamaq saymanliri hésablinidu.

Choka, qoshuq, piyale, chine, herxil texse, légen, tamaq üstili, dastixan qatarliqlar tamaq yéyish sayminigha kiridu. Emma bu saymanlarning hemmisi tamaq étish, yéyishlerde birge xizmet qilidu. Bu xil tamaq saymanliri asasen yerlik qol hünerwenler teripidin yasilidu. Uyghurlarda qoshuq hemmidin köp ishlitilidighan tamaq yéyish saymini bolup, u üjme yaghichi, örük, chilan yaghachliridin oyup, neqish chiqirip yasilidu. Yézilarda choka ishlitish anche köp omumlashmighan. Bezi kishiler (köprek yashan'ghan ayallar) choka bilen yéyilidighan lengmen qatarliq tamaqlarni qoli bilen yiyishke adetlen'gen.

Chay Xumar Uyghurlar

Uyghurlarning en'eniwi yémek – ichmek aditide chay intayin muhim rol oynaydu. Biz uyghurlar topliship olturaqlashqan qaysibir rayon'gha barmayli, chay alahide ichimlik bolup, ular her qandaq tamaqning aldi – keynide demlen'gen birer piyale chay ichishke adetlen'gen. Bolupmu yashan'ghanlar chayni bir xil shipaliq dora dep qaraydu. Shuning üchün ular dost – yarenlirini öyige chaqirip, chay ichkech öz'ara mungdishishni bir xil hozurlinish hés qilidu. Adette kocha – koylarda birer yéqin tonushliri yoluqup qalsa, sala – saetleshkendin kéyin «öyge merhemmet, bir piyale chay ichkech ötsile» dep tekellup qilish omumlashqan qaide – yosunlarning biri.

Siz qeshqer, xoten sheherlirini aylansingiz, doqmush – doqmushta mexsus chayxanilarni uchritisiz. Bu chayxanilarning keng we azade ornitilghan ochaq béshida hemishe dégüdek yigirme – otturz cheynek tizilghan bolup, chayxanidin xéridarlarning ayighi üzülmeydu. Chayxumar uyghurlar üch – töt buraderliri bilen bir tereptin chay ichkech öz ara paranglishidu, chaqchaqlishidu yaki chayxana sazendilirining yéqimliq neghmisidin huzur alidu. Chünki uyghur chayxanilirining köpchilikide dutar, rawab teyyarlan'ghan bolup, uni bezide shu chayxanining ishtin sirtqi muzikantliri xéridarlargha chélip béridu. Bezide chay ichishke kirgen xéridarlar (chayxumar) arisidiki muzika heweskarliri chalidu.

Meyli chayxanining chéyi bolsun yaki öyde demlep ichidighan chay bolsun, u adettiki chay bolmastin, belki u mijez tengshesh rolini oynaydighan dora chéyidin ibaret. Bu xil «dora chéyi» gha ishlitidighan chay asasen qara chay bolup, buninggha bezi ösümlük doriliri arilashturulidu. Ösümlük dorilirini undek soqup, qara chayni qaynaq suda demlep, birdem ötkendin kéyin üstige soqulghan ösümlük dorisini sélip cheynek otning teptide willide bir örligendin kéyin, piyalige az – azdin quyup ichilidu. Bu xil dora chayning köpinchisi bedenning issiqliq kaloriyisi (miqdari)ni ashuridighan, ishtihani achidighan, yürekni quwwetleydighan, nérwini sazlashturidighan dorilardin ibaret. Mesilen, qarimuch, zenjiwil, quwzaqdarchin, lachindane, qelempur, pilpil, zire, chilan, aliqat, chüchükbuya, toshqanzediki, zeper, pille... Qatarliqlar, bu dorilar pesilning issiq – soghuq, höl – quruq bolushigha qarap tengshep ishlitilidu. Bezilirini ayrim (yekke), bezilirini birleshtürüp ishlitilidu. Herbir kishining salametlik ehwali, yéshining chong – kichikliki, yégen tamiqining oxshashmasliqi, mizaj perqi qatarliq alahidiliklerge asasen, ishlitilidighan chay dorilirimu oxshash bolmaydu. Mesilen, kawap, polu, pétir manta türidiki issiqliq tamaqlar yéyilse, hezim qilishqa yardimi bolidighan tebiiti soghuqqa mayil dorilar arilashturulghan chay ichilidu. Eger tebiiti soghuqqa mayil suyuq'ash qatarliq tamaqlar yéyilse, issiqliq miqdarini ashuridighan dorilar arilashturulidu. Mushu xil en'eniwi chay ichish aditi arqiliq uyghurlar öz – özini dawalaydu. Pesil özgirishlirige masliship mijezni tengsheydu. Shunga uyghurlar birer kün tamaq yémise raziki, emma alahide demlen'gen mushu xil chaydin birer piyale ichmise köngli unimaydu.

Uyghur Orup Adetliri namliq kitaptin elindi