Arxip: Yek Féw 25, 2007 8:42 am Mawzu: Dr. Memet Emin Bilen Sohbet
Doktor Memet Emin Bilen Söhbet (1-soal)
Muherrirdin: Essalamu eleykum, eziz qérindashlar! Biz bétimizdiki «Söhbet»ni dawamlashturushta, oxshash bolmighan mezmunlarning bolushighimu étibar bérishni muwapiq körduq. Muhitning nacharlishishi, yémekliklirimizdiki ximiyilik bulghima terkiblerning köpiyishi bilen, türlük tébbiy tedbirlerning qolliniliwatqinigha qarimay, késelliklerning kona we yéngi türliri birlikte saghlamliqimizgha tehdit sélip turmaqta. Netijide ilgiri 50-60 yashliq kishilerde bolidighan diabit (qent siyish) késilige oxshash késellikler bügünki künde yashlardila emes, hetta kichik balilardimu körülidighan boldi. Bu hal bizning turmushimizda kesp ehliliri derijiside bolmisimu, addiy puxra sewiyiside tébbiy sawatlarni igilep qoyushimizning zörülükini tonutti. Shuning bilen biz tébbiy aliy bilim yurtini püttürüp, deslepte Ürümchide doxturluq xizmitide bolghan, hazir bolsa Amérikida tébbiy ilim tetqiqati bilen shughulliniwatqan doctor Memet Emin ependi bilen bu toghriliq söhbetliship, söhbet mezmunini dostlargha sunush qararigha kelduq. Memet Emin ependi xelqimiz üchün tébbiy sawatlarning zörürlikini unutmay, mumkin bolghan imkaniyetlerdin paydilinip, tébbiy bilimge dair maqalilerni dawamliq élan qilip bizni xewerdar qilip keldi, biz uning bu minnetsiz emgekliri üchün chongqur teshekkürimizni bildürimiz. Memet Emin ependi dostlirimizning saghlamliqqa dair soallirini qarshi alidu we jawab béridu.
1. Soal: Erkin ependi bétimizge bergen jawabida chet ellerdiki Uyghur ziyaliylirini öz kechürmishliri dairiside terbiyiwiy ehmiyiti bar dep qarighan témilarda yézip wetendiki yashlargha teqdim qilishqa chaqirdi, siz chaqiriqqa qandaq qaraysiz?
Jawab: Yéqinda Erkin Sidiq ependi ishlirining shunche aldirashliqigha qarimay, "Söhbet"te özining kechürmishliri körgen-bilgenlirige birleshtürüp, yalghuz weten ichidiki yashlar üchünla emes, belki dunyaning hemme yéride yashawatqan yashlirimiz üchün alahide ehmiyetke ige bolghan mol mezmunluq jawabni bérip, yashlirimizning kelgüsi üchün qandaq asas sélishning yollirini körsitip berdi. Méningche bu nahayiti ehmiyetlik yaxshi bir bashlinish bolup, chet ellerdiki ziyalilarning öginishige erziydu. Erkin ependining chet ellerdiki Uyghur ziyaliylirini öz kechürmishliri dairiside terbiyiwiy ehmiyiti bar dep qarighan témilarda yézip wetendiki yashlargha teqdim qilish toghrisidiki chaqiriqini tamamen qollap quwwetleymen.
Biz chet elde yashawatqan ziyaliylar, eyni waqitta wetendin ayrilip chet elge seper qilish aldida gerche kelgüside weten we xelqim üchün undaq we bundaq xizmetlerni qilip bérimen dégendek her xil armanlarni qilghan bolsaqmu, biraq chet elge chiqqandin kéyin imkaniyetlirimizning cheklik bolushi qatarliq her xil sewebler tüpeylidin, weten we xelqimiz üchün köp ish qilip bérelmiduq. Hemmimizge melum bolghinidek, weten ichide chong ijtimaiy özgirishler bolup, xelqimiz yüksek bir riqabet dewrige yüzliniwatidu. Nurghun yashlirimiz 4 kocha éghizida qaysi yolgha méngishni bilmey ghanggirap qéliwatidu. Gerche hazir pütün dunya uchur dewrige yüzlen?gen bolsimu, her xil sharaitlar tüpeylidin weten ichidiki nurghun yashlar özige mas kélidighan yéterlik uchurlargha ige bolalmay, qaysi terepke méngishni bilelmey qéliwatidu. Bundaq bir sharaitta, chet eldiki her bir ziyaliyning öz imkaniyiti yar bergen daire ichide wetendiki yashlarni yaxshi uchurlar bilen teminlep, ularning toghra yolni tallishigha we kelgüsige yéterlik asas sélishigha yardemde bolush mes?uliyiti bar.
Biz gerche insanlar tarixigha özimizning parlaq medeniyitimiz bilen nurghun töhpilerni qoshqan bolsaqmu, biraq hazirqi zaman?gha kelgende, türlük sharaitlar tüpeylidin, tarixning köp keynide qélip qalduq. Biz emdi tirishmisaq, kéyinki ewladimizning kelgüsidin söz échish téximu qiyin. Xelqimiz tiriship bilim igileshke muhtaj, xelqimiz közini échishqa muhtaj, xelqimiz hazir yüzliniwatqan riqabette utup chiqishqa muhtaj, xelqimiz sirtqi dunyani chüshinishke muhtaj, bashqilarning qandaq yashawatqanliqini we özining qandaq yashawatqanliqini bilishke, öz medeniyitini we ixtisadini güllendürüshke, bashqilar qandaq yashighan bolsa shundaq yashashqa muhtaj, xelqimiz bashqilar qilalighan ishni ozlirimu qilalishigha muxtaj. Xuddi Erkin ependi ?Söhbet? te éytqandek Uyghur xelqi döt xelq emes, bashqilar qilalighan ishni Uyghur xelqimu qilalaydu. Bashqilar hawada uchsa, marislargha chiqsa, dunyani zilzilige keltüridighan yéngiliqlarni keshp qilsa, Uyghurlarningmu qilghudek eqli qabiliyiti bar, biraq peqet buninggha yéterlik sharait yoq. Undaqta bundaq sharait qandaq kélidu? Bu sharahitni kimler yartip biridu? Bu sharait peqet özimizde, özimizning tirishchanliqida. Bizge Xudadin bashqa medet bergüchi we yardem qilghuchi peqetla özimiz. Biz bundaq sharaitlargha ige bolush üchün, bir niyet bir meqsette tirishishimizgha we bir-birimizge yar-yölekte bolushimizgha toghra kélidu. Biz peqet shundaq qilghinimizda andin yuqiriqi pursetlerni yaritalaymiz. Biz peqet bir pütün gewde bolup, tirishchanliq körsetkinimizde, andin özimizning parlaq kelgüsini yaritalaymiz.
Herqandaq ademning hayatida melum hel qilghuch rol oynighan adem yaki shey?i bolidu. Bu hel qilghuch rol oynighan adem yaki shey?ining oynighan roli selbiy bolushimu mumkin, ijabiy bolushimu mumkin. Eger u ijabiy bolsa kishilerning pütün kelgüsige ijabiy tesir körsitishi mumkin; eger selbi bolsa kishilerning pütün kelgüsige selbiy tesir körsitishi mumkin. Men kichik waqtimda turmushtiki birdin-bir köngül achidighan nerse yeni méni xushal qilidighan nerse kino bolup, kino körüshke bekla hewes qilattim. U chaghlarda yaxshi bir kinoni körüsh anche asan bolmighachqa we kino qoyidighanlarning künde qoyulghan kinolarning hemmisini bimalal körüwéridighanliqini körüp, ulargha bekla hewisim kéletti. Shuning bilen bara-bara chong bolsam choqum kino qoyudighan adem bolimen dep irade baghlidim. Sel chong bolghandin kéyin mashinigha qiziqip qaldim we shopurlarning mashina heydep xalighan jaygha baridighanliqini körüp, shopurlargha hewes qildim, shuning bilen shopur bolush qararigha keldim. Toluqsiz ottura mektepni püttürüp, téxnikomgha imtihan berdim, gerche imtihandin ötken bolsammu, biraq chaqiriq qeghizi kelmidi. Shuning bilen oqushtin waz kéchip, birer xizmet tépip ishlesh qararigha keldim. Bu chaghda méning kéyinki hayatimda chong özgirish peyda bolushigha sewep bolghan bir ish yüz berdi. Oqutquchum öydikilerge xizmet ishlep, meyli manga téxnikomdin chaqiriq qeghizi kelsun kelmisun, méning toluq otturida dawamliq oqushumning bek muhimliqini, bolmisa méning israp bolup kétidighanliqimni ulargha uqturdi we ularni maqul keltürdi. Shuning bilen men bashqilardin 3 ay kéchikip toluq otturigha kirdim, toluq otturini nahayiti yaxshi netije bilen püttürüp, ichkiri ölkilerdiki dangliq doxturluq mekteplirige ötken birinchi türküm oqughuchilar qatarida ichkirige oqushqa bardim.
Ösüp-yétiliwatqan bir yashqa nisbeten, bu yashning etrapidiki muhit, uning qelbidiki kishi we bu kishidin alghan tesirati, u yashning kelgüsi yolni qandaq tallishida nahayiti chong rol oynaydighan bolup, eger bu yashning etrapida muweppeqiyet qazan?ghan kishiler bolsa, yaki u yash shundaq kishilerni bilse, ularni özige ülge qilishi, ularning basqan izini bésishni özining kelgüsi meqsidi qilishi mumkin. Shuning bilen bu yash shu meqsidige yétish üchün tirishishi mumkin. Bizde hazir shu yashlirimizgha ülge bolalaydighan, shu yashlirimizning kelgüsige biwasite tesir körsiteleydighan ademler yaki shundaq obrazni yaratqanlar nahayiti kem bolghanliqi üchün, nurghun yashlirimiz özige kimni ülge qilishni bilmeydu. Bezi teshwiq qiliniwatqan öginish obrazlar, emeliyettin bek yiraq bolghachqa yaki yashlar qelbidin yéterlik orun alalmighanliqi üchün, ünümi dégendek bolmaywatidu. Bundaq, bir xil ehwal astida, chet eldiki Uyghur ziyaliyliri wetendiki yashlar arisida özining obrazini tiklishi, ulargha yaxshi ülge bolushi nahayiti muhim. Buningliq üchün, chet eldiki her bir Uyghur ziyaliy imkaniyiti yetken daire ichide, öz kechürmishliri bilen birleshtürüp terbiyiwiy ehmiyiti bar dep qarighan témilarda yézip wetendiki yashlargha teqdim qilishi, wetendiki yashlarni özlirining chet ellerde qolgha keltürgen netijiliridin xewerdar qilish arqiliq ularni righbetlendürüshi, ulargha ümid béghishlishi, ularning kelgüsi hayatigha ijabiy tesir körsiteleydighan obrazlarni yaritishi tolimu zörür.
Tehrir: Muxbir
Eng axirqi qétim Bashqurghuchi teripidin She May 05, 2007 11:14 am da özgertildi, jem'iy 1 qétim özgertildi.
2. Soal: Élan qilghan maqaliliringizdin sizning tébbiy sahediki kesp ehli ikenlikingizni bilduq, siz bilen chongqurraq tonushsaq deymiz? (Terjimihalingiz, oqush, ilmiy tetqiqat ehwalingiz toghrisida melumat bersingiz)
Jawab: Men 1983-yili ottura mektepni püttürgendin kéyin, ichkiridiki bir tébbiy uniwérsitétige oqushqa bardim, 1991-yili tébbiy uniwérsitétni püttürüp, Ürümchidiki bir doxturxanining tashqi bölümide tashqi bölüm doxturi bolup xizmet qildim.
1999-yili 2-ayda Amérikigha kelgen bolup, 1999-yili 3-aydin din 2001-yili 8-ayghiche Amérikining New York shehiridiki Columbiye Uniwérsitétida yardemchi tébbiy tetqiqatchi bolup ishlidim we hüjeyre perde diwaridiki su, kaliy, natriy, xilor qanili (Water and Potassium, Sodium, Chloride Channel) üstidiki tetqiqatqa qatnashtim. Bu 2 yildin artuq waqit jeryanida men qatnashqan tetqiqat netijisidin, aldi-keyni bolup Amérika we En?gliyediki munasiwetlik kespiy jornallarda 4 parche ilmiy maqalem élan qilindi; Undin bashqa 5 parche ilmiy maqalem Amérikida échilghan her xil xelq?araliq ilmiy muhakime yighinlirida élan qilindi.
2001-yili 9-aydin 2004-yili 8-ayghiche Columbiye Uniwérsitétining Öpke Késellikler Tetqiqat Tejribexanisida Post-doc bolup ishlidim we bu 3 yil jeryanida öpke qildam qan tomur diwari ichki perde hüjeyrisi (lung micro vascular endothelial cells) ning méxanikiliq nepeslendürüsh (mechanical ventilation) keltürüp chiqarghan zexmige bolghan inkasi we öpke qildam qan tomur diwari ichki perde hüjeyrisi bilen aq qan hüjeylirining munasiwiti (the interaction between leukocyte and endothelial cells) boyiche mexsus tetqiqat bilen shughullandim. Bu 3 yil jeryanidiki tetqiqat netijisi arqiliq yézip chiqqan maqalilerdin biri Amérikidiki munasiwetlik jornalda élan qilindi, yene biri hazir neshr qilinish aldida. Undin bashqa 7 parche ilmiy maqalem Amérikida échilghan her xil xelq?araliq ilmiy muhakime yighinlirida élan qilindi.
3. Soal: Hazir yurtimizda yürek, qan tomur késellikliri, sémizliktin kélip chiqidighan késellikler barghanséri kishilerning köz aldida peyda bolidighan qorqunchluq sual bolup qaldi. Bularning aldini élish-dawalash jehette tébbiy sahening qandaq qarashliri bar?
Jawab: Yürek qan tomur késelliklirining türi gerche nahayiti köp bolsimu, biraq Tajisiman Yürek Qan Tomur Késili (coronary artery disease, 冠心病),Yuqiri Qan Bésimi (high blood pressure, 高血压), Qizil Qan Tomur Qétishiwélish (atherosclerosis, 动脉硬化症), Minge Qan Tomur Késelliki yaki sekte (stroke, brain attack, 中风, 脑血管意外) qatarliq bu 4 xil késellik Uyghur élide eng köp uchraydighan yürek, qan tomur késellikliri bolup, ular birbiri bilen zich munasiwetlik. Bu késelliklerning peyda bolushidiki asasliq seweblerni töwendiki bir nechche tereplerge yighinchaqlashqa bolidu.
1. Kishilerning irsiy alahidiliki. Bezi kishilerning bu késellerge giriptar bolush nisbiti bashqilardin yuqiri bolidu. Yeni ata-anisi yürek qan tomur késelliklirige giriptar bolghan bolsa, ewladlarning bu xil késelliklerge giriptar bolush nisbiti yuqiri bolidu.
2. Kishilerning yéshi. Yürek qan tomur késelliklirige giriptar bolghuchilarning köpinchisi 40 yashtin yuqirilar bolup, yashning chongiyishigha egiship, kishilerning bu késelge giriptar bolush nisbiti yuqirilap baridu. 20 yashtin töwendiki kishilerde yaki kichik balilar bu xil késelliklerge giriptar bolmaydu.
3. Kishilerning yémeklik aditi. Köp miqdarda gösh we may, bolupmu haywanlarning toyun?ghan méyini köp istémal qilghan kishilerning bu késelliklerge giriptar bolush nisbiti yuqiri bolidu.
4. Sémizlik we beden éghirliqi. Sémiz we beden éghirliqi heddidin ziyade yuqiri bolghan kishilerning bu xil késelliklerge giriptar bolush nisbiti yuqiri bolidu.
5. Tamaka chékish. Tamaka chekküchilerning bu xil késelliklerge giriptar bolushi, bolupmu yürek sanjiqi (angina, 心绞痛) ning qozghilish nisbiti yuqiri bolidu.
6. Turmush aditi. Heriket qilish we beden chéniqturush kem bolghan, turmushi qalaymiqan yaki ritimsiz bolghan kishilerning bu késelliklerge giriptar bolush nisbiti yuqiri bolidu.
7. Rohiy jehettiki bésim, köngül aghriqi, turmush we xizmet jiddiychiliki, heddidin ziyade charchap kétish we harghinliq, bu késelliklerning ushtumtut qozghilishigha sewebchi bolidighan asaliq amillar hésablinidu.
Undaqta bu késellikler qandaq peyda bolidu? Bularni bilish üchün aldi bilen yürek qan tomurning tüzülishi we bedendiki xizmet ehwali bilen tonushup ötüshke toghra kélidu. Balaghetke yetken kishilerning yürikining chongluqi adette öz mushti bilen teng chongluqta bolup, kökrek qismining sol teripige jaylashqan. Yürekning ichide 4 boshluq bar bolup, ular ong, sol qérinche we ong sol dalanchilardin ibaret. Ular ayrim-ayrim halda bedenning herqaysi jayliridin kök qan tomur arqiliq qaytip kelgen oksigénsiz qanni yürekke yighip, andin öpke qizil qan tomuri arqiliq öpkige yollash shundaqla öpke kök qan tomuri arqiliq öpkidin kelgen oksigénliq qanni yürekke toplap andin qizil qan tomur arqiliq bedenning herqaysi jaylirigha yetküzüp bérish arqiliq bedenning her qaysi qismidiki ezalarni qan bilen, shundaqla qan arqiliq kéreklik oksigén we ozuqluq maddilar bilen teminleydu. Qizil qan tomur yürektin yiraqlashqanséri kichiklep bérip, axirida qildam qan tomurlirigha tutishidu. Kök qan tomuri bolsa qildam qan tomurdin bashlinip, yürekke yéqinlashqanséri yoghinap bérip, axirida yürekke tutishidu. Yürekni qan bilen teminleydighan qan tomur tajisiman qan tomur dep atilidighan bolup, ong, sol ikki tajisiman qizil qan tomuri (coronary artery, 冠状动脉) we ong, sol ikki tajisiman kök qan tomuridin (coronary vein, 冠状静脉) ibaret 4 chong qan tomur, nurghun kichik qan tomur we qildam qan tomurlarni öz ichige alidu. Sémiz kishilerning yaki gosh-mayni köp istémal qilidighan kishilerning qénida köp miqdarda kolestirol (cholesterol, 胆固醇) we maylar (fatty substances, 脂肪) bolup, éhtiyajdin artuq bu kolestirol we maylar asta-asta qan tomur diwarigha olturushup, qan tomurni taraytidu we qan tomurning ilastikiliqini töwenlitiwétidu, shuning bilen qan tomur asta-asta qétishidu, qan tomurdiki qanning éqish sür?iti astilaydu, qan asta aqqan jaylarda qan uyushup qélish yüz béridu, netijide munasiwetlik ezalargha qan yétishmeslik, qanning qan tomurgha bolghan bésimi éship kétish qatarliq aqiwetlerni keltürüp chiqiridu, shuning bilen her xil yürek qan tomur késillekliri kélip chiqidu. Undin bashqa qan éqimidiki ushshaq may parchiliri, qan tomurdin ajrap chüshken toqulma parchiliri, qan éqimigha egiship, diamétiri kichik bolghan melum qan tomurgha barghanda, bu qan tomurlar tosilip qélip, bu qan tomurlar arqiliq qan?gha ige bolidighan ezalargha qan yétishmeslik kélip chiqidu. Eger bu xil ehwal yürektiki qan tomurda yüz berse, yürek sanjiqini, hetta éghir bolghan yürek muskullirining ölüshini keltürüp chiqiridu. Eger bu xil ehwal mingidiki qan tomurda yüz berse, bir qisim mingining ölüshini keltürüp chiqirip, méyip bolush, gep qilalmasliq, es-hoshini yoqitish, chong-kichik teritini kontrol qilalmasliq, éghir bolghanda ushtumtut ölüp kétish qatarliq aqiwetlerni keltürüp chiqiridu. Eger bu xil ehwal öpkidiki qan tomurda yüz berse, öpkining melum qismining ölüshini keltürüp chiqirip, kökrek qattiq aghrish, démi siqilish, nepes alalmay qélishtek aqiwetlerni keltürüp chiqiridu.
Undaqta qaysi amillar qandiki kolestirolning miqdarini ashuruwétidu? Nurghun amillar qandiki kolestirolning éship kétishige seweb bolidu. Bu amillarning ichide beziliri kishilerning kontrolliqida bolidu, beziliri kishilerning kontrolluqidin halqip ketken bolup, aldini élish sel qiyin. 1. Yémek-ichmek. Eger köp miqdardiki toyun?ghan may (saturated fat, 饱和脂肪) we köp miqdardiki kolestirolni istémal qilsingiz, qandiki kolestirolning miqdari éship kétidu.
2. Kündilik heriket. Kem heriket qilidighan yaki normal beden chiniqturushqa qatnashmaydighan kishilerning qénidiki omumiy kolestirol yuqiri bolidu.
3. Beden éghirliqingiz. Éghirliqingizning normidin éship kétishi qandiki kolestirolni yuqirilitidu.
5. Bezi kishilerning turmush aditide dawamliq mayliq yémekliklerni istémal qilidighan we heriketni kem qilidighan adet bolghachqa, kolestirol yuqiri bolidu.
6. Yeni bezi kishiler, bolupmu ailiside qent siyish késili bolghan kishilerning qandiki triglyceride, 甘油三酯 dep atilidighan bir xil may maddisining miqdari yuqiri bolghanliqi üchün, kolestirolning miqdarini ashuriwétidu. Undaqta yürek qan tomur késelliklirige giriptar bolushtin saqlinish üchün qandaq qilish kérek? Herqandaq késellikke nisbeten késellikning aldini élish yaki késelliktin saqlinish, késellikni dawalashtin muhim bolup, hazirqi zaman tébbiy ilmining eng axirqi meqsidi késellikni dawalash emes, belki qandaq qilip késelliklerning aldini élish. Késelliklerni dawalash bolsa, késelliklerning aldini élish meghlup bolghandin kéyin qollinilghan bir xil wasite. Tébbiy sahediki mutexessisler kishilerni yürek qan tomur késellikliridin saqlinishta we uni dawalashta töwendikilerge diqqet qilishqa chaqiridu. 1. Yémeklik aditini özgertish, töwen mayliq, töwen kolestirolluq, töwen shékerlik, yuqiri aqsilliq yémekliklerni istémal qilish, mayliq göshni, qoy, kalining böriki, jigiri, öpkisini, minge we iliklirini az istémal qilish, yaki istémal qilmasliq, eger gösh istémal qilishqa toghra kelse oruq göshni, uchar qush we déngiz haywanliri göshini istémal qilish, köktatlarni we ösümlük yémekliklirini nisbeten köp istémal qilish kérek.
