Déhqanchiliq

Uyghurlarning xéli burunla sheherliship, owchiliq, charwichiliqtin tedrijiy déhqanchiliq, qol hünerwenchilik kespige yüzlen'gen we iptidaiy tériqchiliqtin tedrijiy halda özige xas olturaqlashqan déhqanchiliq igiliki berpa qilip, bughday, qonaq, arpa, gürüch, tériq, mash qatarliq danliq ziraetlerni térighan we tériqchiliq saymanlirini ixtira qilghan.

Déhqanchiliq saymanliri: qosh, boqusa, yalghuz oghul, söretme taxtay, tarmaq, tuluq, ketmen, orghaq, otighuch, ara, kürek, ghelwir, ötkeme, momayaghach, shamaldurghuch, soqa qatarliqlardin ibaret.

Tériqchiliq usuli: uyghurlar yerlik usulda tériqchiliq qilidu, küzgi bughdayni qonaq yighiwélin'ghandin kéyin yerni taxtilap (tüzlep) oghutlap, osa qilip aghdurup aptapqa salidu. Nemlik tengshelgende qayta aghdurup, uruq salidu. Uruq üstini dessep yaki sörem sélip chingdaydu (uruqni basuridu). Bughday ün'gende beziler malgha yégüzülidu, beziler maysa üstidin tuluq sörep maysining qerelsiz ösüshini chekleydu. Etiyazda, yerge tarmaq sélip boshitidu. Exlet – chawarlarni tazilaydu. Maysa bix sürüp on – on besh santimétir öskende, sépil yaki kona tam topisi bilen topilaydu. Yawa ot – chöpler otighuch bilen élip tashlinidu.

Yazghi bughday 2– ayning axirlirida yuqiriqi usul bilen térilidu. Küzgi bughday aldida, yazghi bughday arqidin pishidu.

Ashliq yighish: del waqtida orghaq bilen orup bagh qilip baghlaydu. Mexsus xaman raslaydu. Xaman orni tüzlinip chingdilidu. Otturigha moma yaghach qadap yerge enjü (baghlan'ghan bughday)ni chuwup sélip, ulaghqa tuluq söritip momini aylandurup, bughdayni bashaqtin ajritidu. Bir adem ulagh heydeshke, yene bir adem enjüni örüp ulagh we tuluq astigha tashlap bérishke mes'ul bolidu. Bashaqtin ayrilghan bughday astida qalidu. Samanni élip tashlap yaghach gürjek bilen shamalgha qarap soruydu, shamal bolmisa ediyal bilen guppang étip shamal bolmisa ediyal bilen guppang étip shamal chiqiridu.

Qonaq: bughday orulup bolghandin kéyin térilidu. Térish jiddiy boliduki, etigende salghan uruq bilen chüshtin kéyin salghan uruqning pishishida perq bolidu. Otash, sughirish waqitqa qarap belgilinidu. Qonaq pishqanda üzüwélip, palingni soyup tashlap, kaltek bilen soqup medektin ajritidu.

Qaide – yosunlar: xaman élin'ghanda shu meydanda bolghan, qariship bergen kishilerge hosul xushalliqi bilen kepsen bérilidu. Omumiy mehsulat sadighisi üchün medris, meschit, imam, mezin, xatiplarning rasxotini meqset qilip, mehsulatning ondin birini öshre béridu. Bughday, qonaqlar orulup, xaman'gha toshup bolghandin kéyin, éngizliqta yoqsullarning bashaq tériwélishigha yol qoyidu. Jan – janiwarlar heqqi dep topanlarni étizgha chéchip qoyidu.

Déhqanchiliqning pesil xaraktéri nahayiti küchlük bolghachqa, yighim – térim mezgilide uyghur déhqanliri öz ara hemkarliq lapqutlishish tüzümini yolgha qoyghan.

Térim we yighim adetliri

Uyghur déhqanliri déhqanchiliq waqtining yétip kélish waqti, qaysi xil uruqni qaysi waqitta salsa (térisa) yaxshi bolidighanliqini hésablap turidu we shu yilqi qishliq qar, jümlidin etiyaz we yazda bolidighan yamghurlarni mölcherlep turidu. Mubada, höl – yighin az bolup qurghaqchiliq yüz bérish shepisi bolidighan bolsa, kona qaidisi boyiche, pütün yurt xelqi ulugh mazarlar yaki qedimki jaylargha yighilip kala, qoy öltürüp herbir adem xalighan nerse élip chiqidu, qan qilip, yagh puritip su telep qilip dua – tekbir qilip tengrige séghinidu, bu murasimni«zara xetme» dep ataydu.

Zara xetmidin kéyin, herbir déhqan öz étizlirini tüzep su kélishni kütidu we özige tushluq étiz béshida qoy, kala dégendek janliqlarni soyup «qan qilip» nezir qilidu. Jamaet yighilidu. Bu yighilishta déhqanchiliq risalisi oqulup, déhqanlarning étiz – ériq ishlirida riaye qilishqa tégishlik bolghan qaidiler teshwiq qilinidu. Bolupmu, risalidiki bedenni pakiz, pak tutush, tériqchiliq waqtida, pirlargha séghinish, sheriet emrini beja qilish, étiqadini pak qilish, allani yad étish, uruqni ong qol bilen sélish, xapiliq – achchiqlinishtin xaliy bolush, keng qorsaq bolush, alimlarni dost tutush, qosh qétish, tap béshidin yénish usuli, déhqanchiliq saymanlirini asrash we qedirlesh, öshre, kepsen bérish, yalghuz bughday, qonaq térimay, qoghun – tawuz, mash, purchaq, köktat qatarliq herxil ziraetlerni térish, bagh bina qilish we asrash qatarliq qaidiler teshwiq qilinidu.

Yighim waqtida, xaman béshida beriket tilep yene bir qétim qan qilip dua – tekbir oqulidu.

Xaman cheshlinip bolghanda, aldi bilen «chesh burni» dep bir ghelwir ashliqni ayrim qoyidu, andin her on ghelwiridin birini öshre dep ayrip qoyup, meschit, medrislerge béridu.

Aile bashliqi kepsen dep aile ezaliri we yéqin uruq – tughqanlirigha, xaman üstige kelgen yoqsullargha muwapiq ölchemde ashliq bölüp béridu. Jan – janiwarlar heqqi dep xamanda qalghan char bughdayni etrapqa chéchip qoyidu. Yoqsullarning bashaq tériwélishigha yol qoyidu. Bularni sadiqigha, elge nep dep bilidu.

Qoghun térighan déhqanlar uruq sélish waqtida nezir (qan) qilip uruq salidu.

Baghwenlermu méwiler bix urush waqtida, dua – tekbir ötküzidu. Méwe pishqanda herqandaq kishi baghqa kirse xalighanche yéyishige ruxset qilinidu. Béghi yoq qolum – qoshna we uruq – tughqanlirining ailisige dawamliq méwe kirgüzüp turidu.

Xaman naxshisi

Xaman tépish – déhqanchiliq emgikining eng jiddiy we eng ümidlik mezgili bolghachqa, déhqanlar xamanning mol hosulluq bolushini tilep herxil éremlik adetlerge emel qilidu. Ene shundaq éremlik adetlerning biri uyghurlarning xaman qatqanda éytidighan «xaman naxshisi»din ibaret.«Xaman naxshisi»ni hemme déhqan éytmaydu we éytalmaydu. Yurt we mehelle ichide «xaman naxshisi»ni éytidighan bir nechche tejribilik péshqedem déhqanlar bolup ular teklip bilen yaki öz ixtiyarliqi bilen yurt – mehellidiki xamanliqlarning arilap qerellik halda ‹xaman naxshisi›ni éytish birxil en'enige aylan'ghan.

‹Xaman naxshisi› uyghurlar arisida «lay – lay» dégen mexsus nam bilen atalghan.«Lay – laychilar» adette ong dolisigha arini élip, qoli bilen sol quliqini tutup, xaman'gha qatqan at – ulaghlarning momini dewr qilip aylinishigha egiship, mehelle – koygha anglan'ghudek yuqiri awaz bilen «lay – lay» salidu. «Lay – lay» éytqanda, uning awazini anglighan herqandaq kishi qiliwatqan ishini toxtitip, diqqet bilen tingshaydu. Déhqanlar arisida «lay – laychilar» yuqiri inawetke ige. Déhqanlarning qarishiche, «lay – lay» sélinmighan xamanda beriket bolmaydu. «Lay – lay» jin – sheytanlarni qoghlap, erwahlarni xaman'gha chaqirish üchünmish. «Xaman naxshisi» ning ritimi xaman'gha qatqan at – ulaghlarning méngishigha maslashqan bolup, ahangi nahayiti sürlük we jushqunluq bolup, anglighuchilarning qelbini titritidu. Naxshida déhqanning hosulni tézraq yighiwélish arzusi we mol hosul élish ümidi, térilghu ulaqlirining déhqanlarning bu haywanlargha bolghan muhebbiti qatarliq mezmunlar küylinidu. Shuning bilen bille bu qoshaqlar xaman tépish emgikining éhtiyajigha biwasite maslashqan bolup, harghinliqni azaytish, emgek ünümdarliqini östürüp emgek meydanigha jushqun keypiyat béghishlash qatarliq jehetlerde nahayiti chong rol oynaydu. Mesilen:

Lay – lay

Dessenglar, yanjinglar, janiwarlirim

Meyde bolsun.

Danni ayrip cheshlengler, janiwarlirim

Xaman tolsun

Lay – lay – lay ...

Neqrat:

Dessenglarey – yanjinglar, janiwarlirim

Xam tolsun.

Lay – lay – lay ...

Uyghurlar arisidiki «lay – lay» dep atalghan «xaman naxshisi» ning tékisti hemme rayonlarda birdek, muqim boluwermeydu. Emma ahang, ritimliri birqeder oxshashliqqa ige.

Köktatchiliq

Uyghurlarda köktatning türi köp, tarixi uzun. Ular kespiy köktatchiliq bilen qoshumche köktatchiliqtin ibaret ikki xil köktatchiliqni teng élip barghan. Kespiy köktatchilar mexsus köktat térish, köktatlarni parche, top sétish bilen shughullinidu. Qoshumche köktatchilar asasen özlirige lazimliq yazliq köktatlarni térishtin bashqa, küzlük köktat térip bazarni qishliq köktat bilen teminleydu. Yeni bazar künliri déhqanning sewze, piyaz, chamghur, turup, yésiwilekliri bazargha kiridu.

Kespiy köktatchilar asasen bazargha yüzlen'gen bolghachqa, 2 – aydila qizil much, kök much, shoxla, yésiwilek, pédigen, kallekbesey qatarliq köktatlarni sanduqlargha térip ailiside östürüp, 4 – maygha kelgende köchürüp perwish qilidu. Ular yéngi sey – köktat bilen bazarni burunraq igilesh jehette öz'ara beslishidu. Köktatchiliq bilen qoshumche shughullinidighan keng déhqanlar, ormida bughday orulup bolghandin kéyin ornigha sewze, piyaz, kök turup, chamghur, yésiwilek, kallekbesey qatarliq qishliq köktatlarni tériydu. Bu xil köktat térish uyghur déhqanlirigha omumlashqan.

Uyghur déhqanliri 10 – aydin bashlap 11 – ayghiche köktatlirini yighishturup, sewze, chamghur, turuplirini térighan étizigha kömüp, bashqa köktatlarni gemide saqlaydu.

Déhqanlar küzdin bashlap etiyazghiche herbir bazargha özliri térighan köktatlirini ekélip top we parche satidu. Bazar künliri hemme bazarda qishliq köktat sétilidu. Mushu qoshumche kirim bilen déhqanlar özlirining herxil turmush éhtiyajlirini qamdaydu.

Adette sheherlerde herbir kocha yaki mexsus orunlarda köktat dukanliri bolidu. Bu dukanlar yil boyi köktatlarni top élip parche sétish tijariti qilidu. Ularning soda qilish usuli yerlik örp – adetke maslashqan. Ular xéridarlarning pulining az – köplükige qarimay, bar köktatlarning hemme türidin a z– azdin bérip, xéridargha illiq muamile qilidu. Top élip parche satidighan mundaq kespiy köktatchilar köktatning pakizliqi we körkemlikige alahide étibar béridu.

Baghwenchilik

Uyghurlar arisida ‹béghi yoqning jéni yoq› dégen temsil bar. Derweqe, uyghurlarning aditide kökertishke nahayiti ehmiyet béridu. Ularning étiqadida, birer tüp derex tikip perwish qilish nahayiti chong sawabliq ish, dep qarilidu. Bostanliq uyghur tebiitini xaraktérleydighan muhim belgilerning biri. Uyghurlar olturaqlashqan herqandaq yéza – mehellide bük – baraqsanliq bagh bolidu. Bu hal uyghurlarning turmush aditide déhqanchiliqtin qalsila baghwenchilik ikkinchi orunda turidighan muhim igilik shekli ikenlikini ispatlaydu. Shundaq bolghachqa, shinjang méwe – chéwining makani dep qarilidu.

Shinjangning baghwenchilik igiliki asasen uyghurlar topliship olturaqlashqan rayonlargha merkezleshken bolup, méwe türlirining köplüki, süpitini yaxshiliqi bilen dunyagha meshhur. Shinjangning baghwenchilik igilikige dair melumatlardin qarighanda, bu jaydin chiqidighan yerlik méwilerning türliri yüz xildin ashidu. Bir qeder keng omumlashqanliri örük (sortliri xuweyni örük, enjan örük, maysen örük, yaghliq örük, xeshshek örük, semet örük, kishmish örük, kök pishar, gül örük qatarliqlar), shaptul, toghach, üzüm, anar, enjür, alma, amut, chilan, jigde, üjme, béhi, eynula, piste, badam, yangaq, algrat, jineste qatarliqlardin ibaret. Herbir méwe türlirining yene xilmu xil sortliri bar. Xoten shaptuli, qaghiliq yangiqi, peyziwat qoghuni, qeshqer aniri, atush enjüri, kocha örüki, korla amuti, turpan üzümi, qumul chilini, ili almisi qatarliq dangliq yerlik mehsulatlar xelq'ara méwe bazirida alahide nam chiqarghan. 6– Ayda üjme pishqan mezgildin tartip taki 10 ayghiche bolghan üch – töt ay shinjangda herxil méwiler bir – birige uliship mey baghlighan ‹altun pesil›. Bu aylarda uyghurlar öyige kirgen méhmanning aldigha aldi bilen muradigha yétip pishqan herxil méwilerni qoyidu yaki béghigha bashlap öz qoli bilen üzüp yéyishke teklip qilidu. Uyghurlarning en'eniwi aditide baghqa kirip yégen méwe üchün heq telep qilmaydu. Adette sheher ichide bagh bina qilish sharaiti bolmighachqa, sheher ahaliliri méwe – chéwe rasa mey baghlighan mezgilni tallap, sheher etrapidiki yézilargha chiqip ‹bagh seylisi› ötküzidu. Burun qeshqerde keng qanat yayghan ‹hezret seylisi›, ‹atush seylisi›, ‹beshkérem seylisi› qatarliqlar mahiyette méwe seylisi bolup, bu waqitlarda bagh – waranlar yiraq – yéqindin kelgen méhmanlarning seyligahigha aylinidu.