2. Tuzni heddidin ziyade köp istémal qilmasliq kérek. Kishilerning tamaqning tuzigha bolghan qarishi we telipi oxshash bolmaydighan bolup, uzun muddet tuzni köp istémal qilishqa adetlen?gen kishilerge nisbeten, tamaqtiki tuz gerche normidin éship ketsimu tuzluq bilinmeydu. Uzun muddet köp miqtarda tuz istémal qilghanda qan bésimi yuqiri bolushni keltürüp chiqiridu.
3. Qandiki kolestirol yuqiri bolsa, eng yaxshisi her xil wasitilerni qollinip, qandiki kolestirolni waqtida normal dairige chüshürüsh kérek. Eger qandiki kolestirol yenggil derijdin ottura hal derijigiche yuqiri bolsa, aldi bilen yémeklikni kontrol qilish arqiliq qandiki kolestirolni töwenlitish kérek, eger qandiki kolestirol éghir derijigiche yuqiri bolsa yaki yémeklik arqiliq töwenlitish qiyin bolghanda dora arqiliq qandiki kolestirolni töwenlitip, normal dairige ekélish kérek.
4. Éghirliqini muwapiq kontrol qilish, heddidin ziyade semrip kétishning aldini élish, muwapiq beden chéniqturup turush kérek.
5. Tamaka chekmeslik, eger tamaka chékishke adetlen?gen bolsa amal bar tamakini tashlash kérek.
6. Hedidin ziyade köp haraq ichmeslik kérek
7. Rohiy jehette bek jiddiyleshmeslik, alahide charchap ketmeslik, xizmet, beden chéniqturush we aram élishni muwapiq birleshtürüsh kérek. Birer ishlargha bek qayghurup we achchiqlinip ketmeslik, keypiyatni yaxshi tutush, turmush ritimliq bolush kérek.
8. Yürek qan tomur késellikliride bolidighan herqandaq alametlerge sel qarimasliq, démi siqilish, béshi qéyish, bash aghrish, közi torlishish, kökrek qismi chingqilip aghrish qatarliq alametler körülgende, derhal doxturgha körünüsh, hergizmu yaxshi bolup kétermen dep, késelni dawalashta eng muhim bolghan deslepki qimmetlik pursetni qoldin ketküzüp qoymasliq kérek.
9. Qan bésimini yaxshi kontrol qilish kérek, eger qan bésimi yuqiriliqi bayqalsa, waqtida dora yep, normal dairide kontrol qilish kérek. Dawalash jeryanida qan bésimigha asasen dorining miqdarini tengshep turush, biraq dora ishlitishni pütünley toxtitip qoyushtin saqlinish kérek.
10. Yürek késilige giriptar bolghanlar, waqtida dora yep, munasiwetlik alametlerni yaxshi kontrol qilishi, yürek sanjiqining qayta qayta qozghilip, yaman aqiwet élip kélishning aldini élishi kérek. Tajisiman Yürek Qan Tomur késilige giriptar bolghanliqigha éniq diagnoz qoyulghan kishiler, yaki yürek sanjiqi qozghilip baqqan kishiler, yürek sanjiqini kontrol qilidighan dorini daim yénidin ayrimasliq kérek. Yürek sanjiqi qozghalghanda yaki qozghilish aldida derhal dora ichip, yürek sanjiqi qozghilishning aldini élish yaki derhal kontrol qilish kérek. Hazir yürek sanjiqigha ishlitidighan dora ikki xil bolup, bir xili til astigha sélip shümeydighan tablét, yene bir xili éghizigha pürküydighan suyuqluq. Bu xildiki dorining ünümi nahayiti téz bolup, waqtida ishlitilse késellik alametliri 2, 3 minutqa qalmay yaxshilinishqa bashlaydu. Eger yénida dora bolmay yaki dora waqtida ishlitilmise, éghir aqiwet kélip chiqishi, hetta ölüp kétishi mumkin.
Tébbiy dawalash téxnikisi uchqandek tereqqiy qiliwatqan, uchur dunyasida yüksek özgirishler boluwatqan bügünki dewrde, xelqimiz arisida özige qandaq nersilerning menpeet qilidighanliqini we qandaq nersilerning ziyan qilidighanliqini bilmeydighan, Ulugh Hekim Ibinsina eytqandek iptidaiy sewiyede yashawatqan kishiler az bolmisa kérek. Bezi kishiler saqliqni saqlash jehette eng töwen derijidiki sawatqimu ige bolmighanliqi üchün, saqlinish tamamen mumkin bolghan bezi késelliklerge giriptar bolghan bolsa, yene beziler dawalash tamamen mumkin bolghan bezi késelliklerni waqtida dawalatmay ölüp kétiwatidu. Bezi kishiler késel bolup qalghanda, doxturgha bérip körünüshning ornigha, yenila xurapiy usullarni qollinip, késelni dawalitishning eng yaxshi pursitini qoldin bérip qoyuwatidu.
Men Ürümchide doxtur bolup ishlewatqan chéghimda, bélining ong teripi uzun muddet aghrighan we yéqindin béri qorsighining ong teripi bara-bara yoghinap qalghan bir bimar doxturgha körün’gili kelgen idi. Kéyin tekshürüsh we opératsiye qilish arqiliq, bu bimarning ong tereptiki börekte 4.5 kilo etrapida su (süydük) we 103 tal tash barliqi éniqlandi. Kéyin men nurghun izdigen bolsam, biraq bir börekte bundaq köp su we bundaq köp tash doklat qilin’ghan maqalilerni tapalmidim.
Adette börekte késel peyda bolup nurghun yillar dawam qilghandin kéyin andin bu ehwalgha tereqqi qilishi mumkin, biraq kishiler börek késilige giriptar bolghanda, bolupmu börekte tash peyda bolghanda, her xil biaramliq tüpeylidin bundaq uzun saqlap turmayla, doxturgha bérip dawalatqanda, késelning bu derijide tereqqiy qilish pursiti nahayiti töwen bolidu. Undaqta bu bimar néme üchün késili shu derijide éghirlashqiche doxturgha körünmidi we uninggha nisbeten shunche sel qaridi? Buni töwendiki 3 xil éhtimalliq arqiliq chüshendürüsh mumkin. Birinchi éhtimalliq nadanliq, yeni öz késilige nisbeten héchqandaq sawadi bolmasliq, özlükidin yaxshi bolup kéter dégendek qarashlar bilen, öz késilige sel qarap, dawalatmasliq. Ikkinchi éhtimalliq yoqsizliq, yeni bu bimar gerche öz késilini bilip tursimu biraq ixtisadiy jehettiki yoqsizliq sewebidin doxturgha bérip körünelmeslik. Üchinchi éhtimalliq ünümluk dawalitish mumkin bolmasliq, yeni doxturxana we doxturning téxnikisining alahide töwen bolushi sewebidin késelni waqtida éniqlap tapalmasliq we yaki ünümluk dawaliyalmasliq. Meyli qaysi seweb asasiy orunda tursun, bimarning késilining shunche éghirlishishida, bimarning nadanliqi yeni öz késilige sel qarishi xéli chong salmaqni igileydu.
Herqandaq bir ademge nisbeten saghlamliq hemmidin muhim, saghlamliqning özi cheksiz bayliq, saghlam bolmighan bir ademning herqandaq bir ishtin söz échishi asasen mumkin emes. Undaqta qandaq qilghanda saghlam yashighili bolidu? Saghlam yashash kishilerning saghlamliq jehettiki sawatliri, késelliktin saqlinishqa we uni dawalshqa tutqan pozitsiyesi, ixtisadi ehwali, yashawatqan jem’iyetning parawanliqi, tébbiy tekshürüsh, dawalash téxnikisi qatarliq köp xil amillar bilen munasiwetlik bolup, bularning ichide kishilerning saghlamliq jehettiki sawatliri, késelliktin saqlinishqa we uni dawalshqa tutqan pozitsiyesi xéli chong salmaqni igileydu. Kishiler késel bolghanda meyli u kishi saghlamliq jehette melum sawatqa ige bolsun, yaki bolmisun, eng axirida haman doxturgha bérip körünidu, biraq érishken netijisi jehette melum perqler bolidu. Eger bir kishi melum derijide tébbiy sawatlargha ige bolsa, özini qandaq qoghdashni bilse, bezi késelliklerdin saqlinalishi mumkin we yaki nurghun késelliklerge giriptar bolush éhtimalliqini töwenlitelishi mumkin. Eger tébbiy jehette sawadi bar bir kishi birer késelge giriptar bolghanda, waqtida doxturgha körünüp, waqtida dawalitishi shundaqla dawalashning ünümini kötürüshte melum aktip rol oynishi mumkin.
Mesilen, Yürek Qan Tomur bölümining bir doxturi künige 20 neper yuqiri qan bésimi bar bimarni körgen bolsa, késellik ehwali chong perqlinip ketmeydighan mutleq köp sandiki bimargha oxshash miqdardiki oxshash dora bérishi mumkin, biraq doxturning nezeridiki oxshash késelge giriptar bolghan bu bimarlarning emeliy ehwali bir- biri bilen pütünley oxshiship kétishi natayin. Yuqiri qan bésimi (High blood pressure or hypertension 高血压), tajisiman yürek qan tomur késili (coronary artery disease, 冠心病, shiker siyish késili (Diabetes, 糖尿病) qatarliq asta xaraktérlik késellerni dawalighanda, her bir ademning emeliy ehwaligha asasen bir ömür dawalinidighan bolup, her bir ademning emeli ehwaligha asasen dawalashta, u bimarning oynighan roli nahayiti chong; yeni bimar doxtur bilen maslashqan halda, özige eng muwapiq dora we dora miqdarini tépip chiqip, xaslashturulghan halda dawalash bekmu zörür.
Her bir ademning hayatliqi we saghlamliqi doxturgha mensup bolmastin belki her bir ademning özige mensup. Késelni dawalash doxturning mes’ulyiti dep qarap, pütünley doxturgha tayinish, méningche ünümlük usul emes. Kishiler birer késelge giriptar bolghanda, özi giriptar bolghan késel toghrisida doxturni toluq we toghra uchur bilen teminlesh, doxtur bilen öz’ara maslishish qatarliqlar arqiliq dawalash ünümini heqiqiy türde yuqiri kötürgili bolidu. Shunga her bir adem aldi bilen melum derijide saghlamliq sawatlirigha ige bolushi, özining salametlikini we hayatini qandaq qedirleshni, qandaq qoghdashni bilishi kérek. Her bir ademning késelliktin qandaq saqlinishni, késel bolghanda qandaq pozitside bolup, qandaq heriket qollinishni bilishi nahayitimu zörür.
2. Beden éghirliqingizni muwapiq kontrol qilip, heddidin ziyade semrip kétishning aldini éling. Sémizlikni turmush bayashatliqining netijisi dep qaraydighan qarashni özgerting.
3. Ussuzluqni yéterlik istémal qiling. Adette adem bedinidiki artuq su maddisi ter we süydük arqiliq beden sirtigha chiqip kétidighan bolup, ussuzluqni köp istémal qilghanda bedendiki qalduq we zeherlik maddilar ter we süydük arqiliq waqtida tazilinip chiqip kétidu, börek we süydük yolida asan tash peyda bolup qalmaydu.
4. Ichimlikni heddidin ziyade qiziq ichmeng. Chay, shorpa yaki suyuq ashni heddidin ziyade qiziq ichishke adetlen’gen kishilerning qizil önggech perdisi zexmige uchrap, qizil öngkech rakigha giriptar bolush éhtimalliqi yuqirilaydu.
5. Tuzni köp istémal qilmang. Tuz turmushta kem bolsa bolmaydighan muhim madda, biraq adem tuzni normidin artuq istémal qilghanda, qan bésimi yuqirilap, bezi yürek qan tomur késilinng kélip chiqishigha seweb bolidu.
6. Heddidin ziyade köp haraq ichmeng, shundaqla bashqilarni haraq ichishke zorlimang. Uzun muddet köp miqdarda haraq ichken kishiler jiger qétishish, ashqazan késili, qol titresh qatarliq késellik yaki aqiwetlerge asan giriptar bolidu.
7. Xam yémeklik bolupmu xam gösh bilen pishshiq yémeklikni birge qoymang. Xam yémeklik bolupmu xam göshning terkibide bezi baktiriye yaki kichik qurutlar bar bolup, eger siz xam yémeklikni pishshiq yimeklik bilen arilashtursingiz, bezi késelliklerge giriptar bolush éhtimalliqingiz yuqiri bolidu.
8. Xam gösh bilen pishshiq göshni birterep qilishta ishletken qacha- qucha we pichaqlarni öz-ara arilashturmang. Xam göshke ishletken qacha-qucha we pichaq bilen pishshiq göshke ishletken qacha-qucha we pichaqlarni ayrip ishliting, yaki kem dégende xam göshke ishletkendin kéyin, yaxshi yuyup tazilap andin pishshiq yémeklikke ishliting.
9. Renglik yaltiraq (pilastik) xaltigha yémeklik qachilimang. Renglik yaltiraq xaltining ziyanliq madda terkibi yuqiri bolup, pishshiq yimekliklerni eng yaxshisi rengsiz yaltiraq xaltigha yaki bashqa saghlam nersilerge qachilang.
10. Pul sanighanda qolingizni tilingizgha yaki kalpukingizgha tegküzmeng. Pul gerche yaxshi nerse bolsimu, biraq u nahayiti meynet nerse. Pul künige nurghun kishiler bilen uchrashqanliqi üchün, pulda nurghun baktiriye we mikruplar bolidu.
11. Amal bar tamaka chekmeng, bolupmu öy ichide, eghir’ayagh ayal yaki bala bar sorunda tamaka chekmeng. Tamaka chékish yalghuz öpke rakinila keltürüp chiqarmastin belki yürek késilining qozghilishigha türtke bolidu.
14. Yanfonda sözleshkende yanfoningizni uzun muddet bir quliqingizda qoyup sözlishishtin saqlining. Yanfonda sözleshkende eng yaxshisi uzun sözleshmeng, yaki téléfoningizni ikki quliqingizgha almashturup sözlishing we yaki qulaqqa sélip sözlishidighan anglighuch (headset) arqiliq sözlishing.
15. Qalaymiqan we yaki natonush kishiler bilen jinsiy munasiwet qilishtin saqlining. Jem’iyetning tereqqiy qilishigha egiship, kishilerning exlaq pezilet ölchimde bezi özgirishler bolmaqta we shundaqla nurghunlighan jinsiy késeller tarqimaqta. Her xil jinsiy yuqumluq késellerge giriptar bolup, özingizge we ailingizge nurghunlighan köngül aghriqi we bextsizlik élip kélishtin saqlinish üchün, öz hemrahingizgha sadiq bolup, qalaymiqan kishiler bilen jinsiy munasiwet qilishtin saqlining.
16. Süpiti nachar bolghan yaki saxta girim buyumlirini ishlitishtin saqlining. Süpiti töwen yaki saxta girim buyumlirining terkibide ziyanliq madda terkibi yuqiri bolup, bundaq girim buyumlirini uzun muddet ishletkende bezi tére késelliklirini keltürüp chiqirishi mumkin
17. Hormun terkibi bar dora yaki saqliqni saqlash buyumlirini uzun muddet ishlitishtin saqlining. Hormun terkibi bar dora yaki saqliqni saqlash buyumlirini uzun muddet ishletkende, bedendiki normal hormun tengpungluqi tesirge uchrap, salametlikingizge tesir qilidu.
18. Herqandaq késellik alamitige sel qarimang. Köpinche kishiler bezi yenggil késellerge giriptar bolghanda yaxshi bolup kétermen dep waqtida doxturxanigha barmaydu, shuning bilen késelge waqtida diagnoz qoyup, waqtida dawalash pursitini qoldin bérip qoyidu. Mutleq köp sandiki rak késilining deslepki mezgilidiki késellik alametliri anche éghir bolmaydighan bolup, u rak késellerni ünümlük dawalshning eng yaxshi pursiti. Shunga bolupmu yash 40 ashqan kishilerde körülgen herqandaq alametke hergiz sel qarimasliq kérek.
19. Ösüp yétiliwatqan balilargha tebiiy bolmighan yémeklik we ozuqluq buyumlirini köp bermeng. Hazir pütün Junggoda kichik balilarning her xil ozuqluq buyumliri nahayiti köp bolup, u buyumlarning mutleq köp qismi saghlamliq ölchimge muwapiq emes, balilarning normal ösüp yétilishige ziyanliq.
20. Ösüp yétiliwatqan balilarning yéterlik uxlishigha kapaletlik qiling. Hazir nurghunlighan yash ata-anilar he dése olturush we toylar bilen aldirash bolup, balilarning ritimliq turmushigha we yéterlik aram élishigha kapaletlik qilmaywatidu. Bu balilarning normal ösüshige ziyanliq.
21. Ösüp yétiliwatqan balilarni sirtlargha élip chiqishqa ehmiyet béring. Ösüp yétiliwatqan balilar yéterlik quyash nuri bilen uchrishishqa éhtiyajliq bolup, sheherlerde chong bolghan balilarning mutleq köp qisim waqti öy ichide ötidu. Eger siz muwapiq waqit chiqirip baliliringizni sirtlargha élip chiqip, quyash nuri bilen uchrashturmisingiz, balilar kaltsiy kemlik késili qatarliq késelliklerge giriptar bolushi, normal ösüp yétilishige dexli yétishi mumkin.
22. Ösüp yétiliwatqan balingizni yéngidin sirlighan öyde yaki hawasi bulghan’ghan muhitta qoyushtin saqlining. Bezi sirlar adem bedinige ziyanliq puraqlarni chiqiridighan bolup, bu xil puraq gerche alahide bolmisimu biraq balilarning salametlikige tesir qilidu. Hawasi bulghan’ghan muhit balilarning normal ösüp yétilishige ziyanliq.
5-Sual.Yurtimizda kishilerning otturiche ömri uzun hésablanmisimu, ömür cholpanliri köp chiqidighan rayonlarning biri dep qarilidu, emma ömür cholpanlirining turmush adetliri, kechürmishliri tepsiliy tonushturulghan yazmilar téxi chiqmidi. Sizche Uyghurlar yémek-ichmek jehettiki en’eniwiy adetlirini muwapiq özgertishi kérekmu?
Munasiwetlik mutexessislerning tekshürüsh netijisige asaslan’ghanda Xotenning bir qisim rayonlirida ömür cholpanliri köp bolup, ularning yéshi bashqa rayonlardiki Uyghurlargha nisbeten xélila yuqiriliqi bilen dunyadiki uzun ömür körgüchiler köp bolghan rayonlarning arisidin orun alghan. Biraq, shuni eskertip ötüshke toghra kéliduki, bu rayondiki uzun ömür körgüchilerning mutleq köp qismining tughulghan waqti éniq xatirilenmigen bolghachqa, ularning yéshi ular bilidighan tarixiy weqelerge, balliliri we newirlirining yéshigha asasen texminen hésablap chiqilghan. Shu sewebtin, Uyghur élidiki ömür cholpanlirining yéshini Yaponiyege oxshash bashqa rayonlardiki ömür cholpanlirining yéshi bilen sélishturghanda, melum perqler yaki xataliqlar bolushi mumkin dep qaraymen.
Hazir dunyada otturiche ömri eng uzun bolghan xelq Yapon xelqi bolup, Dunya Sehiye Teshkilati (WHO) ning 2003-yili élan qilghan doklatqa asaslan’ghanda ayallarning otturiche ömri (Life expectancy or the average number of years of life) 85 yashqa, erlerning bolsa 78 yashqa yetken. Xenzu ayallarning otturiche ömri (Life expectancy or the average number of years of life) 73 yashqa, erlerning bolsa 70 yashqa yetken. (Bu sanliq melumatning kélish menbesini körmekchi bolsingiz WHO ning tor bétige qarang). Hazir qolumda Uyghurlarning otturiche ömrige munasiwetlik éniq sanliq melumat bolmisimu, biraq perez qilishimche 60 yashtin töwen, uning üstige Uyghur ayallirining otturiche ömri Uyghur erlerdin töwen. Shu sewebtinmu omumyüzlük qilip éytqanda, Uyghur éli kishilerning otturiche ömri töwen bolghan rayon hésablinidu. Buning sewebi gerche her xil bolsimu, biraq u sewebler ichide Uyghurlarning en’eniwiy yémek-ichmek aditidiki bezi yétersizlikler melum salmaqni igileydu dep qaraymen.
Melum rayondiki kishilerning otturiche ömrini yuqiri kötürüsh üchün uzun, aldi bilen shu rayondiki kishiler saghlam yashash sharaitigha ige bolushi we saghlam yashishi kérek. Kündilik turmushning asasliq terkibiy qismi bolghan xizmet, tamaq, köngül échish, beden chéniqturush we uxlashning qandaq bolushi, kishiler yashawatqan shu jem’iyetning ixtisadiy ehwali, tébbiy dawalash we pen-téxnika tereqqiyati, jem’iyet we saqliqni saqlash parawanliqi qatarliqlar shu kishilerning saghlam yashishi we uzun ömür körüshi bilen biwasite munasiwetlik.