Mushu xil méwe – chéwe qatarida yene shinjangning qoghun – tawuzinimu alahide tilgha élishqa erziydu. Bolupmu qoghun shinjangning alahide mehsulati bolup, uyghurlar qoghun térishqa nahayiti ehmiyet béridu. Qoghunning türi we temi jehette memliket boyiche birinchi orunda turidu. Qoghunning sortliri ichide qumul qoghuni, qara kösey, kökchi, bishekshirin, shéker süyi, sewzinazuk, qariqash, xamanchi, chilge qatarliq meshhur bolup, yazliq qoghun we qishliq qoghun dep ayrilidu. Yézilarda herbir aile dégüdek özige yetküdek birer étiz qoghun – tawuz térishqa adetlen'gen. Uyghurlar qoghun – tawuz térishta uruq tallashqa nahayiti ehmiyet béridu. Qoghunchilar uruqi buzulmighan sortluq we temlik qoghunlarning uruqini shu qoghunning shapiqigha élip, aptapta, qurutup mexsus saqlaydu. Shu arqiliq qoghunlarning yerlik sortlirini ewladtin – ewladqa saqlap kelgen. Ularning aditide wayigha yetmigen (pishmighan) qoghunlarni hergiz üzmeydu.

Shinjangda méwe – chéwilerning hem köp, hem temlik bolushi bu rayonning ewzel jughrapiyilik sharaitqa ige bolghanliqi bilen munasiwetlik. Shinjang, bolupmu méwe – chéwe eng köp chiqidighan jenubiy shinjang iqlim jehettin qurghaq rayon bolup, bu jaylargha kün nurining chüshüsh waqti eng uzun, tupriqi méwe – chéwe östürüshke tolimu mas kélidu. Lékin eng muhimi, emgekchan uyghur xelqining méwe – chéwe östürüshke mahirliqi hemde yéshilliqni söyüshtek güzellik tebiiti asasiy terep.

Uyghurlar höl méwilerdin quruq yémish yaki méwe qéqi teyyarlashtimu özige xas alahidilikke ige, shunga herqandaq ailide yilning hemme pesilliride dégüdek herxil quruq yémishler bolidu. Quruq yémishtin bashqa, méwilerning hemme türidin dégüdek yerlik usulda murabba teyyarlinidu. Bolupmu xoten xelqi murabba teyyarlashqa adetlen'gen bolup, uni hem ozuqluq, hem milliy dora ornida ishlitidu. Herqandaq ailide méhmanning aldigha qent – gézek ornida özi teyyarlighan mushu xil murabbalarni tizidu. Méwilerdin herxil paydiliq ichimliklerni teyyarlashmu uyghurlarning nahayiti qedimki adetliridin biri. Mehmut qeshqirining ‹türkiy tillar diwani› bilen yüsüp xas hajipning ‹qutadghubilik › dastani qatarliq nopuzluq eserlerde uyghurlarning méwe – chéwidin teyyarlighan her xil ichimlikliri heqqide xéli köp melumatlar bar, bularning hemmisi uyghurlar arisida ‹béghi yoqning jéni yoq› dégen temsilning emeliyetke uyghun ikenlikini ispatlaydu.

Üzümchilik

Memliket ichi we sirtida, turpan ‹üzüm makani› dégen nam bilen meshhur. Derweqe üzüm heqiqeten bu wadining özige xas alahide mehsulati. Turpan wadisining tebiiy sharaiti we özgiche hawa iqlimi üzüm östürüshke nahayiti bab kélidu.

Üzüm heqqide gep bolghanda idiqut xelqi uni tashqa aylinip ketken. ‹Yette qiz riwayiti› bilen baghlaydu. Bu riwayette :‹yette qiz tashqa aylinish waqtida boyunliridiki ünche – marjanlirini chéchip bu wadida üzümni barliqqa keltürgen. Shu sewebtin qizil saywa qizil yaquttek yaltiraq, kishmishliri ünche – marjanlardek körkem. Üzümning her sapiqi yette qizning boynigha ésilghan ünchilerdek ghujmek› dep hékaye qilidu. Yuqiriqilar ilahiylashturulghan uqumlar bolsimu, bu wadida zaman – zamanlardin buyan üzüm östürülüp kelgenliki hemmige ayan.

Turpanda ‹üzümi yoq kishining jéni yoq› dégen neqil bar. Démisimu, tarixtin buyan bu munbet tupraqta yashighuchi xelqlerning asasiy iqtisadiy igiliki üzümchilik bolup kelgen.

Turpan üzümi temining shérinliki (qent terkibi yigirme besh pirsentke yétidu), sortining köp xilliqi we mehsulatdarliqi bilen dunyagha meshhur. Uning üstige turpan kishmish üzümi shinjang boyiche hemmidin burun piship, bazarni igileydu.

Bu makanda uzaq zamanlardin buyan bir qeder keng omumlashqan üzüm sortliri kishmish, uzun kishmish, yoghan kishmish, uruqluq kishmish, qizil saywa, saywa üzüm, aq üzüm, qara üzüm, ghunche üzüm, bijaqiy üzüm, qizil béliqi üzüm, aq béliqi üzüm, qashqir üzüm, boghum saywa, himrik saywa, yumilaq saywa, qapaq saywa, kenji üzüm qatarliqlardin ibaret.

Turpanning yaz pesli uzun, témpératurisi yuqiri, höl yéghin miqdari az bolghachqa, bu rayon qurutulghan üzüm ishlepchiqirishqa nahayiti bab kélidu. Shunga turpan wadisidiki herbir ailining ögziside, shamal ötüshüp turidighan ochuqchiliqta qed kötürgen üzüm qurutush chünchiliri bolidu. Emgekchan turpan xelqi üzüm qurutush téxnikisigha mahir. Shuning üchün turpanning qurutulghan kishmish üzümi yéshil merwayittek körkem bolup, uyghurlarning alahide yerlik mehsulati süpitide xelq'ara bazarda sétilidu.

Hong qoghuni

Uyghur déhqanlirining qoghunliri hazir xelq'ara bazarlarda ‹xamigua› (menisi qumul qoghuni) dégen nam bilen meshhur. Emeliyette, ‹xamigua› dep atalghan bu qoghun idiqut baghridiki pichan nahiyisining güzel mehelliliridin biri bolghan hong dégen jaydin chiqidighan alahide sortluq ‹hong qoghuni›ning tarixi namidin kelgen.

Derweqe, hong qedimdin tartip qoghun östürülüp kelgen jay, hongning topisi qara chilan tupraq bolup, bir qisim jayliri nem tartip turidighan shorluqtin ibaret. Hong xelqi qedimdin bashlap mushu ewzel tupraq sharaitidin paydilinip, nem yerning üstige örlep qalghan shorni qézip tashlap qoghun térip kelgen. Bu jayda bashqa rayonlargha oxshashmighan halda, qoghun chönek tartilmay térilidu hemde sughirilmaydu. Chünki yerning eslidiki nemi qoghun peleklirining ösüshige yéterlik sharait hazirlap béridu. Qoghun pelek tartishqa bashlighanda, herbir tüp qoghunning tüwige yawa buya, béde, yantaq yaki muwapiq miqdarda yerlik oghut (asasen qoy we qush mayaqliri) kömülidu. Shuning üchün hongning qoghuni bekmu shérin, tashqi körünüshimu kishi zoqlan'ghudek chirayliq, torlinishi tekshi, göshi qélin, shapiqi népiz, yéyishlik, chong – kichikliki bir xil, türi köp, saqlashqa chidamliq bolushtek alahidiliklerge ige.

Qoghunning sorti asan buzulidu. Shu sewebtin bu wadidiki qoghunchilar qoghun sortini saqlap qélishta uruq élishqa we uni saqlashqa alahide ehmiyet bérip kelgen. Ular qoghun uruqi élishning bir yürüsh en'eniwi usullirini yaratqan. Mesilen, qoghunchilarning tejribisidin qarighanda, eger qoghunning uruqi tumshuq tereptin élinsa, qoghunning esli sorti buzulup shalghutliship kétidiken; Eger uruq sapaq tüwidin élinsa, qoghun ushshaq chüshidiken; Shuning üchün uruq tallashta qoghunning tumshuqi we sapiqi tereptiki uruqlar chüshürüwétilip, otturidiki uruq élinidiken, élin'ghan bu uruq yuyulmastin télipi bilen qoshup shapaqqa ilinip öz péti qurutulidiken. Qurughan uruqni öz türi boyiche témpératurisi muwapiq tengshelgen öyde yüz yilghiche saqlisimu buzulmaydiken. Mushu en'eniwi adet boyiche hong xelqi uzaq esirlerdin buyan qoghunchiliq kespini etiwar bilip, ‹hong qoghuni›ning esli sortlirini saqlap qalghan.

Hongda uzundin buyan térip kelgen yerlik qoghun türlirining nami töwendikiche:

Kökchi qoghun (buning qara kökchi, aq kökchi, hör kökchi, aysixan kökchi, sériq kökchi dégen türliri bar); Bishekshirin (esli bishekshirin, buning uzun bishekshirin, qara bishekshirin, sériq bishekshirin dégen türliri bar) mijigen (buning mijigen, qaraqash mijigen, sériq mijigen dégen türliri bar); Ala qoghun (buning sériq ala, kök ala, aq ala dégen türliri bar); Begzade, postipiyaz, nashéker, aqnawat, shéker süyi, xamanchi, oynighuch (chilge) qatarliqlar.

Hong qoghunliri ichide mijigen, qara mijigen we hör kökchi dunya bazarlirida hemmidin etiwarliq qoghun sortliri hésablinidu.

Démek, hong – uyghur déhqanliri esirlerdin buyan ésil qoghun türlirini yaritip dunyagha tonutqan idiqut baghridiki meshhur jaylarning biri.

Chünche

Turpanning kishmish üzümi özining shérin temi, postining népizliki, mehsulatining yuqiriliqi, hemmidin burun pishqanliqi, qurutulup uzun muddet saqlashqa bolidighanliqi qatarliq alahidilikliri bilen dunyagha meshhur.

Turpanda sheher sirtidiki égiz yerlerge, ögzilerge sélin'ghan töt témi kün'gürilik öyler közge chéliqidu. Bu öyler üzüm qurutush üchün yasalghan bolup ‹chünche› dep atilidu. Chünche omumen shamal urup turidighan yerlerge sélinidu. Chünchining töt témi melum ölchemde töshük bolup, témining égizliki üch – töt métir etrapida bolidu, üsti yapma bolidu, chünchining ichige kün nuri chüshmeydu, chünchining ichige boyidin boygha badra ornitilidu. Badrilargha töshük téshilip qozuq qéqilidu. Bu qozuq ‹tiken› dep atilidu (turpanning bezi yerliride bolsa ‹chaqqa› depmu atilidu). Üzüm pishqanda 8 – ayning 15 – künliridin bashlap) mexsus ustilar teripidin üzüm sapiqi bilen ashu tiken'ge ésilidu. Üzüm qiriq – ellik künde quruydu. Üzüm qurughanda tikenni silkigende üzüm yerge tökülidu. Üzüm saye yerde, shamalda quruydighanliqi üchün renggi yéshil, sösün bolidu. Bu xil üzümni uzaq waqit saqlighili bolidu. Bu bir chünchidin qanchilik hosul alghili bolidighanliqini mölcherligili bolidu. Démek, ‹chünche› turpan uyghurlirining uzun esirlik emgikining méwisi.

Tügmen

Tarix tetqiqatchiliri tarim bostanliqi etrapliri déhqanchiliq igilikining eng deslepki ana makanliridin biri ikenlikini körsitidu. Hemmige ayanki, tarim bostanliqida yashighuchi uyghurlar miladidin xéli burunla sheherliship, köchmen charwichiliqtin olturaq déhqanchiliq, qol hünerwenchilik kespige qarap yüzlinishke bashlighan. Shuning bilen déhqanchiliq ziraetlirining türi köpeygen. Bu hal dan ayrish we yanjish qorallirini teqezza qilghan. Buning bilen déhqanchiliq ziraetlirini yanjip un qilip, nan, unluq tamaq qatarliq pishshiq yémekliklerni istémal qilish xelqimizning turmush aditige aylan'ghan. Mushu éhtiyaj asasida uyghurlarning eng deslep su tügminini keship qilghan. Tügmen insanlarning ozuqlinish medeniyitini béyitip, maddiy turmushning yaxshilinishi we köp xillishishni ilgiri sürgen.

Uyghurlar arisida tügmenning qachan, qeyerde we kim teripidin keship qilin'ghanliqi heqqide qolimizda mukemmel tarixiy matériyal bolmisimu, lékin uning nami xéli burunqi tarixiy matériyallarda tilgha élinidu. Kériye nahiye bazirining texminen ikki yüz ottuz kilométir jenubidiki kériye deryasi boyiche jaylashqan marjanliq xarabisi ( bu sheher miladiVI – IV esirlerde xarabilikke aylan'ghan) din töt pay tügmen téshi tépilghan. Turpan astane we qara ghojidiki IX – IV esirlerge teelluq qebrilerdin bughday, bughday unidin teyyarlan'ghan nan, chöchüre qatarliq pishshiq yémeklikler tépilghan.

Mehmut qeshqirining ‹türkiy tillar diwani› namliq esiride ‹ügütchi› (un tartquchi, tügmenchi), ‹itego› (tügmende üstige aylan'ghuchi tash ornitilghan yaghach qulaq), ‹qoghush› (qosh, nor), ‹tegirmen qoghushi› (tügmen nori), ‹sibek› (söwek), ‹süken›, ‹chighri› (tügmen chaqi), ‹tüshürgü› (chüshürge), ‹yarmash un› (yumshaq tartilghan un), ‹tegirmen tishedi› (tügmen téshini chekti) (mehmut qeshqiri: ‹türkiy tillar diwani› uyghurche neshri, I tom, 72–, 184–, 478–, 505–, 549–, 637– betler we III tom, 54–, 364– betlerge qarang) qatarliq sözler uchraydu. Bu hal bizge qaraxanlar dewride tarim wadisida tügmenning keng derijide omumliship ketkenlikini chüshendürüp béridu.

Uyghurlarning en'eniwi ozuqluq aditide undin yasalghan tamaqlarning türi nahayiti köp bolup, bu en'ene hazirghiche dawamliship kelmekte. Bu ehwalmu su tügmini uyghurlarning en'eniwi keshpiyatlirining biri ikenlikini ispatlaydu.