Uzun ömür körüsh yaki saghlam yashashning gerche qéliplashqan yaki formulashqan usuli bolmisimu, biraq uzun ömür körgen köpinche kishiler ortaq boy sunup kéliwatqan qanuniyet shuki saghlam yémekliklerni istémal qilish, beden éghirliqini muwapiq kontrol qilish, xizmet, öginish we köngül échishni muwapiq birleshtürüsh, rohiy haliti bilen keypiyatni yaxshi tutush, jem’iyet ixtisadini tereqqiy qildurup, jem’iyet parawanliqini yaxshilap, pütün jem’iyetning saqliqni saqlash sewiyisini yuqiri kötürüshtin ibaret.
Yuqiriqi amillar ichide bizge nisbeten muhim hem özimiz kontrol qilalaydighan asasliq amil yémek-ichmekler bolup, saghlam yémek-ichmeklerni istémal qilishqa adetlinish we kündilik istémal qilidighan yémeklikler miqdarini melum derijide kontrol qilish arqiliq, melum dairide saghlam yashash we uzun ömür körüsh meqsidige yetkili bolidu.
Undaqta qandaq yémeklikler saghlam yémeklikler hésablinidu? Saghlam yémeklikler (healthy food) déginimiz asasen yuqiri aqsil, yuqiri vitamin we töwen énérgiyelik yémekliklerni közde tutidighan bolup, töwen énérgiyelik yémeklik déginimizde asasen töwen mayliq, töwen shikerlik yémekliklerni közde tutidu. Bu yerde déyilhen shiker biz turmushta istémal qilidighan her xil shikerdin bashqa terkibide karbon su birikmisi bar herqandaq maddilarning hemmisini öz ichige alidu.
Xelqimizning en’eniwiy yémek-ichmek aditi boyiche éytqanda, biz gösh we mayliq yémekliklerni köp istémal qilishqa, köktat we ösümlik yémeklirini az istémal qilishqa adetlen’gen bolup, xelqimizning bolupmu iqtisadiy ehwali bir az yaxshi bolghan kishilirimizning kündilik turmushi gösh maydin ayrilalmaydu. Biz eng yaxshi köridighan polu, samsa, manta qatarliq tamaqlarning köp miqtarda may terkibi bar, uningdin bashqa, köpinche kishiler yaxshi köridighan jiger, börek, öpke-hésip, ilik, ménge qatarliqlarda köp miqdarda kolestirollar bar. Xelqimiz arisida nurghun kishiler bundaq yémekliklerni köp istémal qilghanliqi üchün, sémizlik we shuninggha munasiwetlik yürek qan tomur késelliklirige giriptar bolush nisbiti bashqilargha nisbeten xélila yuqiri.
50- we 60-yillardiki namratchiliq mezgillerde Xenzular arisida sémizlik bilen munasiwetlik yürek qan tomur késellikler asasen yoq déyerlik bolup, ichkiridiki munasiwetlik doxturlar peqet Uyghur qatarliq bezi milletler we Junggogha ziyaretke kelgen chet ellik méhmanlar arisidila mundaq késelliklerni uchratqan iken. Junggoda islahat, échiwétish siyasiti yolgha qoyulghandin kéyin, ixtisadta güllinish bolup, ichkiridiki kishilerning turmushida zor derijide ilgirileshler bolghan, shuningha egiship ichkiride sémiz kishiler we sémizlik bilen munasiwetlik yürek qan tomur késellikliri köpiyishke bashlighan. Shunga bu yerde démekchi bolghinim Uyghurlar arisida künsayin köpiyiwatqan yürek qan tomur késellikliri Uyghurlarning en’eniwi yémek-ichmek aditi yeni gösh we maylarni köp istémal qilish aditi bilen melum derijide munasiwetlik. Eger biz özimizning yürek qan tomur késilige giriptar bolush nisbitimizni töwenlitimiz deydikenmiz, özimizning en’eniwiy ozuqlinish aditimizde bezi özgertishlerni kirgüzüshimiz kérek.
Bezi kishiler yéterlik ussuzluq ichishke anche ehmiyet bérip ketmeydu, netijide bundaq kishiler arisida börek, dowsaq qatarliq süydük yolidiki ezalarda tash peyda bolup qélish ehwalliri köp. Adette adem bedendiki artuq su maddisi ter we süydük arqiliq beden sirtigha chiqip kétidighan bolup, ussuzluqni köp istémal qilghanda bedendiki qalduq we zeherlik maddilar ter we süydük arqiliq waqtida tazilinip chiqip kétidu, börek we süydük yolida asan tash peyda bolup qalmaydu, süydük yallughigha we bezi késellerge giriptar bolghanda téz eslige kélishke paydiliq, térining ilastikiliqini yaxshi saqlighili we baldur qérip kétishning aldini alghili bolidu.
Undin bashqa sanaetning tereqqiy qilishigha egiship muhit we su menbesining éghir derijide bulghinishigha qarimay, bezi rayonlardiki xelqimizning uzun muddet adetlen’gen aditimiz boyiche turuba we quduq sulirini kün körmigen su dep qarap, yenila ériq östeng we köllerning süyini ichishi, xelqimiz arisida nurghun yuqumluq késelliklerning tarqilishigha seweb bolmaqta. Shunga elwette bu adetlirimiznimu özgertip, ichimlik su menbesini yaxshilap, imkaniyitimizning yétishiche pakize sularni istémal qilishqa adetlinishimiz kérek.
Mutexessislerning qarishiche kishilerning kündilik istémal qilidighan yémeklikler ichide ösümlük yémeklikliri gösh yémekliklerge nisbeten saghlam, déngiz haywan göshliri quruqluq haywan göshlirige nisbeten saghlam, qush göshliri öy haywan göshlirige nisbeten saghlam, ösümlik méyi haywan méyidin saghlam, oruq gösh mayliq sémiz göshtin saghlam, maysiz süt mayliq süttin saghlam, tuxumning éqi tuxumning sériqidin saghlam. Köpinche mutexessislerning qarishiche gürüch, bughday, qonaq, yéshil köktat, mash purchaq qatarliqlardin yasalghan yémeklikler we anche tatliq bolmighan yeni shiker terkibi töwen bolghan yel-yémish nisbeten eng saghlam yémeklikler hésablinidiken; Biraq bu yuqiriqi yémekliklerni qanche köp istémal qilsa shunche saghlam bolidu dégenlik emes. Herqandaq saghlam yémeklikmu bedenning kündilik éhtiyajidin alahide éship ketmesliki kérek. Yangaq, badam, pinat qatarliq her xil méghizlar gerche ozuqluq terkibi alahide yuqiri bolghan yémeklikler hésablansimu, biraq terkibide köp miqdarda may bolghanliqi üchün, ularni köp miqdarda istémal qilghanda, adem ongay semrip kétidu, shunga méghizlarni köp istémal qilish saghlamliqqa anche paydiliq emes.
Axirida shuni tekitlep ötüshke erziyduki, yuqirida déyelgenlerning hemmisi balaghetke yetkenlerge nisbeten éytilghan bolup, ösüp-yétiliwatqan kichik balilar nisbeten, yéterlik ozuqluqqa ige bolush hem shundaqla her xil yémekliklerdin teng behrimen bolup, bedenning ösüp yétilish tengpungluqini saqlash kérek, shuning bilen bir waqitta kichik turup semrip kétishning aldini élish kérek, bolmisa normal ösüp yétilishke dexli yétidu.
6. Soal: Hazir kishiler burunqi ademlerge qarighanda késelmen bolup qéliwétishimizda yémekliklirimizning köpinchiside ximiyilik terkib bolghanliqi bilenmu munasiwetlik dep qarishidu, bu qarash toghrimu?
Jawab: Hemmeylen’ge melum bolghinidek, hazir yurtimizda ashliq ziraet, her xil köktat we yelyémishlerge, hetta kala, qoylarning ozuqluqlirighimu her xil ximiyelik dora, ximiyelik oghut ishlitidighan ehwal künsayin éghirliship, ularni istémal qilghuchilarning salametlikini melum derijide ziyan’gha uchratmaqta. Biraq, yighinchaqlap éytqanda, bu jem’iyette her xil késelliklerning köpiyishige seweb bolghan amillarning peqet bir qismi bolup, méning qarishimche jemiyette her xil kisellerge giriptar bolghuchilarning künsayin köpiyishini pütünley yémekliklerde ximiyelik terkib bolghanliqidin korup ketkili bolmaydu. Hem shundaqla kishilerni “burunqidin késelmen bolup ketti” dep ketkilimu bolmaydu.
Tarixta nurghun döletlerde nurghun kishiler namelum késeller tüpeylidin ölüp kétish ehwalliri bolghan, hazir tébbiy téxnikining özlüksiz tereqqiy qilishigha egiship, burun kishiler teripidin tonulmighan bir qisim késellikler, bara-bara kishiler teripidin tonulmaqta, kelgüside tébbiy téxnikining yenimu tereqqiy qilishigha egiship téximu köp késellikler kishiler teripidin tonulushi mumkin. Buningliq bilen jem’iyette yéngidin bayqalghan késelliklerning hemmisini yéngidin peyda bolghan késellikler dep qarash pütünley toghrimu emes.
Adem bedinide késellik peyda qilghuchi amillar nahayiti köp bolsimu, biraq ularni töwendiki 5 xil türge yighinchaqlashqa bolidu.
1- Biologiyelik Amillar: bu türdiki késellik peyda qilghuchi amillar her xil virus, baktiriye we parazit qurutlarni öz ichige alidu. Adette buzulup qalghan yémekliklernimu mushu türge kirgüzüshke bolidu.
2- Ximiyelik Amillar: bu türdiki késel peyda qilghuchi amillar déhqanchiliqta ishlitilidighan her xil ximiyelik oghut we dorilarni, sanaette ishlitilidighan her xil ximiyelik maddilarni, sanaet exletlirini, zeherlik maddilarni, her xil is-tüteklerni, her xil eks tesiri éghir dorilarni, layaqetsiz yaki saxta saqliqni saqlash buyumlirini we girim buyumlirini öz ichige alidu. Adette her xil déhqanchiliq doriliri we zeherlik maddilar bilen bulghan’ghan yémek-ichmeklernimu mushu türge kirgüzüshke bolidu.
3- Fizikiliq Amillar bu türdiki késellik peyda qilghuchi amillar her xil radiyaktipliq nurlarni, küchlük quyash nurini, heddidin ziyade yuqiri we töwen témpératurini, yuqiri chastotiliq awaz dolqunlirini we adem pedinide zexme peyda qilidighan er xil méxanikiliq amillarni öz ichige alidu.
4- Yémek-Ichmek Amilliri: bu türdiki késel peyda qilghuchi amillar asasliqi ademni alahide semritip, her xil yürek qan tomur we ozuqluq bilen munasiwetlik bashqa késelliklerni peyda qilidighan may, kolestirol qatarliq yémekliler terkibini, shundaqla adem bedini éhtiyajliq bolghan ozuqluqlarning éhtiyajdin éship kétish, yaki éhtiyajni qanduralmasliq qatarliq amillarni öz ichige alidu.
5- Érsiy Amillar: bu türdiki késellik peyda qilghuchi amillar her xil ghelite xromosoma (heteromorphic chromosomes, 异形染色体), génning ushtumtut özgirishi (mutant gene, 突变基因) qatarliq amillarni öz ichige alidu.
Adem bedinige her küni dégüdek her xil késellik peyda qilghuchi amillar kiridu, biraq adem bedinige kirgen bu her xil késellik peyda qilghuchi amillarning hemmisi adem bedinide késellik peyda qilmaydu. Késellik peyda qilghuchi amillar adem bedinige kirgendin kéyin, adem bedinining késellikke qarshi turush qabiliyiti bilen késellik peyda qilghuchi amillar arisida küch sinash bolidu. Eger bu küch sinashta adem bedinige kirgen késellik peyda qilghuchi amillar utup chiqsa, adem bedinide késellik peyda bolidu. Eger bu küch sinashta adem bedinining késellikke qarshi turush qabiliyiti utup chiqsa, adem bedinide késel peyda bolmaydu.
Jem’iyette yéngidin bayqiliwatqan késelliklerning özlüksiz köpiyishini töwendiki üch xil éhtimalliq arqiliq chüshinishke bolidu.
Birinchi éhtimalliq: Jem’iyette yéngidin bayqiliwatqan késelliklerning özlüksiz köpiyishi yéngi késellerning köpiyishidin bolghan bolushi mumkin; biraq yéngidin bayqalghan bir késel heqiqiy türde yéngidin peyda bolghan késelmu, yaki gerche burun mewjut bolghan bolsimu, emma tébbiy téxnikining töwen bolushi sewibidin kishiler teripidin bayqalmighanmu, buninggha éniq höküm chiqirish anche asan emes.
Ikkinchi éhtimalliq: Jem’iyette yéngidin bayqiliwatqan késelliklerning özlüksiz köpiyishi burun kishiler teripidin tonulmighan we yaki bayqalmighan késellikler, tébbiy tekshürüsh téxnikisi we doxturlar sewiyesining yuqiri kötürülishige egiship, kishiler teripidin özlöksiz bayqalghanliqidin bolghan bolushi mumkin. Mesilen kishiler teripidin 20-esirning wabasi dep qaralghan AIDS késilini keltürüp chiqarghuchi HIV virusi, 1981-yili tunji qétim Amérikining Kaliforniye shitatidiki doxturlar teripidin bayqilip, HIV dégen bu namni alghan, shuningdin étibaren AIDS dep atalghan bu késel kishilerge tonulghan we dunyaning herqaysi jaylirida keng kölemde tarqilishqa bashlighan. Kéyin Afriqidiki Zayir dégen dölettidiki Kinshasa doxturxanisida saqliniwatqan, 20-esirning 50-yillirida nemelum késellik sewebidin ölüp ketken bir jesetning bedinidinmu HIV virusi tépilghan. Eger undin burun ölup ketken kishilerning jesidi saqlan’ghan bolsa, belkim ularning bir qismidinmu HIV virusi tépilishi tamamen mumkin. Bu AIDS késilining 1981-yili kishiler teripidin tunji qétim bayqilishtin burun mewjut ikenlikini chüshendüridu.
Üchinchi éhtimalliq: Jem’iyette yéngidin bayqiliwatqan késelliklerning özlüksiz köpiyishi kishilerning saghlamliq éngining ösüshi we turmush sharaitining yaxshilinishi, turmushqa we saghlamliqqa bolghan telipining yuqiri kötürülishishige egiship, doxturgha bérip körün’güchilerning köpiyishi, kishilerning özi giriptar bolghan késellerge téximu sel qarimaydighan bolghanliqidin bolghan bolushi mumkin.
Burun doxturxana yoq jaylarda doxturxana qurulup, burun doxturgha bérip körünüsh pursiti bolmighan kishiler doxturgha bérip körünüsh pursitige ige bolmaqta; Burun késel bolsa öyde yétip, öyde ölüp kétidighan kishiler, hazir doxturxanigha bérip, doxturxanida ölüp ketmekte; Burun uchurning tereqqiy qilmasliqi sewebidin, kishiler birer késel tüpeylidin ölüp ketsimu bashqilar xewer tapalmaydighan ehwallar özgermekte; Burun doxturxanilardiki tekshürüsh apparatlirining nachar bolushi, doxturlarning téxnikisining töwen bolushi tüpeylidin tekshürüp éniqlash qiyin bolghan bezi késellikler, doxturxanilardiki tekshürüsh üskünilirining ilgharlishishi, doxturlarning téxnikisining yuqiri kötürülishige egiship tekshürüp éniqlanmaqta; Burun kishiler teripidin bayqalmighan bezi késellik peyda qilghuchi amillar, bolupmu virus we baktiriyeler, hazir kishiler teripidin bayqalmaqta; Burun stastikigha kirmigen, gézit-jornallarda élan qilinmighan késellikler, hazir stastika qilinip, gézit-jornal we xelq’araliq torlarda élan qilinmaqta; Kishilerning saqliqni saqlashqa bolghan tonushi, saghlamliqqa we uzun ömür körüshke bolghan telipi yuqiri kötürülmekte. Yuqiriqi sewebler tüpeylidin, kishilerde “hazir jem’iyettiki késellikler burunqigha nisbeten köpiyip ketti, yaki hazirqi kishiler burunqi kishilerge nisbeten késelmen bolup qaldi” dégendek qarashlar peyda bolushi ejeblinerlik ish emes.
Ezeldin doxturgha bérip körünmigen, yaki héchqandaq tekshürtmigen bir ademning qandaq késelge giriptar bolup qalghanliqigha éniq diagnoz qoyushtin söz échish mumkin emes. Burun qérip ölüp ketti, yaki birer késel bolmay ölüp ketti dep qaralghan nurghun kishilerning, eyni waqitta kishiler teripidin tonulmighan bezi késeller tüpeylidin ölüp ketkenliki éniqlanmaqta. Hazir mutleq köp sandiki kishilerning eng axirida melum késellikler tüpeylidin ölüp kétidighanliqi éniq bolup, peqet az sandiki bir qisim kishilerla hazirche birer késellikke giriptar bolmay ölüp ketti, dep qaralghan bolsimu, biraq u hergiz u kishilerning héchqandaq késelge giriptar bolmay ölüp ketkenlikidin dérek bermeydu. Kéyin tébbiy téxnikining tereqqiy qilishigha egiship, ulardinmu melum kiseller bayqilishi mumkin.
Undin bashqa burun nopusning azliqi, ademler zichlighining töwen bolushi, qatnashning qolaysizliqi we kishiler arisidiki bardi-keldilerning kem bolushidek sewebler tüpeylidin, melum rayonda melum késellik tarqalsa, u késellik shu rayondiki az bir qisim kishiler ichide cheklinip qalatti. Bashqilarmu uni bilip ketmeyitti. Hazir bolsa nopusning özlüksiz kopiyishi, nopus zichliqining hessilep éship bérishi, qatnash qorallirining uchqandek tereqqiy qilishi we kishiler arisidiki bardi- keldilerning téz sür’ette köpiyishige egiship, melum rayondiki melum kishilerde tarqalghan kisellik qisqa waqit ichide keng dairide kéngiyidighan hem pütün dunya uningdin xewer tapidighan boldi. Burun nopus az waqtida 1000 ademdin 10 ni melum késelge yuqumlan’ghan bolsa, nopus téz sür’ette köpeygen bügünki zamanda 10000 ademdin 100 adem késel bolidighan boldi. Bu qarimaqta késelge giriptar bolghanlar burunqi 10 kishidin hazirqi 100 kishige köpeygendek qilsimu, biraq nopus bilen nisbetleshtürgende burunqi bilen yenila oxshash.
Burun nurghun kishiler qarda küchlük quyash nuri tesiridin közliridin ayrilip, qarghu bolup qalghan bolsa, kéyin kishilerning bu késelge bolghan tonushining yuqiri kötürülishi, qar köz eynikining ijad qilinishi we muwapiq qoghdinish wasitisining qollinilishi netijiside qarda küchlük quyash nuri tesiridin közliridin ayrilip, qarghu bolup qalidighanlar asasen yoq déyerlik derijide töwenlitildi. Burun saqaymaydu dep qaralghan waba késili (cholera, 霍乱), chéchek (smallpox, 天花), su chéchek (chickenpox, 水痘), bezgek késili (malaria, 疟疾), kizik késili (typhoid, 伤寒症), maxaw késili (leprosy, 麻疯病), tubérkulyoz (tuberculosis, 结核病), taz, poqaq dégendek nurghun késellikler, hazir pütünley dawalap saqaytilmaqta we yaki asasen kontrol qilinmaqta. U késelliklerning ornini yéngidin bayqalghan késellikler almaqta.
Shuni tekitlep ötüshke erziyduki, her xil radiyaktipliq nur, sanaet exletliri, ékologiyelik tengpungluqning buzulushi, muhitning bulghinishi qatarliqlarning tesiridin, shundaqla ximiyelik oghut, saxta yaki layaqetsiz dora, saqliqni saqlash buyumliri, girim boyumliri, sun’iy yémek-ichmeklerning köplep bazargha sélinishi we kishiler teripidin istémal qilinishi tüpeylidin, nurghun kishiler ezeldin körülüp baqmighan her xil ghelite késelliklerge giriptar bolmaqta. Undin bashqa jem’iyetning tereqqiyatigha egiship, xelqimizning diniy étiqadi susliship, exlaq pezilet ölchimi töwenlimekte; shu sewebtin jem’iyette heddidin ziyade haraq ichish, zeherlik chékimlik chékish, pahishiwazliqtek en’eniwi exlaq pezilitimiz we diniy étiqadimizgha zit kélidighan her xil yaman illetler ewj almaqta, netijide ular bilen munasiwetlik her xil késellikler xelqimiz arisida künsayin köpeymekte.
Herqandaq shey’ilerning ikki teripi bolghinidek, jem’iyetning tereqqiy qilishigha egiship, kona mesililer hel bolup, yéngi mesililer barliqqa kelmekte. Burunqi saqaymas késeller saqaytilip yaki kontrol qilinip, yéngidin saqaymas késeller bayqalmaqta. Kelgüside téximu qorqunchshluq késellikler dunyagha kélishi we kishiler teripidin bayqilishi mumkin. Biraq, meyli qandaq bolushidin qet’iynezer, tébbiy téxnikini öz ichige alghan pen-téxnikining yüksek derijide tereqqiy qilishi we ixtisadning güllinishige egiship, kishilerning otturiche ömri burunqigha nisbeten éship barmaqta. Elwette her xil sharait we sewebler tüpeylidin, xelqimizning otturche ömrini bashqa milletler bolupmu ixtisadi tereqqiy qilghan rayon yaki döletlerdiki xelqler bilen sélishturghanda, xélila towen. Shunga qandaq qilghanda saghlam yashiyalaymiz we pütün millitimizning salametlik sapasini yuqiri kötüreleymiz dégen tereplerde ortaq izdinishimizge we tirishchanliq körsitishimizge toghra kélidu.
Yeshil yémeklik déginimizning ikki xil menisi bar bolup, birinchi menisi yeni eslidiki menisi terkibide vitamin köp bolghan yéshil köktatlarni körsetse, ikkinchi menisi yeni hazirqi menisi bolsa bulghanmighan muhitta ishlep chiqirilghan tebiiy yémekliklerni körsitidighan bolup, bulghanmighan tebiiy muhitta ishlep chiqirilghan barliq déhqanchiliq we charwichiliq mehsulatlirining hemmisini öz ichige alidu. Sanaetlishishtin burunqi tebiiy usulda ishlep chiqirilghan déhqanchiliq we charwichiliq mehsulat (töwende “burunqi tebiiy yémeklik” dep yazimen) lirini, melum menadin éytqanda yéshil yémeklik dep qarashqa bolidu. Yéshil yémekliklerning oxshimighan döletlerde atilishi we ölchemliri oxshash emes bolup, bezi döletlerde tebiiy yémeklik, bezi döletlerde organik yémeklik, yene bezi döletlerde ékologiyelik yémeklik dep atilidu.
Hazir Junggoda tekitliniwatqan «yéshil yémeklik», nisbeten eng yuqiri süpetlik yémekliklerning biri bolup, Junggoning yéshil yémeklikke bergen ölchemliri töwendikilerdin ibaret.
2. Yéshil yémeklik ishlep chiqirish téxnikisi jehette, ziraetlerge, charwilargha, öy qushlirigha we béliq qatarliq su mehsulatlirigha ishlitilgen her xil dorilarning süpiti we miqdari choqum qattiq kontrol qilinishi kérek. Charwa, öy qushlirigha we béliq qatarliq su mehsulatlirigha bérilidighan yémekliklirining süpitimu qattiq kontrol qilin’ghan bolushi kérek.
3. Yéshil yémeklikning süpiti jehette, tashqi körünüshi we ozuqluq terkibi ela bolushi, terkibide ximiyelik we déhqanchiliq dora qalduqliri bolmasliqi, bulghanmighan yaki buzulmighan bolushi kérek.
5. Yéshil yémekliklerni saqlash we toshush jehette, saqlash orni, saqlash we toshush sharaiti, waqti qatarliqlar, muhit saqlash ölchimige uyghun bolushi, yémekliklerning bulghanmasliqigha we süpiti özgermeslikige kapalet qilishi kérek.
Undaqta yéshil yémeklikler bilen bu dairige kirmeydighan adettiki yémeklikler (töwende “adettiki yimeklik” dep yézildi) ning perqi néme?
Yéshil yémeklikler bilen adettiki yémekliklerning periqi towendikilerdin ibaret.
1. Yéshil yémeklikler bolsa yemeklikning supitige, muhitni qoghdashqa we ekilogiyelik tengpungluqqa alahide ehmiyet birilgen yemeklik. Adettiki yemeklikler bolsa peqet mesulat miqdarighila ehmiyet birilgen yemeklik.
2. Yéshil yémekler bolsa mehsulat miqdarini ashurush qiyin, tennerxi yuqiri bolghan yémeklik. Adettiki yémeklikler bolsa mehsulat miqdarini ashurush asan, tennerxi töwen bolghan yemeklik.
3. Yéshil yémeklikler bolsa istémal qilghuchilarning saghlamliqi kozde tutulghan yemeklik. Adettiki yémeklikler bolsa mehsulat miqdarigha ehmiyet bérilip, xelqning qosaq toyghuzush mesilisini hel qilish asasi mehset qilinghan yemeklik.
Qisqiche qilip éytqanda yéshil yémeklikler süpiti asas qilin’ghan yémeklik bolsa, adettiki yémeklikler mehsulat miqdari asas qilin’ghan yémeklikler bolup, ularning tüpki perqi süpet bilen sanning perqi.
Deslepte dep ötkendek sanaetlishishtin burunqi tebiiy usulda ishlep chiqirilghan déhqanchiliq we charwichiliq mehsulatlirini melum menadin éytqanda yéshil yémeklik dep qarashqa bolidiken, undaqta insanlar néme üchün shu dewrdiki yéshil yémekliktin adettiki yémeklikler dewrige yüzlendi?
Kishilerning burunqi yéshil yémekliklerdin adettiki yémeklikler dewrige yüzlinishidiki sewebler gerche nahayiti köp bolsimu, biraq töwendiki bir nechche tereplerge yighinchaqlashqa bolidu.
1. Eyni waqittiki nurghun döletlerge nisbeten, ishlepchiqirish mehsulatini ashurush arqiliq, xelqning qorsaq toyghuzush mesilisini hel qilish, köz aldidiki eng muhim mesile bolup, kishilerning asan mol hosul alghili bolidighan adettiki yémekliklerge yüzlinishi, shu dewrning éhtiyaji idi.
2. Nopusning éship bérishi we kishilerning déhqanchiliq we charwichiliq mehsulatlirigha bolghan éhtiyajining künsayin éship bérishi.
3. Sanaetlishish qedimining tézlishishige egiship, déhqanchiliq we charwichiliq ishlepchiqirish usulining burunqi adem we haywan küchige tayinishtin mashinilishishqa yüzlinishi.
5. Shu dewrdiki kishilerning déhqanchiliq we charwichiliq mehsulatlirini ishlepchiqirishi jeryanida ishletken her xil ximiyelik dora we oghutlarning salametlikke élip kélidighan ziyinigha bolghan tonushining töwen bolushi.
6. Kishilerning muhitni we ékologiyelik tengpungluqni qoghdashqning muhimliqigha bolghan tonushining yéterlik bolmasliqi.
Emdilikte kishiler néme üchün yéshil yémekliklerge qaytidin ehmiyet bérishke bashlidi? Buning seweblirinimu töwendiki bir nechche tereptin körüwélishqa bolidu.
2. Kishilerning tebiiy yémeklikler we yaki saglam yémekliklerni istémal qilishning muhimliqigha bolghan tonushining ösüp yétilishi.
3. Kishilerning déhqanchiliq we charwichiliq mehsulatlirini ishlepchiqirishi jeryanida ishletken her xil ximiyelik dora, oghut we hormunlarning salametlikke élip kelgen ziyanlirini bara-bara tonup yétishi.
4. Kishilerning muhitni we ékologiyelik tengpungluqni qoghdashning muhimliqigha bolghan tonushining künsayin ösüp yétilishi.
5. Pen-téxnikining tereqqiy qilishi we uning déhqanchiliq we charwichiliq ishlepchirishigha körsetken aktip roli.
Her qaysi döletlerning sanaetlishish qedimining oxshash bolmighinidek, kishilerning burunqi tebiiy yémekliktin adettiki yémeklikke we adettiki yémekliktin yéshil yémeklikke yüzlengen waqtimu nahayiti ilgiri-kiyin. Amérika, Kanada, Yaponiye we Gherbiy Yawropa döletliride déhqanchiliq we charwichiliq ishlepchiqirishi jeryanida ximiyelik dora ishlitish baldur bashlan’ghan bolup, uning saghlamliqqa élip kelgen ziyinigha bolghan tonushimu burun bolghan, shunga bu döletlerde kishiler xéli burundin tartip yémekliklerning süpitige alahide ehmiyet bérip kéliwatqan bolup, bazarlarda sétiliwatqan her qandaq yémeklikning süpiti xélila kapaletke ige. Eksinche tereqqiy qiliwatqan yaki tereqqi tapmighan döletlerde sanaetlishish qedimi xélila kéyin bolghachqa, déhqanchiliq we charwichiliq ishlepchiqirishi jeryanida ximiyelik dora ishlitishmu xélila kéyin bashlan’ghan bolup, u döletlerde kishilerning qorsaq toyghuzush mesilisi téxi hel bolmighanliqi üchün, ishlepchiqirish mehsulatini ashurush yenila muhim orunda bolup, déhqanchiliq we charwichiliq ishlepchiqirishi jeryanida ximiyelik dorilar yenila keng kölemde ishlitilmekte. Ularda tereqqiy qilghan döletlerdikidek yémeklikler süpitige kapalet qilidighan sistéma shekillen’gini yoq.
Jungguoning ehwaligha kelsek, uzun yilliq ichki we tashqi urushni bashtin kechürgen Junggo xelqi 50-yillargha kelgende éghir derijide yoqsizliqqa duch kélip, nurghun kishiler achliqtin ölüp ketken. Déhqanchiliq we charwichiliq mehsulatlirining miqdarini ashurup, kishilerning qorsaq toyghuzush mesilisini hel qilish, eyni dewrdiki hel qilghuch mesile bolup qalghan. Junggo hökümiti gerche yer islahati, chong sekrep ilgirilesh we Dajeydin öginish dégendek heriketlerni qozghap baqqan bolsimu, biraq ishlepchiqirish mehsulat miqdarini ashurush jehette chong ilgirilesh bolmidi. Kéyin déhqanchiliq we charwichiliq ishlepchiqirishi jeryanida keng kölemde ximiyelik dorilarni ishlitip, mehsulat miqdarimi közge körünerlik derijide ashurghan.
Islahat, ishikni échiwétish we bazar igiliki siyasiti yürgüzülgendin kéyin, bazar igiliki we sanaetning tereqqiy qilishigha egiship, köpligen sanaet exletliri, is-tütekler muwapiq bir terep qilinmayla muhitqa qoyuwétilip, muhit éghir derijide bulghandi. Déhqanchiliq we charwichiliq ishlepchiqirishi jeryanida, ximiyelik dorilar we her xil hormunlarni ishlitish keng kölemde omumlashti. Ishlepchiqirish mehsulatliri bilen iqtisadiy kirim qarighularche qoghlishilip, yémekliklerning süpitige ehmiyet bérilmidi; Yémekliklerning süpitini kontrol qilishta mukemmel qanun tüzüm shekillenmidi. Netijide saghlam bolmighan, layaqetsiz yaki eng töwen taziliq, saghlamliq ölchimigimu yetmeydighan yémeklikler köplep bazargha kirip, istémalchilarning salametlikige égir derijide tesir körsetti. Bezi jaylarda hetta nurghun kishiler we balilar yémekliktin zeherlinish hadisiliri yüz berdi.
Xewerlerge asaslan’ghanda bu xil ehwallar 90-yillarning axirigha kelgende eng omumlashqan bolup, chong sheherlerde élip bérilghan bezi tekshürüshlerde, bazarlarda sétiliwatqan süt, minéral su, her xil yémeklikler we ozuqluq buyumlirining 80% layeqetsiz bolup, hökümetning taziliq ölchimige yetmeydighanliqi bayqalghan. Bundaq ehwal astida süpiti kontrol qilin’ghan saghlam yémeklik we yémeklikning süpitini kontrol qilidighan munasiwetlik qanun tüzümlerning meydan’gha kélishi bekmu zörür idi.
Undin bashqa Junggo iqtisadning güllinishige egiship, xelqning qorsaq toyghuzush mesilisi asasen hel bolup, nurghun kishilerning bolupmu iqtisadiy tereqqiy qilghan chong sheherlerdiki kishilerning diqqiti san qoghlishishtin bara-bara yémekliklerning süpitini qoghlishishqa yüzlendi. Shuning bilen yéshil yémeklik, organik yémeklik dégendek uqumlar meydan’gha keldi. Hökümetmu bu jehette bir qatar qanun-tüzümlerni ornitip, yémekliklerning süpitige kapaletlik qilishqa yüzlendi.
Yéshil yémeklikler xuddi yuqirida dep ötkendek, pütün ishlepchiqirish jeryani alahide kontrol qilin’ghan ela süpetlik tebiiy yémeklikler bolghanliqi üchün, saghlamliq ölchimige téximu uyghun bolup, yalghuz adem bedinini kéreklik bolghan yuqiri süpetlik ozuqluq bilen teminlep qalmastin, belki adettiki yémekliklerge nisbeten, terkibidiki ximiyelik qalduq maddilar we her xil hormunlarning miqdari eng yuqiri derijide töwenlitilgenliki üchün, kishilerning saghlamliqigha bolghan ziyini köp derijide töwen. Biraq, yéshil yémekliklerni ishlepchiqirishning muhitqa bolghan telipi yuqiri, ishlepchiqirish jeryani murekkep, mehsulat miqdari cheklik, tennerxi yuqiri bolghanliqi üchün, hazirche ishlepchiqirish asan bolghan adettiki yémeklerning ornini pütünley élip kételmesliki mumkin. Shunga bezi kishiler bolupmu iqtisadiy kirimi töwen bolghan kishiler yenila tennerxi töwen bolghan adettiki yémekliklerni istémal qilishqa muhtaj.
Uyghur ilining ewaligha kelsek, Uyghur ilide gerche zawut fafrikilar nisbeten xilila az bolsimu, biraq her xil sewepler tupeylidin muhitning bulghunushi we ekilogiyelik tengpungluqning buzulush ehwali xilila ighir; dixxanchiliq we chaqwuchuliq ishlep chiqirishta her xil ximiyelik dora we hormunlarni ishlitish xilila omumlashqan. Uyghur élining chet yéza qishlaqlirida, zawut-karxanilar asasen yoq bolup, déhqanchiliq ishlepchiqirish muhitining sanaet exletliri we is-tütekler bilen bulghinish éhtimali nisbeten töwen bolsimu, biraq yéza igilik ishlepchiqirishida ximiyelik dorilar keng kölemde ishlitilgenliki üchün, ashliq ziraetlerde yenila melum derijide ximiyelik dorilarning qalduqliri bar. Öylerde béqilghan öy haywanliri we öy qushliri, nisbeten bulghanmighan muhitta tebiiy usul bilen béqilghanliqi üchün, ularni melum jehettin yéshil yémeklik dep qarashqa bolidu.
Uyghur élidiki keng déhqan we charwichilar, sharaiti yar bergen ehwal astida, özliri ishlitidighan ashliqlarni, öy haywanlirini, öy qushlirini, köktat we yel-yémishlerni imkan bar ximiyelik dorilardin yiraq tutsa, yaki ximiyelik dorilarni ishlitishni kontrol qilsa, déhqanchiliq we charwichiliq mehsulatlirining ximiyelik dorilar bilen bulghinishidin saqlinalishi yaki eng kem dégende bulghinishning derijisini töwenlitelishi we shu arqiliq ximiyelik dorilarning saghlamliqqa bolghan ziyinini töwenlitelishi mumkin. Méning qarishimche, bu hazirche ulargha nisbeten eng ünümlük we emeliyetke uyghun chare hésablansa kérek.
8- Soal: Bezi kishiler jimjitliqtin paydilinish üchün kéchiche eqliy emgek qilidu, bu xil tünesh uzun mezgil dawamlashsa saghlamliqqa tesir körsitemdu? Qandaq qilghanda muwapiq bolidu?
Jawab: Eger jimjitliqtin paydilinish üchün kéchiche eqliy emgek qilishqa adetlen’gen u kishilerning kündilik uxlashqa serp qilghan waqti yéterlik hem süpetlik bolsa, méningche saghlamliqqa tesir körsetmeydu. Eger u kishilerning u xil tüneshliri uzun mezgil dawamlashsa hem shundaqla künde uxlighan uyqusi yéterlik we süpetlik bolmisa, elwette saghlamliqqa tesir yétidu.
Normal ehwalda mutleq köp sandiki kishilerning hemmisi kéchide uxlap, kündüzi xizmet, öginish we bashqa paaliyetler bilen shughullunidighan bolup, bu kündüzning yoruq bolushi, kéchining qarangghu bolushidek tebiiy qanunyet sewebidin peyda bolghan adet. Méning chüshenchem boyiche éytqanda, insanlarning kéchide uxlishi bir xil adet bolup, u adem bedinining fiziologiyelik éhtiyaji teripidin belgülen’gen qanuniyet emes, shunga eger kishiler kéchisi uxlash aditini özgertimen dése, özgertish tamamen mumkin.
Hemmeylen’ge melum bolghunidek, Amérika bilen weten arisida 10 saettin 13 saet etrapida perq bar bolup, wetende kündüz bolghanda, Amérikida kéche bolidu. Yeni wetendiki kishilerning xizmet qiliwatqan waqti, del Amérikidiki kishilerning uxlawatqan waqtigha toghra kélidu. Wetendin Amérikigha kelgen kishiler, deslepki bir nechche kün’giche, her küni dégüdek Amérikining Sherq Waqti (Eastern Time) chüshtin kéyin saet 4, 5, bolghanda, (yeni Ürémchi waqti kéche saet 2, 3 bolghanda) eng uyqusi kélidighan bolup, Amérikining sherq waqti kéche saet 2, 3 bolghanda (yeni Ürümchi waqti kündüzi saet 12, 13 bolghanda) öginip kétidighan ehwallargha duch kélidu. Bu xil ehwal adette téz bolghan bir nechche künde, asta bolghan 1, 2 heptidin kéyin bara-bara özgiridighan bolup, kéyin Amérikining uxlash waqtigha pütünley könüp qalidu. Bir mezgildin kéyin weten’ge qaytip barsa, deslepki bir nechche kün’giche wetenning kéchiside uyqusi kelmeydighan bolup qélishi mumkin.
Undin bashqa Junggo qatarliq bezi döletlerde kishiler kündüzde chüshlük uxlashqa adetlen’gen bolup, köp sandiki kishiler chüshlük uxlashni saghlam yashta, öginish we xizmet ünümini yuqiri kötürüshte kem bolsa bolmaydu dep qarishidu. Amérika qatarliq döletlerdiki kishilerning chüshte uxlash aditi yoq bolup, köp sandiki kishiler etigen saet 9 din chüshtin kéyin saet 5 kiche ariliqta yérim saettin bir saetkiche chüshlük tamaq yégendin bashqa toxtimay xizmet qilidu.
Shunga méning qarishimche kishilerning saghlamliqigha tesir körsitidighan amil qanchan uxlash mesilisi bolmastin, belki künde uxlighan uyquning yéterlik bolush-bolmasliqi shundaqla uyqu süpitining kapaletke ige bolush-bolmasliqida. Kishiler meyli qaysi waqitta uxlisun, eger uxlash nuqtisidin éytqanda uxlashqa serp qilghan waqti we uyqusining süpiti adem bedinining fiziologiyelik éhtiyajni qanduralisila, yeni muwapiq we süpetlik uxlisa, méningche salametlikke chong dexli qilmaydu. Biraq, bu yerdiki eng muhim mesile, jimjitliqtin paydilinish üchün kéchiche eqliy emgek qilishqa adetlen’gen shu kishilerning kündilik uyqusi yéterlikmu yoq, yeni uxlashqa serp qilghan waqti we uyqusining süpiti adem bedinining fiziologiyelik éhtiyajini qanduralamdu-yoq dégen mesilide.
Shuni tekitlep ötüshke erziyduki, uzun mezgil kéchisi xizmet qilip, kündüzi uxlashqa adetlen’gen kishiler töwendiki birnechche mesililerge duch kélishi mumkin.
(1) Uzun mezgil kéchisi xizmet qilishqa adetlen’gen kishilerning uxlash we xizmet qilish waqti, ailisidikiler we jem’iyettiki bashqa kishiler bilen maslashmay, jem’iyet, aile munasiwitige dexli yétishi mumkin.
(2) Uzun mezgil kéchisi xizmet qilishqa adetlen’gen kishiler kündilik uyqusining waqtigha we süpitige kapalet qilalmasliqi we turmushi ritimsiz bolushi tüpeylidin, salametlikige we rohiy halitige tesir yétishi mumkin.
(3) Uzun mezgil kéchisi xizmet qilishqa adetlen’gen kishilerning köpinchisi kéchide uyqusi kélip qélishtin saqlinish yaki rohini kötürüsh üchün, köplep qéniq chay yaki qehwe (kofi) ichishke yaki köplep tamaka chékishke adetlen’gen bolup, bu xil adet salametlikke ziyanliq.
(4) Uzun mezgil kéchisi xizmet qilishqa adetlen’gen kishilerning köpinchisining kün nuri bilen uchrishish pursiti aziyip, salametlikige tesir yétishi mumkin.
Elwette uxlashta eng muhim bolghan nerse yalghuz uxlashqa serp qilghan waqitla bolup qalmastin, belki uxlashning süpitimu nahayiti muhim. Bezi kishiler künige 8, 9 saet uxlapmu uyqusigha qanmasliqi mumkin, yene bezi kishiler bolsa künige 5, 6 saet uxlapla uyqusigha qénishi mumkin. Adette dawamliq aktip beden chéniqturidighan, turmushqa ümidwar qaraydighan, birer ishlargha ongay achchiqlinip yaki ongay xushal bolup ketmeydighan, keypiyati xushxuy, mijezi ochuq kishilerning uyqusining süpiti yuqiri bolidu, asan uxliyalaydu we asan uyqusigha qanidu.
Bezi turmushi ritimsiz yaki muwapiq beden chéniqturushqa qatnaxshmaydighan, rohiy haliti nachar kishilerning uyqugha bolghan rohiy éhtiyaji yeni psixologiyelik éhtiyaji, fiziologiyelik éhtiyajidin artuq bolup, meyli künige qanche uzun uxlashtin qet’iynezer, körünüshte yenila uyqugha qanmighandek körünidu. Bundaq kishilerning xizmet ünümimu yaxshi bolmaydu. Bundaq ehwal astida bu xil ehwalni téximu köp uxlash arqiliq emes, belki muwapiq beden chéniqturush, turmushni retke sélish, rohiy halitini we keypiyatini tengshesh qatarliqlar arqiliq yaxshilighili bolidu. Undin bashqa turmushqa ümidsiz qaraydighan, birer ishlargha ongay hayajanlinip kétidighan, rohiy haliti turaqliq emes, ichi tar, körelmes, hesetxor, dawamliq yaman gerezde yaki bashqilarning qestide yüriddighan kishilerning gerche uxlashqa serp qilghan waqti uzun bolsimu, biraq uyqusining süpiti töwen bolidu.
Shunga aktip beden chéniqturup, turmushqa ümidwar qarash, birer ishlargha yoluqqanda asan hayajanlinip ketmeslik, körelmeslik we ichi tarliq qilmasliq, keypiyatini xushxuy tutup, uyqusining süpitini yaxshilash we shu arqiliq xizmetning, öginishning ünümini yuqiri kötürüp, cheklik hayatini ehmiyetlik ötküzüshke we közligen meqsetke yétish her bir adem üchün bekmu zörür.