Uyghurlar arisida tügmenchilik mexsuslashqan hüner – kesip bolup, su tügmini emeliyette, su ilmi, méxanika ilmi, binakarliq, déhqanchiliq, qol hünerwenchilik, iqtisad qatarliq ilim – pen'ge alaqidar bolghan murekkep téxnikiliq qurulma hésablinidu. U ériq – östeng sharqiratmilirining üstige qurulidu. Suning köp azliqigha qarap bir tashliq tügmen, ikki tashliq tügmen... Dep ayrilidu. Bir tashliq tügmen éhtiyajliq bolghan suning miqdari belgilik bolghachqa, eger östengde artuq su bolsa tügmen norining yénidiki chüshürge arqiliq tengsheydu. Adettiki tügmen tügmenxana (ügüt tazilap teyyarlan'ghan dan qoyush öyi, un tartishqa kelgenler yatidighan öy we un tartish öyi qatarliq böleklerge bölünidu), nor, taqaq, chaq, tash, süken, chanaq, chéqilduruq, xampa, elgek, qoparghu... Qatarliqlardin terkib tapidu. Tügmenchi belgilik hüner – téxnikigha ige bolghan kishi bolup, u belgilik qerelde tashni chüshürüp chékip turidu. Shu arqiliq uning süpetlik bolushigha kapaletlik qilidu.

Uyghurlar olturaqlashqan yéza – kentlerning mutleq köpchilikide su tügmini bolup, zamaniwi un zawutliri qurulushtin burun xelqimiz asasen tügmen'ge tayinip ozuqlinish mesilisini hel qilghan. Jenubiy shinjangda ‹tügmenbéshi›, ‹tügmenlik›, ‹yaqitügmen›, ‹tügmen'ériq›, ‹qoshtügmen›, ‹janggaltügmen›, ‹qiriqtügmen› qatarliq tügmen'ge alaqidar nam bilen atilidighan yéza – kentlerning nahayiti köp bolushimu uyghurlarning maddiy adetliri ichide tügmenchilikning alahide rol oynighanliqini körsitidu.

Dewrning tereqqiyatigha egiship, yerlik tügmenlerning sani burunqigha qarighanda azlap ketken bolsimu, lékin xelq ammisi zawut unigha qarighanda tügmen unini etiwarliq bilidu.

Idiqut baghridiki keshpiyatlar

Idiqut – qedimki uyghurche söz bolup, menisi ‹bext (qut) bergüchi tengri›démektur. Bu jay hazirqi turpan oymanliqini körsitidu. Turpan oymanliqi déngiz yüzidin bir yüz ellik töt métir chongqur bolup, qurghaq hawa kilimatigha ige.

Idiqut – uyghurlarning eng qedimki ana yurtlirining biri bolup, bu jayning nechche ming yilliq parlaq medeniyet tarixi bar. Hazirghiche izi öchmigen yarghol qedimki shehiri, idiqut xarabiliki, bézeklik ming öyi qatarliq asar etiqe orunliri idiqut medeniyitige guwahliq bérip turidu.

Idiqut uyghurliri qeyser we emgekchan xelq bolup, uzaq tarixtin buyan özgiche jughrapiyilik sharaitqa ige bu munbet zéminni güllendürüsh yolida nurghun keshpiyatlarni yaratqan, özige xas alahide mehsulatlarni ishlep chiqarghan. Mesilen:

Kariz

Kariz – idiqut xelqlirining pem – parasitining jewhiri we özige xas keshpiyati. Idiqut téghi baghridiki ejdadlirimiz özliri ijad qilghan mushu karizgha tayinip bu wadini bügünkidek munbet bostanliqqa, dunyagha meshhur ‹üzüm shehiri› ge aylandurghan. Shuning üchün idiqut xelqi karizni ‹hayatliq menbesi› dep teripleydu.

Téxi yéqinqi yillarghiche turpan wadisining asasliq su menbesi kariz idi. Kariz xuddi adem bedinidiki qan tomurlardek turpan, pichan, toqsun rayonlirigha merkezleshken.

Kariz, onlighan, yüzligen yer asti su quduqlirining öz ara tutashturulushidin yasalghan yer asti süyini yer üstige bashlaydighan ajayip möjizilik bir xil ériq bolup, u peqet idiqut baghrining yer tüzülüshige maslashqan.

Uzaq zamanlar ilgiri idiqut tagh baghrida suluq bulaq bolghan, esirlerning ötüshi bilen bulaq süyi yer üstige étilip chiqalmay, su qatlimi peslep ketken, kishiler suni chiqirish meqsitide yerni chongqur kolap, bulaq süyining rawan éqishigha kapaletlik qilghan. Buning bilen eng deslepki bir quduqluq kariz barliqqa kelgen. Kéyin suni köpeytish üchün quduq bilen quduqni bir – birige tutashturidighan yer asti ériq chépip, ériq ichidiki topilarni sirtqa yötkesh üchün ‹tünglük› achqan. Mushu tünglük arqiliq quduqni tutashturidighan yer asti qanalning topilirini yaghach chighriq yaki qol küchi bilen yer üstige tartip chiqarghan. Hazirghiche ‹yette qiz›ning tash heykili bar tagh baghridiki qurup ketken bir quduqluq, ikki quduqluq kariz izliri buni ispatlaydu. Karizlar yer tekshilikige asasen, égizliktin peslikkiche qarap kolinidu. Bagh teripi chongqur bolup, barghanséri téyizliship axir yer üstige ulinidu. Hazirghiche bu yurtta qézilghan karizlarning eng uzuni on kilométir etrapida bolup, ikki yüzge yéqin quduqi bar. Pichan nahiyisining chiqtim yézisidiki kichik karizning uzunluqi yette yérim kilométir bolup, bir yüz atmish besh quduqi bar. Pichan lemjindiki ‹septe gor› karizining uzunluqi 7.75 Kilométir bolup, bir yüz seksen quduq bar. Pichan dalankarizdiki ‹hulung› karizining uzunluqi sekkiz kilométir bolup, bir yüz toqsan besh quduq bar. Mushundaq karizlardin turpan wadisida nechchisi bolup, omumiy uzunluqi besh ming kilométirdin ashidu.

Kariz süyi hem soghuq, hem süzük bolghachqa, turpanning qiriq gradustin ashidighan yazning issiq künliride kariz ichige kirip olturush we su ichish, kishige huzur béghishlaydu.

Gerche hazir su qurulush eslihelirining zamaniwilishishigha egiship, turpan wadisining su mesilisi asasiy jehettin hel bolghan bolsimu, kariz idiqut baghrida yenila öz karamitini körsitip kelmekte.

Qisqisi, xuddi rusiye alimi grum grjimaylop éytqandek: ‹uyghurlarning ajayip parasetlik bilen turpanda ijad qilip chiqqan heywetlik qedimiy kariz su inshaati – uyghur millitining yéza igilikining nahayiti burunqi zamanlardila yüksek derijide tereqqiy tapqanliqini körsitidu. Uyghurlarning kariz misirliqlarning piramidasidin qélishmaydighan, qayil qilarliq küchke ige su inshaatidur›.

Er qaniti – at

At – insanlarning teripidin eng deslep qolgha ögitilgen haywanlarning biri. Atning köndürülüshi köchmen charwichilarning turmushida intayin muhim rol oynighanliqi éniq. Köpligen arxéologiyilik tekshürüshler netijisi shuni ispatlidiki, hazir dunyaning herqaysi jayliridiki atlar ottura asiyaning ottura qismidin tarqalghan. Atni köndürüshmu eng awwal mushu rayondin bashlan'ghan. Shuning üchün mushu rayonda tarixtiki ‹atliqlar medeniyiti› dep atalghan medeniyet dewri barliqqa kelgen.