9.Soal: Hazir Uyghur Élide 3 Xil Tébabet Teng Késel Dawalawatidu. Sizning Uyghur Tébabiti, Junggoche Tébabet we Gherb Tébabetlirige Bolghan Köz Qarishingiz Qandaq? Qaysi Tébabette Késel Dawalash Aqilanilik Bolidu?
Jawab: Bu soalni «Oygak» tor bétidin «polat1971» dégen tordash sorighan bolup, Uyghur Tébabiti bilen Junggo Tébabiti gerche méning kespim bolmisimu yeni men bu jehette köp nersilerni bilmisemmu, qabiliyitimning yétishiche etrapliq jawab bérishke tiriship baqay. Bu jawabta otturigha qoyghanlirimning köpinchisi özümning shexsiy köz qarishi bolup, eger toghra bolmighan terepliri bolsa, kespdashlarning tüzitish pikri bérishini qarshi alimen.
Dunyada köpligen milletlerning özining musteqil tili, yéziqi, örp-aditi, diniy étiqadi we medeniyiti bolghinigha oxshash, ularning köpinchisining özgiche milliy tébatchiliki bar bolup, dunya tébabetchiliki tarixida bolupmu hazirqi zaman Gherb Tébabetchiliki (Western Medicine, 西方医学，西医) ning dunyagha kélishi we tereqqiy qilishigha oxsash bolmighan töhpilerni qoshqan. Ularning ichide Hindistan Tébabetchiliki (Traditional Indian Medicine), Qedimiy Misir Tébabetchiliki (Ancient Egyptian Medicine), Junggo Tébabetchiliki (Traditional Chinese Medicine, 中医), Qedimiy Iraq-Babilun Tébabetchiliki, Islam Tébabetchiligi (Classic Islamic Medicine) qatarliqlarning tesir dairisi nisbeten eng chong hésablinidu.
Kishiler Gherb Tébabetchilikining tarixidin söz achqanda, aldi bilen dangliq Grék (Greece) méditsina alimi Hipokrad (Hippocrates, 希波克拉底) din bashlaydighan bolup, gerche hazirgha qeder texminen 2400 yilliq tarixqa ige bolsimu, biraq 18-Esirdin kéyin andin kishiler teripidin keng kölemde qobul qilinishqa bashlighan.
18-Esirdin burunqi gherb tébabetchilikining tesir dairisi Yawropaning bir qisim döletliri bilenla cheklinidighan bolup, nurghun döletlerde kishiler yenila özining milliyche we yaki yerlik tébabetchilikige tayinip késel dawalitatti. Uning üstige 18-esirdin burun meyli gherb tébabetchiliki bolsun we yaki bashqa tébabetchilikler bolsun, késel dawalashta asasen ot-chöp yaki haywan mehsulatliridin yasalghan dorilarni asas qilatti. 18-esirdin kéyinki Yawropa sanaitining uchqandek tereqqiy qilishi we ximiye tejribe üskünilirining dunyagha kélishi gherb tébabetchilikining téz tereqqiy qilishigha türtke boldi. Bolupmu 1895-yili Gérmaniyelik Fizika alimi Réntigin (Wilhelm Conrad Roentgen) ning réntigin nuri (X-Ray) ni bayqishi, 1927-yili tubérkulyoz vaksina (vaccine for tuberculoses,结核疫苗) sining, 1928-yili Penisilin (Penicillin, 青霉素) ning dunyagha kélishi we shu sewebtin milyonlighan kishilerning hayatining ölüm girdawidin qutulushi, gherb tébabetchiliki tarixida misli körülmigen chong özgirishlerni peyda qilip, uning tesir dairisini biraqla pütün dunyagha kéngeytiwetti. Gherb Tébabetchilikining téz tereqqiy qilishi bashqa tébabetchiliklerge chong tehdit bolup, ularning kishiler qelbidiki ornini bara-bara töwenlitiwetti. Nurghun döletlerde kishiler késel bolup qalsa Gherb Tébabetchilikini aldin tallaydighan boldi.
Junggo Tibabetchiliki tarixi eng uzun bolghan tébabetchiliklerning biri bolup, éytishlargha qarighanda uning nezeriyewi asasi miladiyedin burunqi 2696-yildin 2598-yilghiche bolghan ariliqta bashlan’ghan iken. Junggo tébabetchilikining eng chong kitabi bolghan黄帝内经 ning 2000 yildin artuq tarixi bolup, Junggo Tébabetchilikining eng ronaq tapqan waqti belki Tang Sulalisi dewri hésablansa kérek. 18-Esirning axiri 19-Esirning bashliridin bashlap, tesir dairisi dunyaning herqaysi jaylirigha kéngiyiwatqan gherb tébabetchiliki, din tarqatquchilar arqiliq Junggogha kirgen we Junggoda Chérkawlarni asas qilghan gherb tébabetchilik doxturxanisi we gherb tébabetchilik mekteplirini qurup, uzun yilliq tarixqa ige Junggo tébabetchilikige melum derijide tehdit élip kélishke bashlighan. 20-esirdin kéyin, gherb tébabetchilikining Junggodiki tesir dairisi téz kéngiyip, kishiler qelbidiki orni künsayin chongayghan. Bolupmu 60-yillardin bashlap Junggoning hemme yérige tarqalghan yalang ayagh doxturlar gerche dawalash üsküniliri we téxnikisi nahayiti töwen bolsimu, eyni waqitta tebiiy sharaiti nachar, qatnishi qolaysiz, chet yiraq jaylardiki nurghun yerlik késel, yuqumluq késel we asta xaraktérlik késellerni kontrol qilish we dawalashta chong rol oynap, gherb tébabetchilikining Junggodiki tesir dairisini téximu yuqiri kötürgen.
Uyghur tébabetchilikimu Uyghur tarixi we medeniyitige oxshash uzun tarixqa ige tébabetchilik bolup, özining özgiche alahidiliki bilen Islam tébabetchilikige, Junggo tébabetchilikige, omumen dunya tébabetchilikige belgilik töhpilerni qoshqan we Ottura Asiyada xéli zaman dewr sürgen. Éytihslargha qarighanda Uyghur tébabetchilikining 2700 yilliq tarixi bar bolup, uning eng güllen’gen waqti 11-esirdin 15-esirlergiche bolghan ariqliq iken. (Eskertish qolumda Uyghur tébabetchilikige munasiwetlik yéterlik matériyal bolmighachqa, bu jehette tepsiliy yézishqa imkaniyitim bolmidi; eger munasiwetlik dostlar méni bu jehettiki matériyallar bilen teminlise, köp teshekkürler éytimen)
Undaqta tarixi shunche uzun bolghan we dunya tébabetchilikige köp töhpilerni qoshqan yuqiriqi tébabetchilikler, néme üchün hazirqi zaman’gha kelgende, burunqidek ronaq tépip öz rolini jariy qilduralmidi?
Buning sewebliri gerche her xil bolsimu, biraq méning qarishimche töwendiki bir nechche nuqtigha yighinchaqlashqa bolidu.
1. Yuqiriqi milliy tébabetchiliklerge wekillik qilghan dölet, rayon we milletlerning hazirqi zaman’gha kelgende tereqqiy qilmay, dewrning keynide qélishi. Hemmeylen’ge melum bolghinidek, meyli Misir bolsun yaki Hindistan bolsun, meyli Iraq-Babilun bolsun yaki Junggo bolsun, eyni waqitlarda dunyada nahayiti ronaq tapqan döletler idi. Ularning tébabetchilikining ronaq tapqan waqti del u döletlerning eng ronaq tapqan dewrige toghra kéletti. Yéqinqi zamanlargha kelgende bu döletler nisbeten dewrning keynide qélip, gerb döletliri dewrning aldigha ötti we ularning pen-téxnikisi téz tereqqiy qildi.
2. Yuqiriqi milliy tébabetchiliklerge wekillik qilghan dölet, rayon we milletlerning iqtisadiy küchining ajiz bolushi, öz milli tébabetchilikini tereqqiy qildurushqa sélin’ghan mebleghning az bolushi. Burunqi tébabetchilikning tereqqiy qilishida kishilerning eqil-parasiti we tirishchanliqi asasliq rol oynighan bolsa, hazirqi zaman tébabetchilikining tereqqiy qilishida yuqiriqi ikki xil amildin bashqa iqtisadmu nahayiti chong rol oynimaqta. Peqet tébabetchilik tetqiqatigha yéterlik meblegh sélin’ghanda andin uni dewrge maslashqan halda tereqqiy qildurghili bolidu. Hazirqi zaman gherb tibabetchilikining tereqqiyatigha zor töhpilerni qoshuwatqan döletlerning béri bolghan Amérikining her yili saqliqni saqlashqa (Healthcare) serip qilghan xirajiti, Amérika nopusining adem béshigha tehminen $9000 dollar etrapida toghra kélidighan bolup, Amérika her yili texminen 2500 milyart dollardin artuq pulni saqliqni saqlashqa serip qilidu.
3. Yuqirida éytilghan tébabetchiliklerning köpinchisi bashtin-axir aile tijaret xaraktirini saqlap kelgenliki, yeni tébabetchiliklerning aile ichide öz-ara miras qaldurulidighan hüner qatarida ewladmu-ewlad qaldurulup, gerb tébabetchilikige oxshash mukemmel oqu-oqutush sistémisining shekillenmigenliki. Gherb tébabetchilikining 1000 yilgha yéqin sistémilashqan oqu-oqutush tarixi bolup, bolupmu 18-esirdin kéyinki 300 yildin buyan, bu xil sistéma zor derijide tereqqiy qilghan we keng dairide kéngeytilgen.
5. Hazirqi zaman gherb tébabetchilikining téz tereqqiy qilishi we xelq’ara tébabetchilik bazirini igilishi we shu sewebtin en’eniwi milliy tébabetchilikining bazar igilikide ajizliq qilishi. Yuqirida éytilghan milliy tébabetchiliklerning tereqqiyati we iqtisadida bir xil yaman aylinish bolup, tereqqiy qilalmighanséri bazardin qélip, pul tapalmaywatqan; pul tapalmaywatqanséri, iqtisadiy asastin ayrilip tereqqiy qilalmaywatqan ehwal künsayin éghirlashmaqta.
Qaysi tébabette késel dawalash aqilaniliq bolidu dégen mesilige kelsek, buningha bir ikki éghiz söz bilen jawab bérish qiyin. Shundaqtimu méning bu mesilige bolghan qarishim töwendikiche.
Sugha chüshüp ketken bir ademni qutuldurmaqchi bolghan adem eger su üzüshni bilmise, su üzüshni öginip kélip andin u ademni qutuldurimen démey, aldi bilen shu waqitning özide teyyar bolghan her qandaq wasitilerdin paydilinip u ademni qutuldurush kérek. Andin kéyin u adem qutulup boldighu dep su üzüshni öginishni untulup qalmay, kéyin yene shundaq ehwalgha duch kelsem qandaq qilimen dégenni oylap, su üzüshni öginish kérek. Démekchi bolghinim, kishiler késel bolghanda, aldi bilen elwette teyyar we qollinish imakaniyiti bolghan eng shipaliq dawalash wasitisini qollinip késilini dawalitishi we késel azabidin baldurraq qutulushi kérek. Bu yerde men démekchi bolghan eng shipaliq dawalash wasitisi köpinche ehwalda gherb tébabetchilikini közde tutidighan bolup, eger biz éghir we jiddiy késellerge giriptar bolghanda, aldi bilen elwette teyyar bolghan gherb tébabetchiliki arqiliq késilimizni dawalitishimiz hem muwapiq sharaitta özimizning milliy tébabetchilikimizni tereqqiy qildurushqimu ehmiyet bérishimiz kérek. Keng xelq ammisining qollishigha érishelmigen tébabetchilik yéterlik iqtisadiy asasqa érishelmesliki we shuning bilen menggü tereqqiy qilalmasliqi mumkin.
Hazirqi zaman gherb tébabetchiliki hazir gerche yüksek derijide tereqqiy qilghan bolsimu, biraq hemme késellerni toluq chüshinip ketkini we hemme késellerge ünümlük dawa tépip ketkini yoq. Hazirqi zaman gherb tébabetchilikining tereqqiyatigha egiship, bir tereptin burunqi késellerni dawalashqa ünümlük chare tépilghan bolsa, yene bir tereptin dawalash qiyin bolghan yéngi késeller özlüksiz bayqalmaqta. Bezi késellerni dawalshta kishiler ortaq étirap qilghan ünümlük dawalash usuli bolsimu, biraq yene bezi késellerni dawalshta téxiche ortaq étirap qilin’ghan ünümlük dawalash usuli yoq. Bezi késellerge nisbeten gerche bezi dawalash usulliri tépilghan bolsimu, biraq u dawalash usulining eks tesiri we kéyinki yaman aqiwiti chong bolup, kishiler teripidin omumiyüzluk qobul qilin’ghini yoq. Yeni bezi késellerni dawalash meyli qaysi xildiki tébabetchilikke nisbeten bolsun, pütünley izdinish basquchida bolup, oxshimighan tébabetchilikler oxshimighan usullar arqiliq sinaq teriqiside dawalash élip barmaqta.
Hazirqi zaman gerb tébabetchilikide ünümlük dawalash usuli bolghan, hazirche eng ünümlük dawalash wasitisi gherb tébabetchiliki hésablan’ghan yaki dawalashta bashqa tébabetchilikning köp amali bolmighan késeller töwendikilerdin ibaret.
1. Baktiriye keltürüp chiqarghan her xil késeller. Mesilen öpke yallughi, süydük yoli yallughi, tubérkulyoz qatarliq késeller.
2. Opératsiye qilmisa bolmaydighan késeller. Mesilen opératsiye qilishqa tégishlik her xil rak we ösme késelliri; qan tomurning üzülüp kétishi, ichki ezalarning téshilip kétishi, chong söngeklerning sunup kétishi qatarliq éghir zexmiler.
3. Bedendiki melum maddilarning kem bolushi yaki normidin éship kétishi sewibidin kélip chiqqan her xil késeller.
4. Yürek sanjiqi, méngige qan chüshüsh, zeherlik gaz we ximiyelik maddilar bilen jiddiy zeherlinish arqiliq kélip chiqqan her xil jiddi késeller.
6. Sewibi éniq bolghan bezi irsiy késeller we tughma késeller.
Eger biz yuqiriqi késellerge giriptar bolghinimizda, méning qarishimche aldi bilen choqum gherb tébabetchilikidin paydilinip, eng qisqa muddet ichide késilimizni kontrol qilishimiz, késelning eng ünümlük dawalsh mezgilini qoldin bermeslikimiz we amal qilip késel azabidin baldurraq qutulushimiz kérek.
Hazirqi zaman gerb tébabetchilikide ünümlük dawalash usuli bolmighan we yaki hazirche bar bolghan dawalash wasitilirining eks tesiri éghir bolghan yaki ünümlük dawalash usuli ustide izdiniwatqan késeller töwendikilerdin ibaret.
1. Virus keltürüp chiqarghan köpinche késellerning kéyinki mezgili yeni jiddi mezgilidin kéyinki asta késel mezgili we yaki eslige kélish mezgili.
2. Adem hayatigha derhal tehdit ekelmeydighan her xil asta xaraktérlik we kona késeller.
3. Palech qatarliq her xil zexme yaki opératsiyedin kéyin kélip chiqqan asta xaraktérlik egeshme késellikler we kéyinki eslige kélish mesgili.
4. Sewebi éniq bolmighan we uzun’gha sozulup ketken her xil murekkep késeller.
Yuqiriqi késelliklerning köpinchisini dawalash jehette, meyli gherb tébabetchiliki bolsun, meyli Junggo tébabetchiliki bolsun yaki bizning milliy tébabetchilikimiz bolsun, téxi izdinish mezgilide. Shunga bu xil ehwal astida qaysisi tébabetchilikning dawalash usulini sinap körüsh özimizge baghliq.
Méning qarishimche eger biz yuqiriqi késellerge giriptar bolghanda, diagnozni éniq qilish we dawalash éhtimali bar késellerning dawalash pursitini qoldin bérip qoyushtin saqlinishimiz üchün, aldi bilen gherb tébabetchilikidin paydilinip etrapliq tekshürüp andin kéyin milliyche dawalash usulliri arqiliq dawalap, milliy tébabetchilikimizning bashqa tébabetchiliklerning dawalashta amali bolmighan bezi késeller üstidin ghalip kélip, ularni dawalashta ünümlük chare tedbir tépishigha purset yaritip bérishimiz lazim, mana bu aqilane usul bolsa kérek.
10.Soal: Hazir jem’iyette bir yaki ikki baliliq aililer künsayin köpeymekte. Bundaq ehwal astida ewladlarning süpitini yuqiri kötürüsh téximu muhim mesilige aylandi. Sizningche yéngi toy qilghanlar yaki tunji qétim ata-ana bolush aldida turghanlar bu jehette némilerge diqqet qilishi kérek?
Jawab: Jem’iyetning tereqqiyatigha egiship, kishilerning ewladlirigha bolghan köz qarashliri özlüksiz özgermekte. Kishiler ewladlirining sanini qoghlishishtek en’eniwi qarashtin, süpet qoghlishishtek yéngi qarashqa köchmekte. Bolupmu nurghun tereqqiy qilghan döletlerde, nurghun er-xotun asasen birla baliliq bolushni teshebbus qilmaqta. Uyghurlarning hazirqi ehwalini élip éytsaq, hökümetning tughut siyasiti, iqtisadi ajizliq we nurghun ijtimaiy sewebler tüpeylidin, köp perzentlik kishiler künsayin azaymaqta. Bundaq ehwal astida ewladlarning süpitini yuqiri kötürüsh téximu muhim orunni igilep, kishilerning bu jehettiki izdinishige türtke bolmaqta. Bu yerde tekitliniwatqan balining süpitini yuqiri kötürüsh asasliqi balilarning méyip tughulup qélish yaki tughma késelge giriptar bolup qélishining aldini élishni, balining apisining qosighida toluq, saghlam yétilip, eqil parasitining zexmige uchrimasliqi közde tutulghan.
Yéngi toy qilghanlar yaki tunji qétim ata-ana bolush aldida turghanlar bu jehette némilerge diqqet qilish kérek? Bu mesilige jawab bérishtin iligiri, aldi bilen hamilining peyda bolush jeryanini qisqiche tonushturup ötimen.
Hamile (embryo, fetus, 胎儿) ning Peyda Bolushi
Er terepning uruqi (spermatozoa,精子) bilen ayalning tuxumi (egg, ovum,卵子) öz’ara uchriship, uruqlan’ghan tuxumgha (fertilized egg,受精卵) aylinishi we ayalning bala yatqusigha orunlishishi (implants to uterine cavity,着床) bilen hamile (embryo, fetus,胚胎) peyda bolidu. Andin ayal kishining bala yatqusida 40 hepte ösüp yétilgendin kéyin, bu dunyagha köz achidu.
Normal ehwalda, ayallarning ong, sol ikki teripide ikki tuxumdan (ovary,卵巢) bolup, bir ayda bir qétim héyiz körüdighan ayal, bir ayda bir tuxum ajirtip chiqiridu (ovulation,排卵). Qismen ayallar ikki we uningdin artuq tuxum ajritip chiqirishi mumkin. Yene bezi nahayiti az sandiki ayallar, bir ayda ikki qétim héyiz körüdighan bolup, bundaq ayallar bir ayda ikki qétim tuxum ajritip chiqishi mumkin.
Normal ehwal astida, erlerning ikki uruqdani (testicule,睾丸) bolup, bir heptide bir ikki qétim jinsiy munasiwet qilidighan er, bir qétimda texminen 2~5ml meniy (semen,精液), 40 milyondin 100 milyon’ghiche uruq ajritip chiqiridu. Normal ehwalda bu uruqlarning ichide, shekli we herikiti normal uruq 60% din artuq qismini igileydu. Eger meniy ichidiki uruqning sani 20 milyondin az bolsa, yaki normal uruq 30% din töwen bolsa, bundaq erning tughmasliq (infertility, barren,不育) éhtimali nahayiti yuqiri bolidu yaki balining süpiti éghir derijide tesirge uchraydu.
Eger er ajritip chiqarghan bu uruqlarning biri ayalning bir tuxumi bilen uchrashsa, bir hamile (bowaq) peyda bolidu. Eger bu uruqlarning ikkisi ayalning bir tuxumi bilen uchrashsa, bir tuxumluq qoshgizek (identical twins or monovular twins,同卵双胞胎) bowaq dunyagha kélidu. Bundaq qosh gizeklerning chirayi, xuy-peyli, bir-birige bekmu oxshiship kétidu. Eger erning ikki uruqi ayalning ikki tuxumi bilen uchrashsa, ikki tuxumluq qoshgizek (binovular twins or dizygotic twins,异卵双胞胎) dunyagha kélidu. Bundaq qoshgizekler, bir tuxumluq qoshgizeklerge nisbeten sel perqlik bolidu. Yeni ularning chirayida we xuy-peylide perqler köprek bolidu. Adette qoshgisezlerning köp qismi mushu türge kiridu. Eger erning bir nechche uruqi ayalning bir nechche tuxumi bilen uchrashsa bir nechche bowaq dunyagha kélidu. Biraq bu xil ehwal nahayiti az uchraydu. Hazirgha qeder bir qétimda 10 baligha éghir ayagh bolghan ehwallar doklat qilin’ghan bolup, bu 10 gizek hésablinidu.
Normal ehwal astida ayalning tuxum ajritip chiqidighan waqti ikki qétimliq heyizning del otturisigha toghra kélidighan bolup, bu waqitta er-ayal jinsiy munasiwet qilsa, ayalning éghir ayagh bolush nisbiti eng yuqiri bolidu. Mesilen 30 künde bir qétim heyiz kélidighan ayalning tuxum ajritip chiqiridighan waqti, texminen heyizning 14, 15- yaki 16-künlirige toghra kélidu. Tuxumning ömri adette 24 saet etrapida bolidu. Er ajritip chiqarghan uruq ayalning jinsiy ezasida adette 48 saettin 72 saetqiche yashiyalaydu. Qismen ehwal astida uningdin artuq yashishimu mumkin. Mundaqche éytqanda, ayalning her ayda éghir ayagh bolush waqti adette 3 kündin 5 kün etrapida bolidu. Mesilen ayalning heyizini her ayning 1-küni bashlandi dep qarisaq, adette 3, 4-künliri heyiz axirlishishi mumkin, 15-künliri tuxum ajritip chiqirishi mumkin. Shundaq bolghanda heyizning 11-kunidin 16-küngiche bolghan 5 kün ariliqta, ayalning hamilidar (pregnancy) bolush nisbiti eng yuqiri bolidu. Elwette bu pütünley mutleqmu emes. Heyiz her ayda nahayiti normal kélidighan ayalning kéler qétimliq heyiz kélish waqti 10 kün ötüp ketken bolsa, éghir ayagh bolup qaptu dep höküm chiqirishqa bolidu.
Adette éghir ayagh bolghandin kéyin némilerge diqqet qilish kérek ikenlikini tunji qétim doxturgha körünüp, éghir ayagh bolghanliqi éniq bolghandin kéyin tughut bölümining doxturi dep béridu. Shunga men bu yerde éghir ayagh bolghandin kéyin diqqet qilidighan ishlar toghrisida toxtalmaymen. Asasliqi éghir ayagh bolushtin ilgiri yaki éghir ayagh bolghanliqini bilmigen ehwal astida némilerge diqqet qilghanda kelgüsi ewladlarning süpitini östürgili bolidighanliqi üstide toxtilimen.
Erler Diqqet Qilishqa Tégishlik Ishlar
“Ewladlarning süpitini yuqiri kötürüsh üchün erler némilerge diqqet qilish kérek? qandaq amillar ewladlarning süpitige biwasite tesir qilidu?” dégende, méning qarishimche baliliq bolushni pilan qilghan er, jinsiy munasiwet qilghanda keypiyati nahayiti yaxshi bolush, heddidin ziyade charchap ketmigen bolushi kérek. Töwende otturigha qoyulghan her qandaq ehwal bolghan ehwal astida, eng yaxshisi baliliq bolushni kéchiktürüsh kérek yaki baliliq bolmaqchi bolghanda töwendiki ehwallardin imkan bar saqlinish kérek:
1. Haraq ichip mes bolup qalghanda;
2. Heddin ziyade köp tamaka chékiwatqan mezgilde;
3. Neshe we bezi jeherlik chékimlik chékiwatqanda;
4. Mijezi yaxshi bolmighanda, yeni bezi késel bolupmu yuqumluq zukam qatarliq virus keltürüp chiqarghan késel bolghanda;
5. Süydük yoli, jinsiy eza yallughi we bezi jinsiy bezler yallughigha giriptar bolghanda;
6. Bezi dorilarni bolupmu dora üstide eskertilgen bezi dorilarni istémal qiliwatqan mezgilde;
7. Simap, qoghushun qatarliq bezi ximiyelik éléméntlar we ximiyelik maddilar bilen uchrishiwatqan waqitta;
8. Déhqanchiliq doriliri we hasharet öltürüsh doriliri bilen uchrishiwatqanda;
9. Bezi saxta girim qilish buyumlirini ishletkende.
10. Radiaktipliq nur bilen uchrishiwatqanda;
Yuqiriqi bu ehwallarda erlerning uruqi oxshimighan derijide tesirge uchrap, balining ana qorsighida peyda bolush we normal ösüp yétilishige dexli qilidu. Netijide balilarning süpiti oxshimighan derijide töwenleydu.
Undin bashqa alahide yuqiri témpératurigha yéqinlashmasliq yaki yuqiri témpératuriluq sharaitta uzun muddet xizmet qilmasliq kérek. Adette erler uruqdanining témpératurisi beden témpératurisidin 2 giradus töwen bolup, yuqiri témpératura bilen uchrashqanda yaki uruqdan uzun muddet beden’ge chapliship turghanda, uruqdanning témpératurisi beden témpératurisi bilen yéqinliship, uruqning süpiti melum derijide zexmige uchraydu. Bu ewladqa biwasite tesir körsitidu. Shunga eng yaxshisi bek tar ich kiyim yaki ishtan keymeslik kérek. Uruqdanning témpératurisi yuqirilap kétishtin saqlinish kérek.
Erning uruq ajritishi jinsiy hewes bilen munasiwetlik bolup, jinsiy hewes qozghalghan shu minutning ichide uruq ajritip chiqalaydu; biraq ayallar yuqirida dep ötkendek bir ayda aran bir qétim tuxum ajritip chiqiridighan bolup, tuxumning ajrilip chiqishi chong minge, nurghun jinsiy bezler we jinsiy hormunlar bilen biwasite munasiwetlik. Eger ayalning rohiy haliti, keypiyati yaxshi bolmighanda, chong mingige biwasite tesir qilip, jinsiy bezlerning hormun ajritip chiqishigha tesir körsitidu, axirida tuxum ajritip chiqishmu tesirge uchraydu. Netijide éghir ayagh bolalmasliq we balining süpitige dexli qilishtek aqiwet kélip chiqidu.
Ana bolushqa pilan qilghan ayallar, yuqirida dep ötken erler diqqet qilishqa tégishlik ishlargha diqqet qilishi yaki yuqiridiki ehwallardin imkan bar saqlinishi we yaki bu xil ehwal astida waqtinche baliliq bolmasliqi kérek.
Ayallarning yéshi, ewladning süpitige biwasite tesir körsitidighan bolup, ayallar eng yaxshisi balisini 35 yashtin burun tughushi kérek. Ayallarning yéshi erlerning yéshigha nisbeten ewladlarning süpitige téximu chong tesir körsitidu. Ayallar 35 yashtin ashqanda, hormunlar tengpungluqida bezi özgirishler yüz bérishke bashlaydighan bolup, bu balining xiromosomisida (chromosome,染色体) özgirish (mutation, 基因突变) peyda qilidu, shuning bilen yéngi hayatliqta bezi normalsizliq peyda bolidu. Undin bashqa balini 35 yashtin kéyin tughqanda tughutta bezi hadisining yüz bérish nisbitimu yuqiri bolidu. Bu ana-balining ikkilisige paydiliq emes.
Éghir ayagh bolghanni bilmigen ehwal astida vitamin qatarliq bir qisim doridin bashqa, istémal qilin’ghan herqandaq dora yéngi hayatliq peyda bolghan deslepki üch ay ichide, yéngi hayatliqqa oxshimighan derijide tesir körsitip, kéyinki ewladning süpitige dexli qilishi mumkin. Shunga baliliq bolushni pilan qilghan ayal imkan bar késel bolup qalmasliqi, eger bezi ushshaq késel bolup qalghan teqdirde, eng yaxshisi waqtinche dora istémal qilmasliqi kérek. Elwette éghir ayagh bolghanliqini bilgendin kéyin, doxtur bulargha alahide diqqet qilidu. Mesile éghir ayagh bolghanni bilmigen ehwal astida bezi dorilarni istémal qilish eng xeterlik.
Eger Yuqiriqi Ehwallar Yüz Bergende, Qanche Waqittin Kéyin Baliliq Bolush Bixeter?
Eger siz bilip-bilmey yaki xizmetning éhtiyaji bilen yuqiriqi ehwallargha duch kélip qalghan bolsingiz, baliliq bolushtin burun ular bilen uchrishishni toxtitishingiz we yuqarqi ehwallarning yüz bérishidin imkan bar saqlinishingiz kérek. Bu ehwallar bilen uchrishishni toxtitip qanchilik waqittin kéyin baliliq bolush xetersiz dégende, bu pütünley siz uchrashqan maddilarning türi, miqdari, waqti, beden’ge bolghan tesiri we bedendin tazlinip chiqish üchün ketken waqtigha munasiwetlik. Bezi dorilar we ximiyelik maddilarning bedendin tazilinip chiqip kétish waqti birnechche saetla bolidu, bezilirining bir nechche yil bolidu. Künige 1 qétim yeydighan dorining, bedendin yérimi tazilinip chiqip kétishke ketken waqti 24 saet bolidu. Künde 2 qétim yeydighan dorining bedendin yérimi tazilinip chiqishqa ketken waqit 12 saet bolidu. Künige 3 qétim yeydighan dorining bedendin yérimi tazilinip chiqip kétishke ketken waqit 8 saet bolidu. Adette dora yaki késellikning tesiri shu dorini istémal qilish toxtighandin kéyin yaki shu késel pütünley saqiyip ikki heptidin kéyin pütünley tügeydu, biraq dora ichiwatqan mezgilde yaki késel waqtida ziyan’gha uchrighan uruq we tuxum bedendin chiqip ketkendin kéyin andin heqiqiy bixeter hésablinidu. Radiaktipliq nur, bezi ximiyelik madda, neshe qatarliq zeherlik chékimlik we bezi déhqanchiliq dorilirining ziyini xéli uzun dawam qilidu, beziliri hetta ömürwayet tesir qilishi, tughmasliqni, bala boydin ajrap kétishni, balining ölük tughulup qélishini yaki balining méyip tughulup qélishini keltürüp chiqirishi mumkin.
******************************************
Qoshumche: Köp Uchraydighan Irsiy We Tughma Késellikler
1. Qorsaq témi kemtük bolush (Abdominal wall defects, 腹壁缺损): Bu késelge griptar bolghan bowaqning qorsiqining bir qisim tére, muskulliri kem bolup, qorsaq ichidiki eza kem jaydin sirtqa chiqip qalidu. Eger bashqa normalsizliq bolmisa, opératsiye qilip qorsaq témini qayta yasap chiqsa, kelgüsi hayatigha chong tesir körsetmeydu.
2. Chong teret yoli pütük bolush (Anal atresia, 肛门闭锁): Bundaq késelge giriptar bolghan balining arqa teret yoli pütünley pütük bolup, tughulup 3, 4 kün’giche teret kelmeslik, qorsaq köpüp kétish we yandurush qatarliq alametler sewebidin bayqilidu. Bu xil késel Uyghurlar arisida köp uchraydighan bolup, adette bashqa normalsizliq bolmighanda, opératsiye qilish arqiliq chong teret yolini qayta yasisa, kéyinki turmushigha chong dexli qilmaydu, peqet az bir qisimdiki bala teret tutalmas yaki teriti rawan bolmasliqtek yaman eqiwetke qalidu.
3. Minge kemtüklük (Anencephaly, Anencephalia, 无脑畸型): Bu késelge giriptar bolghan balining minge we bash söngiki toluq yétilmigen bolup, béshining yérimi kem bolidu. Köpünchisi ölük tughulidu yaki tughulup uzun’gha qalmay ölüp kétidu.
4. Qosh bashliq ghelitilik (双颅畸型): Bu kem uchraydighan bir xil tughma késel bolup, bu késelge giriptar bolghan balining ikki béshi bolidu, bezilirining hetta yüz közimu ikki bolidu, biraq bash qismidin bashqa qismi birla bolidu.
5. Chong qizil qan tomurning normal yétilmesliki (Aortic artery/valve defect, 主动脉/瓣膜缺陷)
6. Dowsuni sirtqa örülüp qélish késili (Bladder exstrophy, 膀胱外翻): Bu késelge giriptar bolghan balining dowsuni sirtqa örülüp qalghan bolup, börektin kelgen süydük biwasite sirtqa éqip turidu. Bu késel Uyghurlar arisida xéli uchraydighan bolup, dawalashta opératsiye qilip dowsunnni qayta yasashqa toghra kélidu, biraq opératsiye ünümi köp xil amillar bilen munasiwetlik.
7. Minge paralichi (Cerebral palsy, 脑瘫): Bu késelge giriptar bolghan balining muskulliri bosh, jansiz bolup, menggü mangalmaydu, beziliride yene bashqa tughma késeller birla waqitta mewjut bolidu. Bu xil késelni saqaytish hazirqi doxturluq sewiyeside asasen mumkin emes.
8. Kalpuki yériq (Cleft lip, 唇裂 toshqankalpuk): Bu késelge giriptar bolghan balining kalpuki yériq yaki kalpukining bir qismi kemtük bolidu. Köpinchisining yuqiri kalpuki yériq bolidu, bu adette toshqan kalpukmu dep atilidu. Az bir qisim balining töwen kalpuki yériq bolidu. Bu késel Uyghurlar arisida köp uchraydighan bolup, eger kalpukining kem qismi chong bolmisa, opératsiye qilish arqiliq kalpukini qayta yasap chiqqili bolidu.
9. Ingiki yériq (Cleft palate, 腭裂): bu késelge giriptar bolghan balining ingiki yériq bolup, köpinchisi yéngila waqitta kalpuki yériq bolidu. Bu késel eger yériq jay bek chong bolmisa, dawalap saqaytqili bolidu.
10. Chong üchey pütük bolush (Colorectal atresia, 结肠直肠闭锁,): Bundaq késelge giriptar bolghan balining chong üchiyi pütük bolup, teret töwenge ötelmey, qorsaq köpush, teret kelmeslik, hetta yandurushtek alametler bilen, bala tughulup uzun’gha qalmay diagnoz qoyulidu. Bashqa késel bolmighan ehwal astida, dawalap saqaytish pütünley mumkin.
11. Uruqdan qorsaqtin uruqdan xaltisigha chüshmeslik (Cryptorchidism, 隐睾): Bu xil késelge giriptar bolghan balining bir teripidiki yaki ikkila teripidiki uruqdan (testicle, 睾丸) uruq xaltisigha (scrotum, 阴囊) chüshmey, qorsaqta turup qalidu. Uruq xaltisi bolsa quruq bolidu. Bu késel Uyghurlar ichide köp uchraydighan bolup, waqtida dawalanmisa erlik tughmasliqni keltürüp chiqirishi mumkin, shundaqla kelgüside rak késilige giriptar bolup qélishi mumkin.
12. Qent siyish késili (Diabetes, 糖尿病): Qent siyish késili ikki xil bolup, uning ichide bir xili irsiy késelge kiridu.
13. Qorsaqtiki ezaning kökrekke éghip kirishi (Diaphragmatic hernia, 横隔疝): Bu késelge giriptar bolghuchining kökrek bilen qorsaqning arisidiki tosunchi perde toluq yétilmigenlik tüpeylidin, qorsaqtiki ashqazan, üchey qatarliq ezalar, kökrek boshluqigha éghip kirip, öpkining normal yétilishige we xizmitige dexli qilidu. Bu xil késelni opératsiye qilip dawalash mumkin.
14. On ikki barmaq üchey pütük bolush (Duodenal atresia, 十二指肠闭锁): Bundaq késelge giriptar bolghan balining ashqazan’gha tutiship turghan on ikki barmaq üchey pütük bolup, qorsaq köpüsh we yandurush qatarliq alametler bilen tughulup uzun’gha qalmay diagnoz qoyulidu. Bashqa késel bolmighan ehwal astida pütünley saqaytqili bolidu.
15. Jinsiy eza normalsiz bolush (Dysgenesis, 生殖障碍): Bu késelge giriptar bolghan balining jinsiy ezasi normalsiz bolup, kelgüsi jinsi turmush we ewlad qaldurush tosalghugha uchraydu. Bu xil késel gerche balining hayatigha dexli qilmisimu, biraq dawalap saqaytish asan emes.
16. Qizil önggech pütük bolush (Esophageal atresia, 食管闭锁): Bu késelge giriptar bolghan balining qizil önggichi pütük bolup, süt emgen haman yandurghanliqtin, tughulghandin kéyin tézla éniqlinidu. Waqtida diagnoz qoyulup, waqtida dawalanmisa, yandurghan nersiler nepes yoligha kirip, öpkisi yallughlinip, hayatigha xewp yétishi mumkin.
17. Chatma qosh gizek ghelitiliki (Siamese twins, 联体婴儿): Bu késelge giriptar bolghan qosh gizeklerning béshi yaki kökrek qismi yaki qorsaq qismi yaki put qolining bir qismi öz ara chétishliq bolidu. Bundaq qosh gizeklerni dawalashta asasen opératsiye qilip qosh gizeklerni bir-biridin ayrish usuli qollinilidu. Eger bu qosh gizeklerning barliq ezasi musteqil bolsa hem toluq tereqqiy qilghan bolsa, opératsiye qilip bir-biridin ayrish mumkin, biraq köpinche ehwalda balining biri ölüp kétishi mumkin.
18. Bowaqning ispirt bilen zeherlinish yighinda késili (Fetal alcohol syndrome, 胎儿酒精综合症): Bu késel asasliqi éghir ayagh bolghan ayalning haraq ichishi tüpeylidin kélip chiqqan bolup, bu késelge giriptar bolghan bala kichik tughulidu, asta chong bolidu, béshi kichik bolidu, közi tar ichilidu, kalpuki kichik bolidu.
19. Qorsaq yériq tughulush (Gastroschisis, 腹裂): Bu késel qorsaq témi kem bolush bilen bir az oxshiship kétidighan bolup, balining qorsiqi yériq bolidu, qorsaqtiki üchey shu yériq jaydin sirtqa chiqip turidu. Balida eger bashqa késel bolmisa dawalap saqaytish anche qiyin emes.
20. Ashqazan we ücheyning normal yétilmesliki (Gastrointestinal defects, 肠胃缺陷).
21. Jinsiy ezaning normal yétilmesliki (Genital defects, 生殖器缺陷)
22. Yürekning normal yétilmesliki (Heart defects, 心脏缺陷)
23. Minge suluq ishshiqi (Hydrocephalus, 脑水肿, 脑积水). Bu xil késelge giriptar bolghan balining eqil-parisiti we herikiti oxshimighan derijide tesirge uchraydu. Eger ishshiq éghir bolsa yaki dawamliq tereqqiy qilsa, bir nechche aydin bir nechche yilghiche bolghan waqitta ölüp kétishi mumkin. Bu késel Uyghurlar ichide xéli köp uchraydu.
24. Süydük yolining asti yériq bolush (Hypospadias, 尿道下裂): Bu oghul balida bolidighan bolup, bu késelge giriptar bolghan balining süydüki normal süydük éghizidin emes, belki zekerning töwen teripidin éqip chiqidu. Bu késel Uyghurlar ichide xéli uchraydighan bolup, opératsiye qilish arqiliq süydük yolini qayta yasash mumkin.
25. Süydük yolining üsti yériq bolush (Epispadias, 尿道上裂): Bu késel anche köp uchrimaydighan bolup, bu késelge giriptar bolghan balining süydüki zekerning üstidin éqip chiqidu. Süydük chiqish éghizi adette pütük bolidu.
26. Qosh jinsliq bolush (Intersex, 阴阳人, 两性人): Bu késel adette 3 xil bolup, birinchisi heqiqiy qosh jinsliq, yene er we ayalning jinsiy ezasining hemmisi bar ikki jinsliq. Ikkinchisi sirtqi körünüshi er yaki bezi erlik jinsiy ezasi bar, emeliyette ayal, yeni ayalning jinsiy ezasi toluq bolghan ikki jinsliq. Üchinchisi, sirtqi körünüshi ayal yaki ayalning bezi jinsiy ezasi bar, emeliyette er yeni erning jinsiy ezasi toluq bolghan qosh jinsliq.
35. Bilek söngiki normal yétilmeslik (Radial defect, 桡骨缺陷)
36. Börek we jinsiy eza toluq yétilmeslik (Renal agenesis/dysgenesis, 肾生殖器发育不全)
37. Bir qérinchiliq yürek ghelitiliki (Single ventricle, 单心室畸型): Normal yürekte ikki qérinche we ikki dalanche bolidu. Bu késelge giriptar bolghuchining yürikide qérinchisidin biri kem bolidu.
39. Kanay-Qizil Önggech toshiqi (Tracheo-esophageal fistula, 气管食道瘘). Normal ehwal astida kanay bilen qizil önggech éghizining töwen qismida ayrilghandin kéyin, parallel töwen’ge méngip, ayrim- ayrim halda öpke we ashqazan bilen tutishidu. Bu xil késelge giriptar bolghuchining kaniyi bilen qizil öngkech arisida normalsiz töshük bolup, yégen nersining bir qismi öpkige kirip kétidu.
40. Taq eza ghelitiliki (Unilateral, 单器官畸型): Normal kishilerde börek, börek üsti bézi, öpke, uruqdan, tuxumdan qatarliq ezalar qosh bolup, biri ong terepke, biri sol terepke jaylashqan bolidu. Bu xil késelge giriptar bolghanlarning bir yaki uningdin artuq (yuqirida dep ötken ezalarning) biri kem bolidu.
41. Süydük yoli normal yétilmeslik (Urinary defects, 泌尿器缺陷).
42. Umurtqa normal yétilmeslik (Vertebral defects, 脊椎缺陷).
43. Umurtqa yériqi (Spinal cleft, 脊髓裂): Bu késelge giriptar bolghan balining keynide bir töshük yaki bir ériqche bar bolup, umurtqa sirtqa biwasite échilip turidu. Bundaq bala köpinche palech bolidu. Balaghetke yetmey ölüp kétishi mumkin. Bu xil késel Uyghurlar arisida az-tola uchraydu.
44. Umurtqa sirtqa üssüp chiqish (Myelomeningocele, 脊髓脊膜突出): Bu késelge giriptar bolghan balining umurtqisi keynidiki yériqtin sirtqa üssüp chiqqan bolidu. Bundaq bala palech bolidu, hem uzun yashiyalmasliqi mumkin. Bu xil késel Uyghurlar arisida az-tola uchraydu.
11-Soal. Hazir yurtimizda AIDS késili bilen yuqumlan’ghanlar künsayin köpeymekte. Sizningche buning asasliq sewebliri némilerdin ibaret? Qandaq qilghanda AIDS késilining yurtimizda téximu yamrap kétishining aldini alghili bolidu?