At yalghuz charwichiliq igilikide kem bolsa bolmaydighan birdinbir ishlepchiqirish qorali bolupla qalmastin, belki yene déhqanchiliq igilikidimu eng muhim asasliq qoraldur. Shuning üchün uyghurlar qedimdin bashlap atni intayin ulughlap kelgen. Qedimki uyghur éoslirida atning obrazi hemmidin yuqiri turidu. ‹Oghuzname› éposida atmu xuddi ‹kök yayliliq böre›ge oxshash muqeddesleshtürülgen we ilahiylashturulghan. Uyghurlarning qedimki palchiliq kitabi ‹irq pütük›te at omumen yaxshiliq, bextning belgisi qilin'ghan. Uningdin tashqiri xelqimiz arisida qedimdin tartip bügün'giche ‹duldul› heqqide nahayiti köp qiziqarliq epsane – riwayet we chöchekler éqip yürmekte. Duldul chüshenchisi we étqadi mahiyette atning ilahiylashturulushi hésablinidu. At heqiqeten hemme haywanlardin küchlük we eqillik. Bizning ejdadlirimiz qedimdila atning ashu mahiyetlik alahidilikini chongqur hés qilip, uni özlirining qaniti dep hésablighan. Qedimki orxun uyghur xanliqi dewridila atni ulughlash étiqadi tüpeylidin tengriqut yaki serkerdiler ölse, ularning minidighan étinimu qoshup birge depne qilish aditi bolghan. Köpligen uyghur qebristanliqlirida atning bash söngikini menggü tash ornida békitip qoyush aditi hazirghiche dawamliship kelmekte. Qedimki dewrlerde yene xelqimiz atni muqim pul birliki ornida ishletken.

Uyghurlar atni heqiqeten qedirleydu. Atni urush yaki xarlashni eng chong gunah dep qaraydu. Ular atni mexsus éghilda etiwarlap baqidu. At éghilgha pat – pat isriq sélip turidu. Bolupmu minidighan atni tallashqa ehmiyet béridu. Bundaq atlarni dawamliq östenglerge apirip yuyup – tarap turidu. Yügen, éger jabduqlirinimu xillap, atqa téximu salapet kirgüzidu. Harwigha qatidighan atlarni alahide bézeydu. At göshi yéyish uyghurlarning étiqadida gerche men'i qilinmighan bolsimu, lékin atni öltürüp yéyish omumlashmighan. Bolupmu jenubiy shinjang uyghurliri at göshini asasen yémeydu.

Dewr tereqqiyatigha egiship bügünki künde qatnash ishliri asasen mashinilashqan bolsimu, lékin at özining rolini yoqatqini yoq. Belki yéza – qishlaqlarda hetta sheherlerde at harwiliri asasliq qatnash qorali süpitide xizmet qilmaqta. Xoten, qeshqer, aqsu, turpan qatarliq uyghurlar topliship olturaqlashqan sheherlerde kira mashiniliri bilen bes – beste qatnawatqan körkem at harwiliri özige xas milliy alahidiliki bilen chet ellik sayahetchi dostlarnimu özige jelp qilmaqta.

Qatnash – transport adetliri

Uyghurlarning en'eniwi qatnash – transportida töge kariwini bilen at – éshek karwanliri asasliq orunda turidu. Eyni mezgillerdiki ‹yipek yoli› sodisida uyghur sodigerlirining töge karwanliri ayighi üzülmestin nechche aylap yürüp, xelq'araliq quruqluq qatnishida ülge yaratqanliqi heqqide hemmige melum bolghan qiziqarliq xatiriler bar.

Töge ussuzluq we achliqqa berdashliq béreleydighan, yawash emma küchtünggür haywan bolup, u shinjangning jughrapiyilik sharaitigha nahayiti maslashqan. Shuning üchün ötmüshte shinjangning uzun yolluq qatnishida töge asasliq rol oynighan. Herqaysi yurtlarda uyghurlardin ataqliq tögichiler (karwan béshi) bolghan. Bolupmu kelpin nahiyisi, qeshqer konisheherning opal, tashmiliq rayonliri töge qatnishida meshhur bolup, bu jaylarda töge béqish we östürüshning özige xas bir yürüsh adetliri shekillen'gen.

Uyghurlarning qedimki qatnash aditi üstide söz achqanda, uyghurlarning tarixi éposi ‹oghuzname› ichidiki töwendiki abzaslar bizning diqqet – étibarimizni qozghaydu; Oghuzxanning leshkerliri ichide barmaqliq yosun billig dégen chéwer bir adem bolup, oghuzxanning urush gheniymetlirini toshushqa égiz bir harwa yasighan, harwigha jansiz ghenimetlerni qachilap, harwini janliq ghenimetlerge tartquzghan, nökerler we el – jamaet buni körüp heyran bolushqan, ularmu harwa yasighan, égiz harwa mangghanda, ‹qan'gha, qan'gha› dégendek awaz chiqarghanliqi üchün, uninggha ‹qan'gha› dep nam qoyushqan, oghuzxan bu harwini körüp külidu, éyttiki; ‹Qan'gha bilen jansiz gheniymetni janliq gheniymet sörep mangidiken, égiz harwini menggü untup qalmasliq üchün ‹qan'ghuluq sanga at bolsun› yuqiriqi parche arqiliq oghuz xaqan dewridila égiz chaqliq harwa qatnash ishlirida xizmet qildurulghanliqini bilgili bolidu. Mushu xil harwining keship qilinishimu muqerrerki, uyghurlar bilen munasiwetlik, jenubiy shinjang uyghurliri arisida ishlitip kéliwatqan ‹yar – yar harwa› shekil jehettin ‹qan'gha› bilen oxshashliqqa ige.

‹Yar – yar harwa› bezide ‹peyziwat harwisi› depmu atilidu. Bundaq harwigha at yaki öküz qétilidu. Chaqning diamétiri bir yérim métir etrapida bolup, chembiri sériq sögetning yaghichidin yasilidu. Harwa oqining uzunluqi ikki métir etrapida bolup, harwining jazisi shu oq üstige ornitilidu. Bundaq harwa topiliq yollargha mas kelgechke, yéza qatnishida asasliq rol oynighan.

Uyghurlar arisida harwining türliri köp bolup, sheher qatnishida mepe harwa keng omumlashqan. Mepe ‹yar – yar harwa›ning özgertip ishlen'gen yéngi nusxisi bolup, uningda asasen adem toshuydu. Mepe harwimu ikki chaqliq bolup, chaqning ‹diamétiri bir métir etrapida. Üsti kimir öy sheklide yasilip, yan teripige ikki köznek qoyulghan. Aldi teripige rexttin perde tartilghan bolup, adette töt adem olturushqa bolidu. Mepe harwa hüner – sen'et jehette körkem we nepis yasilidu. Mepige qatidighan atmu alahide xillinidu. Atning béshidin tartip quyruqighiche retlik halda yangaqtek mis koldurmilar ésilidu.

Mepidin bashqa yene ‹xadik harwa› mu keng omumlashqan. Xadik harwa ili, ürümchi, altay chöchek qatarliq sheherlerge keng tarqalghan. Xadik harwining chaqi töt bolup, aldi bilen chaqi kichik, keyni chaqi chongraq bolidu. Jazisi pesrek bolup, ishlitishke qulay, uninggha adette bir yaki ikki at qétilidu. On kishi olturushqa bolidu. U sheher qatnishidighan ‹aptobus›ning rolini oynap kelgen. Hazirmu turpan, qeshqer, yeken, xoten qatarliq sheherlerde xadik harwining özgertilgen shekli – ikki chaqliq yenggil harwa qoyuq milliy tüske ige bolup, turmushta qollinish dairisi intayin keng. Bügünki künde bu yerlik harwilar ‹toyota›, ‹xuangguen›, ‹santana› qatarliq zamaniwilashqan qatnash wastiliri bilen bes – beste köpligen chet'el sayahetchilirini özige jelp qilmaqta.

Char bazar

Char bazar – heptining herqaysi künliride bashqa – bashqa yerlerde bolup turidighan soda – sétiq bazirining nami. Bir yurtta herqaysi künlerning nami bilen bazar bolup turidu. Mushundaq bazarlarda aylinip yürüp tijaret qilghuchi ‹char bazarchi› dep atilidu. Ular ulagh yaki bashqa qatnash wastilirining yardimide, herqaysi bazarlarda seyyare tijaret qilidu.

Bazar küni ayrim – ayrim belgilen'gen orunlarda charwa mal baziri, juwa (ashliq baziri), gez mal baziri, cherchin mal baziri, köktat baziri, ayagh kiyim baziri, bash kiyim baziri, otun baziri, saman baziri, yagh baziri qatarliqlar bolushtin tashqiri, yene ashxana, nawayxana, qassap dukanliri bolidu. Etraptiki déhqanlar özi ishlep chiqarghan nersilerni bazar küni satidu we özige kéreklik nersilerni sétiwalidu. Beziler soda – sétiq üchün bazargha kélidu. Beziler soda – sétiq üchün bazargha kélidu. Beziler bolsa özi yaxshi köridighan samsa, gösh girde, kawap qatarliqlarni yéyish üchün kélidu.

Char bazarda turmushqa kéreklik nersilerning hemmisi bolidu. Shunga beziler char bazar küni yene bir bazar küni bolghuche yetküdek nerse – kéreklerni sétiwélip qaytidu.
Char bazar nahayiti qizip kétidu, meddahlar alahide sorun tüzüp dastan we jengnamilerni sözlep kishilerni tüzüp qoshqa soqushturidu, toxu soqushturidu, yene beziler téke oynitidu, darwazlar dargha chiqidu, wehakazalar.

Aile baqmichiliq

Uyghurlarda aile baqmichiliqi we mal bordash uzun tarixqa ige bolup, u alahide tereqqiy qilghan.

Uyghurlar sheherliship déhqanchiliq, qol hünerwenchilik we soda – sétiq bilen shughullinishqa bashlighandin tartip, ailiwi baqmichiliqni yolgha qoyup uni ishlepchiqirish, ozuqlinish we soda – tijaret ishliri üchün xizmet qildurghan.

Uyghurlar asasen kala, qotaz, qoy, toxu, ördek qatarliqlarni mexsus bordaydu. Kala, qoy bordash waqti 11– aydin 4 – ayghiche bolidu, mal bordash üchün pakiz, shamal ötüshüp turidighan öy teyyarlinidu. Mal oquri yaghachtin yasilidu. Mal turidighan jayning aldi égiz, arqisi pes bolidu. Mal bordighuchilar bordilidighan malning boyi, ustixan chongluqi, yéshi qatarliqlargha alahide diqqet qilidu. Bordilidighan malgha yawa ot – chöp, sésighan, qaqshal bolup qalghan yem – xeshek bermeydu. Quruq ot, béde, saman bérilgende ularni yuyup qatmal bolsa issiq sugha bésip yumshitip béridu. Bordalghan qoy, kaligha helep etkende képek bilen qonaq unini arilashturidu. Chünki, yalghuz képekla berse uning küchi bolmighachqa mal et almaydu. Eksiche yalghuz un berse malning ichini sürüwétidu. Qoygha qonaq bérishke toghra kelgende yarma qilip yaki qaynitip béridu, adette höl shapaq shaltaqni bermeydu. Bérishke toghra kelse aldi bilen shapaqni sayide qurutup su terkibi tügep shirshim bolghanda béridu.

Qoy semrishke bashlighandin kéyin aldidin yem üzmeydu. Yem – xeshekning köp xil bolushigha ehmiyet béridu. Mesilen, hazir béde bérilse arqidin adep, uningdin kéyin helep bérip arqidin sughiridu. Yem bérish jeryanida yemlerge tuz salidu yaki yalash üchün shor tuz qoyup qoyidu. Qoy semirip yétilishke bashlighanda uxlatmaydu. Belki ikki teripigiche taxta qoyup, qoyning éghirliqni kötürelmey yiqilip chüshüshining aldini alidu. Malning astini dawamliq qurutup turushtin tashqiri, burun, qulaq, tuyaqlirini tekshürüp malda peyda bolidighan herxil késelliklerning aldini alidu. Malning ishtihasi tutulsa, burnigha su méyi sürkep yaki piyaz yégüzüp ishtihasini achidu. Kala bordashmu ashu xilda bolup, yem – xesheklirige qonaq shéxi, méwilik derex yopurmaqliri qoshup bérilidu. Bordilidighan qoy künige ottura hésab bilen besh yüz gramdin sekkiz yüz gramghiche, kala bir yérim kilogiramdin ikki kilogiramghiche yem yéyishi lazim. Mushu xilda baqqan qoylarning omumiy éghirliqi bir yüz ondin bir yüz yigirme kilogram, gösh éghirliqi yetmishtin seksen kilogiramghiche, kalining gösh éghirliqi ikki yüz ellik kilogramdin üch yüz kilogiramghiche bolup yétilidu.

Uyghurlar adette, toxu, ördekni mexsus katek yasap, herbirini bir katekke solap aylanmaydighan qilip tughuzup qonaq xémirini échitip bérip bordaydu. Mushundaq usul bilen birer hepte ichide toxugha sekkiz yüz giramdin bir kilogiramghiche, bir ördekke bir kilogramdin bir yérim kilogiramghiche et qonduridu. Bu xil bordash qish künliri élip bérilidu. Herqaysi jaylarda mal bordashni kesip qilghan mexsus kishiler bolup, u soda – tijaretning bir xil shekli hésablinidu.

En'eniwi ziraet perwishi we ashliq saqlash

Uyghurlar turmushida déhqanchiliq ishlepchiqirish igiliki qedimki zamanlardin bashlap muhim orunni tutup kelgen. Bu jeryanda ular déhqanchiliqning bir yürüsh en'eniwi usullirini yaritipla qalmastin, shuning bilen birlikte yene ziraetlerni perwish qilish we ashliq saqlashning özige xas usuli we chare tedbirlirini ixtira qilghan.

Ziraet perwishi – shinjang chong quruqluqning merkizige jaylashqanliqi, déngiz – okyanlardin yiraq bolghanliqi üchün, bu rayonda ichki quruqluqqa xas tipik qurghaq iqlim shekillen'gen. Uning üstige töt pesilning perqi körünerlik bolup, tarim bostanliqi, ili wadisi we jungghar oymanliqliri élimizdiki meshhur ashliq makanliri hésablinidu. Uyghur déhqanliri öz rayonining tebiiyi sharaiti we iqlim sharaitigha asasen, ziraetlerni perwish qilish we uni ziyandash hasharatlardin saqlashning bir yürüsh en'eniwi yerlik usullirini tapqan.

Déhqanlar ziraetler yumran maysa mezgilide uning yopurmaqliri we gholida ziyandash hasharet asan peyda bolidighanliqini aldin mölcherlep, ziraetlerge muwapiq miqdarda kül chachidu yaki étiz béshigha külni döwilep, uni shamalning yönilishige qarap soruydu. Netijide kül ziraetke tekshi qonup, uningdiki hasharatlarni öltüridu. Uningdin bashqa ziraettiki ‹dat› chüshüsh késiligimu kül chéchish usuli bilen taqabil turidu.