Jawab: AIDS késili bolsa 80-yillarning béshida Amérikida tunji qétim bayqalghan yuqumluq késel bolup, asasliqi jinsiy munasiwet, bulghan’ghan qan we okul arqiliq insanlar arisida öz’ara yuqidu. Bu késelning "Qorqunchluq Alwasti", "Derijidin Taxqiri Qatil" dégen namliri bar bolup, hazirgha qeder pütün dunya miqyasida ünümlük dawasi yoq.
Adem AIDS késili virusi (HIV) bilen yuqumlan’ghandin kéyin texminen 1 yildin 12 yilghiche bolghan mezgilni bashtin kechürgendin kéyin, andin AIDS késilige tereqqiy qilidu, bu mezgil AIDS késilining “yoshurun mezgili” dep atilidu. AIDS késili virusi (HIV) bilen yuqumlinip, téxi AIDS késilige tereqqiy qilmighan u kishiler AIDS késili virusi (HIV)ni élip yürgüchiler yaki HIV bilen yuqumlan’ghuchilar dep atilidu. Adette AIDS késili virusi (HIV) ni élip yürgüchiler yaki HIV bilen yuqumlan’ghuchilarda alahide késel alamiti bolmaydu, biraq bashqilargha yuqturushning éhtimalliqi nahayiti yuqiri bolidu. Adem AIDS késilige giriptar bolghandin kéyin adette 2 yildin 5 yilghiche ömür köreleydu. Bir qisim kishiler bolsa téximu qisqa waqit ichide ölüp kétishi mumkin.
AIDS késili 80-yillarning otturiliridin bashlap Junggogha kirishke bashlighan bolup, 2004-yilining bashlirigha kelgende, hökümet stastikisidiki AIDS késili virusi (HIV) bilen yuqumlan’ghanlarning tizimliktiki sani 80 minggha yétip, 2004-yili Taylandning Bankok shehiride échilghan Xelq’araliq AIDS Késili Tetqiqat Yighinida Junggo Hökümiti élan qilghan HIV bilen yuqumlan’ghanlarning mölcherdiki sani 840 mingdin ashqan. Biraq’ munasiwetlik mutexessislerning perez qilishiche pütün Junggoda AIDS késili virusi bilen yuqumlan’ghanghuchilarning sani bir milyon bilen ikki milyon ariliqida iken.
Uyghur élide bolsa, taki 90-yillarning axirighiche, gerche qismen kishilerning AIDS késili virusi bilen yuqumlan’ghanliqi hewer qilin’ghan bolsimu, biraq, AIDS dégen bu isim Uyghurlar arisida taki 2000-yillarning béshighiche xélila natonush idi, biraq 2004-yilining axirigha kelgende, Uyghurlar arisidiki AIDS késili virusi bilen yuqumlan’ghanlarning sani pütün Junggodiki AIDS késili virusi bilen yuqumlan’ghanlar omumiy sanining 13% igilep, resmi tizimliktiki AIDS késili virusi bilen yuqumlan’ghuchilarning sani 9346 yetken. Uyghur élidiki AIDS késili virusi bilen yuqumlan’ghanlarning mölcherdiki sani belkim 90 ming bilen 100 ming ariliqida bolushi mumkin.
Undaqta nime sewebtin Uyghurlar arisidiki AIDS késili virusi bilen yuqumlan’ghanlarning sani shunche qisqa waqit ichide shunche téz köpiyip ketti? Buninggha jawab tépish üchün, aldi bilen Uyghurlar arisidiki AIDS késilining tarqash wasitilirige qarishimiz kérek. Xelq’arada, oxshimighan döletlerde HIV ning tarqash wasitisi pütünley oxshiship ketmisimu, biraq köpinchisi jinsiy munasiwet, bolupmu oxshash jinisliqlarning jinsiy munasiwiti, zeherlik chékimlikni okul qilip urush, qan sélish we qan élish qatarliq wasitiler arqiliq tarqaydighanliqi hemmimizge melum. Uyghur élidiki AIDS késili virusi bilen yuqumlan’ghuchilarning 80% yashlar bolup, ularning ichide 90% ke yéqin yashlar zeherlik chékimlikni okul qilip urush arqiliq HIV ni özlirige yuqturuwalghan. Qalghanliri bolsa pahishichiliq bilen shughullinish, qan sélish, qan élish qatarliq wasitiler arqiliq AIDS késili virusi (HIV) ni özlirige yuqturuwalghan.
Yéqindin buyanqi xewerlerge asaslan’ghanda ayallar arisidiki AIDS késili bilen yuqumlan’ghanlarning sani téz éship, anidin baligha yuqush ehwalimu köpeymekte.
AIDS késilining Uyghur élide shunche téz tarqilishining sewebliri
Yuqirida dep ötkendek AIDS késili virusining Uyghur élide tarqishining asasliq wasitisi zeherlik chékimlikni okul qilip urush bolup, Uyghur élidiki AIDS késili virusi bilen yuqumlan’ghuchilar sanining téz köpiyishi, Uyghur élidiki zeher chekküchiler sanining köpiyishi bilen zich munasiwetlik. Undaqta néme üchün Uyghur élide zeherlik chékimlik chekküchilerning sani shunche köp? Buni töwendiki bir nechche seweblerdin körüshke bolidu.
1. Qanun tüzümning mukemmel bolmasliqi, bezi qanun ijra qilghuchilarning chirikliki we qanunning toluq ijra qilinmasliqi. Hemmimizge melum bolghinidek qanunda zeherlik chékimlikni élip sétish qanunsiz dep éniq belgilen’gen bolsimu, biraq zeherlik chékimlik satquchilarning köp qismi yenila qanuniy jawabkarliqqa tartilmaywatidu.
5. Kishilerning exlaq-pezilet we diniy étiqad ölchimining töwenlishi, yashlar arisidiki exlaq-pezilet we diniy terbiyening kem bolushi we diniy étiqadning suslishishi.
6. Yashlarning jem’iyetke we kelgüsige bolghan ishenchining töwenlishishi we ümidsizliki, bolupmu bashqilar teripidin aldan’ghan, ziyankeshlikke uchrighan yashlarning jem’iyetke bolghan ghezep-nepritini chiqirish üchün, jinayi yollargha méngip, bashqilargha ziyan salidighan ishlarni qilishi.
7. Ata-anining balilargha bolghan terbiyesining ajizlishi, en’eniwi ata- ana we bala munasiwetlirining suslishishi.
8. Kishilerning jeherlik chékimlikning shexsige, ailige we jem’iyetke élip kélidighan ziyinigha bolghan tonushining töwen bolushi we uninggha sel qarishi.
9. Mutleq köp sandiki kishining AIDS késili toghrisida héchqandaq chüshenchige ige emesliki, AIDS késilining qandaq tarqaydighanliqidin, shexs, aile, jem’iyetke qandaq ziyanlarni élip kélidighanliqidin héchqandaq xewersizliki, ularning özini qandaq qoghdashni bilmeslikidin.
Bularning hemmisi yashlirimizning zeher bilen shughullinishigha we shu arqiliq AIDS késili virusining Uyghur élide tarqilishigha seweb bolmaqta.
Qandaq qilghanda AIDS késilining Uyghur élide keng kölemlik tarqilishini ünümluk kontrol qilghili bolidu?
AIDS késilining Uyghur élide téximu keng kölemde tarqilishining aldini élish we uni ünümlük kontrol qilishta, uning Uyghur élide téz tarqilishigha seweb bolghan zeherlik chékimliklerni we pahishchiliqni nuqtiliq qilip kontrol qilish we töwendiki usul tedbirlerni qollinish kérek.
1. Teshwiqatni kücheytish we barliq ünümlük usul-charilerni qollinip, pütün xelqni AIDS késilige munasiwetlik sawatlardin xewerdar qilish kérek.
2. Hökümet qanuniy tüzümni mukemmelleshtürüshi we saghlamlashturushi, qanun ijra qilghuchilar arisidiki chiriklikni tügitish, zeher sodisi bilen shughullan’ghanlarni qattiq jazalishi we zeherlik chékimlikning jem’iyette yamrap kétishni qattiq tizginlishi kérek.
3. Zeher chekküchilerge hergiz yumshaq qolluq qilmasliq, kontrol qilish bilen dawalashni birleshtürüp, ularning zeherdin baldurraq qol üzüshige yardem bérish kérek.
4. Zeher chekküchiler arisida bir yingnini ortaq ishlitishning ziyinini we xetirini teshwiq qilish, kishilerning taziliq éngini yuqiri kötürüsh kérek.
5. Pahishe ishlirini qattiq kontrol qilish kérek. Jinsiy munasiwet qilghanda özini qoghdash wasitilirini qollinish kérek.
7. Kishilerning exlaq pezilet ölchimini yuqiri kötürush, dinning kishiler qelbidiki orni we küchidin toluq paydilinip, meschit we diniy sorunlarda keng kölemde teshwiq qilish kérek.
8. Mekteplerde meyli bashlan’ghuch we ottura mekteplerde bolsun, zeherning jem’iyetke we ailige élip kélidighan ziynini teshwiq qilish, bu jehettiki terbiyeni kücheytish kérek.
9. Ata-anilar balilirigha köprek waqit serp qilishi, balilirining néme oylawatqanliqigha köngül bölüshi, ular bilen bolghan héssiyatni kücheytishi we öz’ara ishench peyda qilish kérek. Shundaqla balam téxi kichik, zeher dégen nersini bilmeydu démey, 5 yil 10 yildin kéyinki ishlarni közde tutup, kichik waqtidin tartip terbiyeni küchaytish kérek.
10. Pütün jem’iyettiki her bir insan bu ishqa bolghan mes’ulyetni üstige élip, millitimizning kelgüsi üstide bash qaturushi we uningha köngül bölüshi kérek.
Qoshumche: AIDS késili we HIV gha munasiwetlik köp sorilidighan soallar
1. AIDS bilen HIV ning menisi néme? Ularning néme munasiwiti we perqi bar?
AIDS dégen söz In’glizchidiki “Acquired Immune Deficiency Syndrome” dégen sözning birinchi herpliridin tüzülgen söz bolup, “adem bedinining immonitét küchi zexminilish sewebidin kélip chiqqan késellikler toplimi” dégen menani bildüridu.
HIV dégen söz bolsa Engilizchidiki “Human Immunodeficiency Virus” dégen sözning birinchi herpliridin tüzülgen söz bolup, “adem bedinining immonitét küchi kem bolush virusi” dégen menani bildüridu.
HIV virusi Afriqining ottura qismidiki döletlerde yashaydighan In’glizchide “apes”, Xenzuchida “?” dep atilidighan, bir xil ademsiman maymunning bedinide normal yashawatqanliqigha birnechche ming yil bolghan bolup, bu xil haywan bedinide késel peyda qilmaydu.
Adem bedini HIV bilen yuqumlinip, 1 ~ 12 yilliq yoshurun mezgilni bashtin kechürgendin kéyin AIDS késilige tereqqiy qilidu; yeni HIV bolsa AIDS késilini keltürüp chiqiridighan bir xil virus.
AIDS késili asasliqi qan, jinsiy munasiwet we anidin baligha yuqushtin ibaret 3 xil yol arqiliq kishiler arisida tarqaydighan bolup, Uyghur Rayonida bayqalghan AIDS késili virusi (HIV) bilen yuqmlan’ghuchilar ichide 88.60% zeherlik chékimlikni okul qilip urush arqiliq AIDS késili virusini özlirige yuqturuwalghan; 3.6% Jinsiy munasiwet arqiliq AIDS késili virusini yuqturiwalghan, qalghanliri anidin baligha we bashqa namelum yollar arqiliq AIDS késili virusini yuqturuwalghan.
3. Adem bedinidiki qaysi suyuqluqlarda HIV bolidu?
Qanda, erlerning meniyside, ayallarning jinsiy eza suyuqluqida we sütide AIDS késili virusi (HIV) bolidu. Terde, éghiz suyuqluqi yaki shölgeyde, chong kichik terette, köz yéshida adette HIV bolmaydu.
4. Hazir Uyghur élide qanche kishi AIDS/HIV bilen yuqumlan’ghan?
2004-yili 9-ayning axirighiche, pütün Uyghur élide AIDS késili virusi (HIV) bilen yuqumlan’ghanlarning tizimliktiki sani 9346 ge yétip, AIDS késilining tarqilish ehwali Junggo boyiche eng éghir bolghan rayonlarning birige aylan’ghan. Mölcherlinishiche 2004-yilining axirighiche Uyghur élide texminen 90~100 ming kishi AIDS késili virusi bilen yuqumlan’ghan bolushi mumkin.
5. Hazir pütün Junggoda qanche kishi AIDS/HIV bilen yuqumlan’ghan?
Junggoda texminen 1 milyon 40 ming kishi AIDS késili virusi (HIV) bilen yuqumlan’ghan bolup, texminen 200 ming kishi AIDS késili tüpeylidin hayatidin ayrilghan iken.
Hökümet statistikisigha asaslan’ghan 2004-yilighiche pütün Junggodiki AIDS késili virusi (HIV) bilen yuqumlan’ghanlarning mölcherdiki sani texminen 840 ming iken. Biraq munasiwetlik kishilerning mölcherlishiche Junggodiki AIDS késili virusi (HIV) bilen yuqumlan’ghuchilarning sani 1 milyon bilen 2 milyon ariliqida iken.
2010-yiligha barghanda, Junggodiki AIDS késili virusi bilen yuqumlan’ghanlarning sani 10 milyondin ashidiken. U waqitta Junggo dunyada AIDS késili eng köp döletke aylinip, AIDS késili memliket xaraktirdiki chong bir apetke aylinidiken.
6. Hazir pütün dunyada qanche kishi AIDS/HIV bilen yuqumlan’ghan?
Dunya Sehiye Teshkilati (WHO) ning 2004-yili 11-ayning 23-künidiki xewirige asaslan’ghanda, pütün dunyada texminen 39.4 milyon (35.9 ~ 44.3 million) kishi AIDS késili virusi (HIV) bilen yuqumlan’ghan bolup, ularning ichide 37.2 milyoni 15 yashtin 49 yashqiche ariliqidiki kishiler bolup, texminen 17.6 milyoni ayallar, 2.2 milyoni balilar iken.
2004-yili texminen 4.9 milyon kishi yéngidin AIDS késili virusi (HIV) bilen yuqumlan’ghan bolup, ularning ichide 2.4 milyon kishi balaghetke yetmigen kichik balilar iken.
2004-yili texminen 3.1 milyon kishi AIDS késili bilen ölüp ketken, yeni ker küni texminen 8493 adem, her 10 sékuntta bir adem AIDS késili tüpeylidin ölüp ketken.
Pütün dunyada, her küni texminen 15000 din 20000 ghiche adem, yaki texminen her 6 sékuntta bir adem yéngidin HIV virusi bilen yuqumlinidiken.
7. Qandaq kishilerning AIDS/HIV bilen yuqumlinish éhtimali yuqiri bolidu?
Zeherlik chékimlikni okul qilip urushqa adetlen’gen kishiler, okul urushta bir yingnini ortaq ishletken yaki köp qétim qayta-qayta ishletken kishiler, köp jinsiy hemrahi bar kishiler yaki bashqilar bilen qalaymiqan jinsiy munasiwet ötküzidighan kishiler, köp qétim qan saldurghan yaki qan alghan kishiler, layaqetsiz doxturxanilarda okul urdurghan, opératsiye qildurghan we yaki bedenni melum jehette zexme qilidighan bezi tekshürtken we dawalatqan kishilerning AIDS/HIV bilen yuqumlinish éhtimalliqi yuqiri bolidu.
8. AIDS/HIV bilen deslepte yuqumlan’ghanda qandaq alametler bolidu?
Adem HIV bilen deslepte yuqumlan’ghanda, köpinche kishilerde köp alametler bolmaydu, bezi kishilerde qizish, béshi aghrish, maghdursizlinish, biaram bolush, ishtihasi töwenlesh qatarliq zukamda bolidighan alametler körülidu, biraq bu xil alametler 2~4 heptila dawam qilip yoqap kétidu. Undin kéyinki birnechche yil ichide héchqandaq alamet bolmaydu, bu AIDS késilining yoshurun mezgili hésablinidu.
9. HIV bilen yuqumlan’ghanlarning hemmisi choqum AIDS késilige giriptar bolamdu?
HIV bilen yuqumlan’ghan kishilerning mutleq köp qismi eng axirida AIDS késilige tereqqiy qilidu. HIV adem bedinige kirgendin kéyin hüjeyre ichige orunlishidu we hüjeyre ichide köpiyip qan’gha kiridu. Hazir bar bolghan HIV virusigha qarshi dorilar peqet qandiki virusni öltüridighan bolup, hüjeyre ichidiki virusni öltürelmeydu. HIV virusi hüjeyre ichide özlüksiz köpiyip, qan’gha chiqip turidu. Netijide dawalatqan kishilerning AIDS késilige terreqqiy qilishi asta bolidu, ömri dawalatmighanlargha nisbeten uzun bolidu, biraq haman AIDS késilige tereqqiy qilidu.
10. AIDS késilining yoshurun mezgili adette qanche yil bolidu?
AIDS késilining yoshurun mezgili déginimiz adem bedini AIDS késili virusi yeni HIV bilen tunji yuqumlinip ta AIDS késilige tereqqi qilghan’gha qeder bolghan waqit bolup, adette 1 yildin 12 yilghiche oxshash bolmaydu, köpinche kishilerning 3~5 yilghiche bolidu. AIDS késilining yoshurun mezgilining uzun-qisqiliqi, kishilerning yéshi, salametlik ehwali, HIV ni qandaq yuqturuwalghanliqi, dawalitish ehwali qatarliq amillar bilen munasiwetlik. Adette qan sélish arqiliq HIV ni yuqturiwalghanlarning yoshurun mezgili qisqa bolidu, balilar bilen yashan’ghanlarning yoshurun mezgilimu qisqa bolidu. Zeherlik chékimlikni okul qilip urush arqiliq HIV ni özige yuqturiwalghanlarning esli saghlamliq ehwali zeherlik chékimlik tüpeylidin nacharlashqan bolsa, bundaqlarning yoshurun mezgilimu qisqa bolidu, yeni HIV ni yuqturiwalghandin kéyin, AIDS késilige tereqqiy qilishi we AIDS késili tüpeylidin ölüp kétishi téz bolidu. HIV ge yuqumlan’ghandin kéyin héchqandaq dawalatmighan kishilerningmu yoshurun mezgili qisqa bolidu, ömüri qisqa bolidu.
11. AIDS késilining qandaq alametliri bolidu?
Adem bedini HIV bilen yuqumlinip, 1 ~ 12 yilliq yoshurun mezgilni béshidin ötküzüsh jeryanida, virus bedende tézdin köpiyip, adem bedinining késelge qarshi turush küchini éghir derijide zexmige uchritidu. Shuning bilen adem bedini her xil késelliklerge giriptar bolup, her xil késellik alametler körülüshke bashlaydu, bu bimarning AIDS késili basquchigha resmi qedem basqanliqi hésablinidu. Adem AIDS késilige giriptar bolghanda, bedenning késelge taqabil turush küchining töwenlishi tüpeylidin peyda bolghan herqandaq késelde bolidighan alametlerning hemmisi körülidu. Adette köp uchraydighan alamet kontrol qilish qiyin bolghan qizish, oruqlash, nemelum ösme qatarliqlar.
12. AIDS késilige giriptar bolghan herqandaq adem choqum ölüp kétemdu?
1981-yili tébbiy alimlar tunji qétim AIDS késilini bayqighanda, AIDS késilige giriptar bolghan köpinche késeller bir-ikki yil ichide ölüp ketken. Hazir, HIV virusini kontrol qilishta we uningdin AIDS késilige tereqqiy qilishning aldini élishta nurghun ünümlük dorilar dunyagha kelgen bolup, AIDS késilige giriptar bolghan nurghunlighan késeller xéli uzun yashawatidu. Biraq, AIDS késili yenila janni alidighan késel hésablinidu. Hazirche AIDS késilige giriptar bolghanlarning ichide peqet az bir qisim kishilerla, 5 yil yashawatidu, biraq bu san dawalash téxnikisining tereqqiy qilishigha egiship éship bériwatidu.
Hazir putun dunyada her yili texminen 2 miliyun 400 ming ayal AIDS kisili virusi bilen yuqumlanghan bolup, tehminen 800 ming yingi tughulghan balining AIDS kisili virusi bilen yuqumlinixini kelturup chiqiridiken.
13. AIDS/HIV bilen yuqumlinishtin saqlinish üchün némilerge diqqet qilish kérek?
Yashlargha bolghan terbiyeni kücheytip, ularning zeherlik chékimlikke öginip qélishning aldin élish kérek. Qan élish, okul urush we tekshürüshlerde, imkan bar birla qétim ishlitidighan eswablarni ishlitish kérek. Er-ayal bir-birige sadiq bolushi, natonush kishiler bilen jinsiy munasiwet ötküzmeslik, qarshi terepning AIDS késilige giriptar bolghan-bolmighanliqini bilmigen ehwal astida, ular bilen jinsiy munasiwet qilmasliq yaki jinsiy munasiwet qilghanda eng yaxshisi özini qoghdash wasitisi qollinish kérek. AIDS késilige giriptar bolush éhtimali bolghan er-ayal, waqtida tekshürtüsh kérek, eger AIDS késili bilen yuqumlan’ghanliqi bayqalsa, eng yaxshisi baliliq bolmasliq kérek. Eger imiwatqan balisi bar ayalning AIDS késilige giriptar bolush éhtimalliqi bolsa, yaki AIDS késilige giriptar bolghan bolsa, balisini émitmeslik kérek.
14. Zeherlik chékimlik bilen AIDS késilining qandaq munasiwiti bar?
Zeherlik chékimlik bilen AIDS késilining biwasite munasiwiti yoq, biraq, zeherlik chékimlik chékishke öginip qalghanlar, kéyinche zeherlik chékimlikni nepes yoli arqiliq istémal qilishtin tomurgha okul qilip urushqa tereqqiy qilidighanliqi üchün hemde zeherlik chékimlikni istémal qilghuchilar bir yingnini ortaq ishletkenliki üchün, HIV bilen yuqumlinish éhtimalliqi nahayiti yuqiri bolidu. Hazir Uyghur Rayonida bayqalghan AIDS késili bilen yuqmlan’ghuchilarning ichide 88.60% zeherlik chékimlikni okul qilip urush arqiliq AIDS késilini özlirige yuqturiwalghan.