Yene hawaning tasadipiy tinchiq bolushi bilen ziraetler üstide qanatliq hasharetlar peyda bolghanda, shamal yönilishide turup adrasman chakandisini köydürüp shamal küchi bilen étizliqni islap qurtni yoqitidu. Jenubiy shinjangda yaz ayliri köp chiqidighan issiq shamal destidin ziraetlerde asanla ‹hal késili› peyda bolidu. Bundaq peytte térek shaxlirini késip étizliqning shamal kélish yoligha qadap qoyidu. Bu issiq shamalning hal kélish yolini tosidu hemde shaxlar issiq shamalni özige sümürüwalidu. Déhqanlar arisida yene oxshighan ziraetlerge ‹köz tegmisun› (mahiyet hal chüshmeslik üchün) térek shaxlirining uchigha quraq latilardin tikilgen qorchaq ésip qoyush udumimu bar.

Chéketke ziraetlerning eng chong düshmini bolghachqa, déhqanlar chéketke yoqitishqa alahide ehmiyet bérip, chéketkining peyda bolush, köpiyish waqitlirini puxta igiligen. Déhqanlar chéketkining köpiyish waqtini 9 – 10 aylar dep békitidu. Uning tughush orni otlaq yaki yumshaq topa ariliri bolghachqa, chéketke tughush mezgilidin burun, uning uwisini qézip yoqitidu. Yoqalmighan chéketkiler 4–, 5– aylarda uwisidin chiqip ziraetke hujum bashlaydu. Bundaq chéketkilerni yoqitish üchün her yüz qedemge bir ghulach kenglikte, bir métir chongqurluqta ora kolap, kishiler her tereptin chéketkilerni qoghlap origha qamaydu. Andin origha ot qoyup, chéketkilerni otta örtep yoqitidu.

Ashliq saqlash

Uyghurlar adette ashliqni taghar, xanpa (yaghach sanduq), badang (chiwiq toqulma séwet) qatarliqlarda saqlaydu. Yötkesh imkaniyiti bolmighan köprek yirik ashliqni uzaq muddet saqlashqa toghra kelgende mexsus ora yasap saqlaydu. Ashliq orisi üchün quruq yer tallinidu. Ashliq orisi ikki xil bolidu. Biri, üsti ochuq tuz kolan'ghan ora, yene biri, ich gör qazghan'gha oxshash yasalghan geme, her ikkisining ichi teripi hak, tuz arilashturulghan samanliq lay bilen suwulidu. Bundaq suwaqtin chashqan, aghmighan qatarliq ashliq ‹oghri›liri ötelmeydu we ashliq buzulmaydu. Orining aghzi topa chüshmeydighan we hawa kirmeydighan qilip mehkem étilidu. Tarim etrapidiki qumluq kentlerde déhqanlar artuq éshincha ashliqlirini tal yaki toghraq chiwiqliridin yasalghan chong badang (gümbez shekilde toqulghan séwet)gha qachilap aghzini mehkem békitip, uni qum astigha kömüp saqlaydu. Bundaq saqlan'ghan ashliq nechche yillar tursimu buzulmaydu.

Bédik

Herqaysi rayonlardiki qoyuq yerlik we milliy tüske ige char bazar sodisining tereqqiyatigha egiship, soda ishida ikki terepni kélishtürgüchi bédik (dellal depmu atilidu) ler peyda boldi. Bédiklerning peyda bolushi bilen tawar almashturushning deslepki biwasite shekli (sodilashquchi A we B terep) wastilik shekilge özgerdi. Yeni bédikler charbazar sodisining mexsus bashqurghuchisi we teshkilligüchisi süpitide otturigha chiqip, satquchilar qolidiki tawarlarni kélishim bahada ötküzüwélip, istémalchilargha pütüshken bahada sétip bérish arqiliq, desmaye salmay ariliqtin ‹tapan heqqi› tapti. Bundaq soda shekli barghanséri adetke aylinip, bazar sodisigha kelgen kishiler özlirining satmaqchi bolghan tawarlirini aldi bilen ashu bédiklerge ötküzüp bérip, andin kéyin yene özlirige kéreklik boghan tawarlarni ashu bédiklerning qolidin alidighan boldi.

Uyghur rayonliridiki soda bazarliri tawarlarning türi boyiche (mesilen, otun – yaghach baziri, sanduq baziri, ketmen baziri, paxta baziri, ashliq baziri, qoy baziri, éshek baziri, at – kala baziri, yip baziri, xam (mata) baziri, quruq méwe baziri, sey – köktat baziri... Dégenlerdek) mexsus orun'gha jemlen'gen bolup, herqaysi bazarlarning özige xas bédikliri bolghan. Uyghurlar arisida köprek charwa baziridiki sodini kélishtürgüchilerni ‹bédik› dep atash omumlashqan. Bundaq kishilerning ismimu ‹palani bédik›, ‹pustani bédik› déyilip, bu atalghu shu xil kishilerning süpitige aylinip qalghan. Ular nahayiti timen, sodida chéwer hem sözmen bolup, bazargha kirgen herqandaq chong – kichik charwa shertsiz halda ‹bédik›ning qoligha tapshurulghan.

Bédiklerning sodini bashqurush aditi adette ikki xil shekilde bolatti: biri, mal igisi (satquchi) bilen ‹bédik› u malgha éhtiyajliq istémal qilghuchi (alghuchi)ni izdep, könglige pükken bahagha keltürüp satqandin kéyin, mal igisi bilen tüzgen baha kélishimi boyiche neqleshtürüp, qalghan paydisini özi alidu. Eger kélishken bahada satalmisa, satquchi bilen yene bir qétim kéliship, bahani muwapiq töwenlitidu yaki kéler qétimliq bazarghiche sétip qoyushqa borun (kapalet) bolup, malni özi élip qalidu. Ikkinchi xil shekil, mal igisi bilen ‹bédik› baha kélishimi tüzmestinla, ‹ bédik› uning mélini ötküzüwalidu. Mal alghuchini tapqandin kéyin, satquchi bilen alghuchini tennerx jehette neq meydanda öz ara kélishtüridu. Kélishtürüsh usuli köpinche ‹yeng sodisi› arqiliq bolidu. ‹Bédik› birdem satquchi bilen yeng ichide malning bahasini toxtitidu, yene bir dem alghuchi bilen yene shu usulda tilsiz kélishidu. Ishqilip bir amal bilen ikki terepni kélishtüridu. Xelq ichide herbir barmaqning muqimlashqan pul qimmiti bolup, chong – kichik barmaqlargha oxshashmighan derijide melum pul birlikining rolini oynaydu. Shundaq qilip ‹yeng sodisi› arqiliq ‹bédik› ikki terepni kélishtürgendin kéyin, adet boyiche satquchi bilen sétiwalghuchining ong qolini tutup, ‹yapirim, her ikkinglargha qotatsun!› dep , ularning aliqanlirini yer (tupraq)ge süridu. Sodigha tupraqni guwahchi qilish, uyghurlarning qedimki tupraqni ulughlash étiqadining örp – adettiki ipadisi hésablinidu. Buning bilen shu bir qétimliq soda ayaghlishidu. ‹Bédik›ning ejri üchün her ikki terep melum nisbette ‹shérinkane› béridu. Bezi rayonlarda ‹bédik›ning ‹salachiliq heqqi› shu malning békitilgen bahasigha qarap melum nisbetke muqimlashqan. Char bazar sodisidiki bu en'eniwi adet hazirghiche yerlik bazarlarda dawamliship kelmekte.

Uyghur Orup Adetliri namliq kitaptin elindi