15. HIV bilen yuqumlan’ghan ayalning bala tughushi xeterlikmu?
Elwette xeterlik. HIV bilen yuqumlan’ghan ayal baliliq bolghanda, yéngi tughulghan balining hemmisi HIV bilen yuqumlinishi natayin, biraq, HIV bilen yuqumlinish éhtimalliqi nahayiti yuqiri. Bala tughulghandin kéyin émitishning özimu xeterlik. Uning üstige hazirgha qeder AIDS késilining ünümluk dawasi bolmighachqa, balining balaghetke yetmeyla yétim bolup qélish éhtimali bar, shunga, HIV bilen yuqumlan’ghan ayal eng yaxshisi baliliq bolmasliq kérek.
Pütün dunyada her yili texminen 2 milyon 400 ming ayal AIDS késili virusi bilen yuqumlan’ghan bolup, texminen 800 ming yéngi tughulghan balining AIDS késili virusi bilen yuqumlinishini keltürüp chiqiridiken.
16. AIDS yétimliri digen nime? Hazir dunyada qanchilik AIDS yétimliri bar?
AIDS yétimliri déginimizde asasliqi ata-anisi AIDS késili tüpeylidin ölüp kétip yétim qalghan balilarni közde tutidu.
2004-yilighiche, pütün dunyada texminen 15 milyon AIDS yétimliri bar bolup, ularning köp qismi Afriqida iken. Asiyadiki AIDS yétimliri 2 milyon’gha yétidiken. 2010-yiligha barghanda pütün dunyadiki AIDS yétimlirining sani 25 milyon’gha yétidiken.
2004-yilighiche, pütün Junggoda texminen 70 mingdin 80 mingghiche AIDS yétimliri bar iken. 2010-yiligha barghanda, Junggodiki AIDS yétimlirining sani 138 mingdin 260 ming ariliqida bolidiken.
17. Qan sélish xeterlikmu?
AIDS késili tarqilishqa bashlighan deslepki mezgilde, nurghun kishiler qan sélish arqiliq AIDS késili bilen yuqumlan’ghan bolup, hazir qan teqdim qilghuchilargha sistémiliq tekshürülidighan bolghachqa, qan sélish arqiliq AIDS késili bilen yuqumlan’ghanlarning sani köp derjide töwenligen. Shundaqtimu töwendiki birnechche sewebler tüpeylidin yenila melum derijide xetiri bar. (1) Sharaiti nachar rayonlarda, bolupmu bezi tereqqiy qiliwatqan dölet we rayonlarda qan teqdim qilghuchilargha telep yuqiri emes. Ular sistémiliq tekshürülmigenliki üchün, HIV bilen yuqumlan’ghan qan bashqilargha sélinip qilishi mumkin. (2) Eger qan teqdim qilghuchi HIV bilen yuqumlan’ghili 3 bolmighan bolsa tekshürüshte HIV yalghan inkar qilinidu. Bundaq kishining qénini qobul qilghuchi AIDS késili bilen yuqumlinidu. (3) Qanni élish, bir terep qilish, toshush we késelge sélish jeryanida HIV bilen bulghinish.
18. Eger mektepte bashqa oqughuchilar HIV bilen yuqumlan’ghan bolsa yaki AIDS késilige giriptar bolghan bolsa, méning balamgha yuqamdu?
Yaq, yuqmaydu. Adettiki normal uchrishish, meyli waqti uzun yaki qisqa bolsun, xetiri yoq. Bu xildiki uchrishish barliq kolléktip tenterbiye paaliyetlirinimu öz ichige alidu.
19. Eger résturanda tamaq etküchi ashpez yaki kütküchi HIV bilen yuqumlan’ghan yaki AIDS késilige giriptar bolghan bolsa, men u résturanda tamaq yésem xeterlikmu?
Yaq, xeterlik emes. Résturanda tamaq yéyish AIDS késilige giriptar bolush xewpini ashurmaydu. Hazirgha qeder HIV ning tamaqtin yuqqanliqi toghrisida héchqandaq ispat yoq.
20. Eger bedinim HIV bilen yuqumlan’ghuchining qéni bilen bulghansa, men choqum HIV bilen yuqumlinimenmu?
Eger bediningizde héchqandaq zexme bolghan jay bolmisa, siz adette HIV bilen yuqumlanmaysiz, biraq shundaqtimu éhtiyat qiling.
Elwette shundaq. Bu buyumlar qan bilen bulghinishi mumkin. Biraq, bu HIV virusini tarqitidighan muhim wasite emes.
22. Bir kishining HIV bilen yuqumlan’ghan yaki yuqumlanmighanliqini qandaq bilgili bolidu?
Bir kishining HIV bilen yuqumlan’ghan yaki yuqumlanmighanliqini qandiki HIV gha qarshi “kangti” yaki “antibody” tekshürüp éniqlash arqiliq bilgili bolidu. Adem HIV bilen yuqumlan’ghandin kéyin 3 aydin 6 ayghiche bedende kangti yaki antibody ishlep chiqiridu. Eger melum kishining qénidin bu xildiki kangti yaki antibody tépilsa, bu kishini AIDS késili bilen yuqumliniptu dep höküm chiqirishqa bolidu. Biraq, anisi HIV bilen yuqumlan’ghan yéngi tughulghan baligha bu hökümni chiqirishqa bolmaydu.
23. HIV öz’ara körüshüsh yaki quchaqlishishtek adettiki alaqilishish arqiliq tarqamdu?
HIV bu virus bilen yuqumlan’ghan kishilerning tutush, silash, quchaqlashtek adettiki alaqilishish arqiliq tarqimaydu. Tetqiqat netijisidin melum bolushiche, HIV, bu xil virus bilen yuqumlan’ghan qan we jinsiy bez suyuqluqi, ana süti qatarliq beden suyuqluqi bilen biwasite qoyuq alaqilishish arqiliq tarqaydu.
24. HIV söyüshüsh arqiliq tarqamdu?
Tetqiqat arqiliq HIV bilen yuqumlan’ghan bezi kishilerning shölgey yaki éghiz suyuqluqida qismen HIV virusining barliqi bayqalghan bolsimu, biraq HIV virusining söyüsh arqiliq yuqidighanliqigha téxi toluq ispat yoq. Shundaqtimu Késellikni Kontrol Qilish Merkizi kishilerni HIV virusi bilen yuqumlan’ghanlarni söygende, Firansuzche söyüshtin yaki qattiq söyüshüshtin saqlinishqa agahlanduridu. Chünki bundaq söygende éghizdin qan chiqish ehwali kélip chiqip, HIV bilen yuqumlinish xetirini keltürüp chiqiridu.
25. HIV bilen yuqumlan’ghan kishi bilen bir öyde turush bixetermu?
HIV bilen yuqumlan’ghuchilar bar aililerni tetqiq qilish netijisidin qarighanda HIV virusi qacha-qucha, löngge, kariwat, yotqan-korpe, obirni qatarliq öy seremjanlirini birge ishlitish arqiliq yuqmaydu. HIV bilen yuqumlan’ghuchining qéni bilen uchrishish xeterlik. Shunga saqal alghuch, chish chotkisi qatarliqlarni choqum ayrim ishlitish kérek.
26. HIV bilen yuqumlan’ghuchilar bilen bir monchigha chüshüsh, bir obirnini ishlitish bixetermu?
HIV bilen yuqumlan’ghuchilar bilen bir monchigha chüshüsh, bir obirnini ishlitish xeterlik emes. Eger HIV bilen yuqumlan’ghuchining qéni we jinsiy bez suyuqluqliri bilen biwasite qoyuq alaqilashsingiz, HIV virusi sizge yuqidu..
27. Yötel we chüshkürüsh arqiliq HIV virusi yuqamdu?
Zukam qatarliq bezi késellikler yötel we chüshkirish arqiliq tarqaydighan bolsimu, biraq HIV u yollar arqiliq tarqimaydu.
28. Pasha HIV virusini tarqitamdu?
Tetqiqat netijisige asaslan’ghanda HIV virusi pasha we bashqa hasharetlerning chéqishi arqiliq yuqmaydu.
Zeherlik chékimlik déginimiz adem bedinige kirgendin kéyin, nérwigha biwasite tesir qilip, hayajanlinish, zoqlinish, béshi qéyish, yengdesh, uyqusi kélish, hawada leyligendek bolush qatarliq tuyghularni peyda qilidighan maddilarni közde tutidighan bolup, adem bu xil maddilarni bir mezgil istémal qilghandin kéyin, bedende bir xil tayinish (xumar) peyda qilip, beden bu xil maddidin ayrilalmaydighan bolidu. Waqitning ötüshige egiship, adem bedinidiki nurghun ezalar bu xil madda teripidin biwasite zexmige uchrap, beden zeipliki kélip chiqidu.
Doxturxanida ishlitilidighan mest qilish dorisi, aghriq peseytish dorisi, nérwini hayajanlandurush, zoqlandurush dorisi, nérwini tichlandurush dorisi qatarliq dorilarmu zeherlik chékimlik yaki zeherlik chékimlik katigoriyesige kiridighan yaki kontrol qilinidighan maddilar türige kiridu.
Kishiler zeher bilen deslepte uchrashqanda, qiziqish we hayajan tuyghusi bolidu. Köpinche kishiler birer qétim chekken’ge héch néme bolmaydughu dep qarishidu. Bir nechche kün ötkendin kéyin yene birerni chekküsi kélidu. Bu waqitta peqetla rohiy jehettiki bezi qiziqishtin bashqa, beden jehette alahide tayinish bolmaydu. Kishiler eger iradige kélip, ikkinchi yéqin kelmey dése, asanla tashlap kételeydu. Eméliyet az bir qisim kishiler ikkinchilep éghizigha almisimu, biraq köpinche kishiler undaq qilmaydu. Bu kishiler zeherning peyda qilghan sézimige qiziqish, bashqilarning zorlishi, keypiyatining yaxshi bolmasliqi, turmush we xizmettiki köngülsizlik qatarliq herxil sewebler tüpeylidin, zeherlik chékimlikni istémal qilishni dawamlashturidu. Netijide deslepke rohiy éhtiyajdin tereqqiy qilip, kéyinche bedenning éhtiyajigha aylinidu. Nepes yoli arqiliq istémal qilishtin bilektiki qan tomurgha okul qilip urush arqiliq istémal qilishqa tereqqiy qilidu. Bu mezgilde zeherlik chékimlikni tashlash sel qiyin’gha toxtaydu, biraq irade bolsa yenila dawalap saqaytqili bolidu.
Zeherge resmiy xumar bolup qélish üchün qanche uzun waqit kétidu?
Zeherlik chékimlikke yeni xiroin’gha xumar bolup qélish déginimiz xiroin chekküchilerning xiroin’gha bolghan rohiy we jismaniy jehettiki tayinishini közde tutidighan bolup, adem xiroingha resmiy xumar bolghandin kéyin xiroin chékishni derhal toxtatsa nurghun biaramliq alametliri körülidu.
Adem zeherlik chékimlik yeni xiroin bilen tunji qétim uchrashqandin bashlap pütünley xumar bolup qalghiche bolghan waqit oxshimighan kishilerde ohshash emes bolup, bu shu ademning beden éghirliqi we qeddi-qamet ehwali, chekken zeherlik chékimlikning sapliq derijisi, her qétimda chekken miqdari, her küni chekken qétim sani we istémal qilish usuli yeni nepes yoli arqiliqmu yaki tomurgha okul qilip urush arqiliqmu dégendek köp xil amillar bilen munasiwetlik bolup, adette 2, 3 ay etrapida andin resmiy xumar bolup qalidu. Eger xiroin chekküchi oruq wijik bolsa, chekken xiroinning sapliq derijisi yuquri bolsa, her qétimda chekken miqdari köp bolsa yaki her küni chekken qétim sani köp bolsa xumar bolush téz bolidu. Eger xiroin chekküchi qeddi- qametlik bolsa, beden éghirliqi eghir bolsa, chekken xiroinning sapliqi töwen bolsa, arilap-arilap chekken bolsa xumar bolush asta bolidu, xumar bolush üchün ketken waqit uzun bolidu.
Zeherlik chékimlikke xumar bolup qalghuchilarda qandaq alametler bolidu?
Kishiler zeherlik chékimlikke öginip qalghan deslepki mezgilde, özining zeherlik chékimlik chékidighanliqini nahayiti mexpiy tutidu, hemde alahide alametler bolmaydu, shunga bashqilar teripidin asan sézilmeydu. Kéyinche zeherlik chékimlik chekken waqitning uzirishi, we istémal qilghan zeherlik chékimlik miqdarining köpiyishige egiship, xumar qilishqa bashlaydu, shuning bilen töwendiki alametler ilgiri- kéyin bolup körülidu.
1. Tola esnesh, uyqusi kélish.
2. Burnidin we közidin su éqish, yaki zukamda bolidighan alametler körülüsh.
3. Közi we burnining etrapi, bashta qiziriwélish, kéyin sel qaridap qélish.
4. Yürek ritimi we nepisi tézlishish
5. Bash chingqilip aghrish.
6. Bedenliri siqirap aghrish
7. Muskullar qétishish yaki boshap kétish.
8. Közliri olturshup kétish, oruqlap kétish.
9. Put-qoli yaki bedini titresh.
10. Qan tomur, bolupmu kök qan tomuri yépiship qélish, qan aylinish rawan bolmasliq.
11. Eqil-paraset, tepekkür, este saqlash qabiliyiti ajizlash we yaki yoqash.
12. Nepes qiyinlishish, dimi siqilish.
13. Yandurush we yaki éghizidin köpük yénish.
14. Xiroin chekküsi kelgende yaki xumari qozghalghanda asan ichi sürüsh.
Uyghur ilida zeherlik chékimlik chekkuchilerning mutleq köp qismi nepes yoli arqiliq yaki bilektki qan tomurgha okul qilip urush arqiliq istémal qiliwatqan zeherlik chikimlik asasliqi xiroin (heroin , 海洛因, 二乙酰吗啡) bolup, kishiler arisida aq tamaka depmu atilidu. Undin bashqa neshe (marijuana, 大麻), bash chayqash komilichi (摇头丸), zeherlik chikimlik kiristali (冰毒) qatarliq zeherlik chékimliklermu bar.
Xiroin morfin (morphine, 吗啡) din yasalghan bolup, tebiiy ösidighan epyun güli (poppy plant, 罂粟) dep atilidighan bir xil ösümlüktin tallap élinidu, adette parashoksiman bolup, aq yaki qongur renglik ikki xil bolidu, aq rengdikisi ela süpetlik bughday unigha ohshaydu.
6. Kishilerning zeherlik chékimlikning shexske, ailige we jem’iyetke élip kélidighan ziyinigha bolghan tonushining töwen bolushi we uninggha sel qarishi.
1. Hökümet qanun-tüzümni mukemmelleshtürüshi we saghlamlashturushi, qanun ijra qilghuchilar arisidiki chiriklikni tügitishi, zeherlik chékimlik sodisi bilen shughullan’ghanlarni qattiq jazalishi we zeherlik chékimlining jem’iyette yamrap kétishni qattiq tizginlishi kérek.
3. Dinning kishiler qelbidiki orni we küchidin toluq paydilinip, meschit we diniy sorunlarda zeherlik chékimlik chékishning ikkila dunyada éghir gunah bolidighanliqini teshwiq qilish kérek.
4. Mekteplerde meyli bashlan’ghuch we ottura mektepte bolsun, zeherlik chékimlikning jem’iyetke we ailige élip kélidighan ziyinini teshwiq qilish, bu jehettiki terbiyeni kücheytish kérek.
5. Ata-anilar balilirigha köprek waqit serip qilishi, balilirining néme oylawatqanliqigha köngül bölüshi, ular bilen bolghan héssiyatni kücheytishi we öz’ara ishench peyda qilish kérek. Shundaqla balam téxi kichik, zeherlik chékimlik dégen nersini bilmeydu démey, 5 yilning 10 yilning kéyinki ishlarni közde turup, kichik waqtidin tartip terbiyeni kücheytish kérek.
7. Bay-kembeghellik perqni töwenlitip, kembeghellik we ishsizliqni tügitish kérek.
8. Zeherlik chékimlik chekküchilerge hergiz yumshaq köngüllük qilmasliq, kontrol qilish bilen dawalashni birleshtürüp, ularning zeherlik chékimliktin baldurraq qol üzüshige yardem bérish kérek.
9. Toghra dunya qarashni tiklep, turmushqa toghra muamile qilish, özige, ailisige, millitige we jem’iyetke mes’ul bolush rohini tiklesh kérek.
Adem zeherlik chékimlikke yeni xiroin’gha xumar bolup qalghandin kéyin chékishni derhal toxtatqili bolamdu?
Adem bir mezgil zeherlik chékimlik yeni xiroin chekkendin kéyin, xiroinning miqdarini we chékish qétim sanini özlüksiz ashurush arqiliq andin öz éhtiyajini qanduridu. Bu zeherlik chékimlik yeni xiroin chekküchilerning xiroin’gha bolghan jismaniy we rohiy jehettiki tayinishini künsayin kücheytidu, shuning bilen téz xumar bolup qalidu. Eger bu waqitta xiroin chekküchi xiroin chékishni derhal toxtatsa, bir nechche saettin kéyin uxliyalmasliq, muskul we söngek qattiq aghrish, ichi sürüsh, qusush, titresh, tonglash qatarliq alametler körülidu we bu alametler 48 saettin 72 saet ariliqida eng yuqiri basquchqa yétidu, bir heptidin kéyin asta-asta yaxshi bolup qalidu. Shunga xiroinni tashlashqa irade qilghan kishi qattiq iradige kélip, mushu bir heptige berdashliq bérishi kérek.
Eger adem bedinining xiroin’gha bolghan tayinishi nahayti éghir bolsa, yeni uzun muddet xiroin chekken adem xiroin chékishni derhal toxtatqanda hayati hewpke uchrishishi mumkin. Bundaq ehwal astida eng yaxshisi doxturgha körünüp, doxturning yardimi arqiliq xiroin chékishni asta-asta tashlishi kérek.
Zeherlik chékimlikke yeni xiroin’gha xumar bolup qalghanlarni dawalashning amali barmu?
Zeherlik chékimlikke xumar bolup qalghanlarni dawalashning eng ünümlük amali irade, yeni qattiq irade bolghandila andin dawalash ünümlük bolidu, herqandaq dawalash iradisi küchlük bolghanlardila yaxshi ünüm béridu. Küchlük irade bolmaydiken, herqandaq dawalashning hemmisi bikar. Xumar bolghanlar bir mezgil dawalinip, saqayghandek qilghan bilen, dawalashta ishletken dorilarning hemmisi yene mushu xildiki dorilar bolghachqa, xumar bolghuchining eng axirqi aqiwiti yenila iradige baghliq bolidu.
Hazir qolliniliwatqan dawalash usuli bu xildiki dorilarni arilap ishlitish arqiliq, asta-asta xumardin tohtitish bolup, dawalash waqti, zeherlik chékimlik chekküchining tarixining uzun-qisqiliqi, zeherlik chékimlikning türi, sapliq derijisi we istémal qilish usulliri bilen munasiwetlik. Zeherlik chékimlikni chékish tarixi qanche uzun bolsa, chekken zeherlik chékimlikning süpiti qanche yuqiri we sap bolsa, her küni istémal qilghan miqdari qanche köp bolsa, okul qilip urushqa adetlen’gen bolsa, dawalashqa kétidighan waqit uzun bolup, dawalash nahayiti qiyin’gha toxtaydu. Shunga eng yaxshisi, özining xata yolgha méngip qalghanliqini sezgen haman yaki zeherlik chékimlik chekkinige pushayman qilghan haman, derhal qattiq iradige kélip, waqtida dawalinip, bu aq alwastidin waqtida qol üzüsh kérek.
Axirida qoshumche qilidighinim, bizni héchkim qutulduralmaydu, shunga biz choqum özimizge, ailimizge, öz xelqimizge we millitimizge mes’ul bolushimiz, özimizni, öz hayatimizni qedirlishishimiz, millitimizning kelgüsige we istiqbaligha köngül bölüshimiz kérek. Bolmisa axirida ziyan tartquchi özimiz bolimiz, pushayman menggü ornigha kelmeydu.
Amérikida doxturluq mektepni püttürüp chiqish üchün bashta oqughan 4 yilni qoshqanda, jem’iy 8 yil waqit kétidu. Oqush püttürüp chiqqanlar biwasite doktorluq yeni MD (Doctor of Medicine) unwani alidu. Shunga Amérikida tébbiy mektepning bakalawrliq, magistérliq unwani yoq. Tébbiy Mektepte oqup chiqsila PhD bilen barawer bolghan MD unwani alidu. Tébbiy Mektepni püttürgen oqughuchilar oqush püttürgendin kéyin Amérikida bir tutash élinidighan USMLE (United States Medical License Examination) dep atilidighan imtihanni bérip, yaxshi netijige érishkendin kéyin, birer doxturxana tépip, 3 yildin 4 yilghiche késelxana wirachi bolup ishligendin kéyin, andin resmiy doxtur bolup, musteqil xizmet qilalaydu.
Amérikida aliy mektepni püttürgenlerge meyli qaysi kesipte oqughan bolsun bir tutash xizmet teqsimati qilinmaydu, xizmetni pütünley özi tapidu. Doxturluq mektepni püttürgenlermu késelxana wirachi bolush üchün USMLE dégen imtihandin yaxshi netijige ériship, doxturxanini özi tépishi kérek, bolmisa doxturluq mektepni oqup püttürgen bilen doxtur bolalmaydu.
Amérikida tébbiy mektepni püttürgenler yene oqumaqchi bolsa, doxturluq bilen munasiwetlik birer kesipni tallap yene 3~5 yil oqusa PhD unwani alidu. Bu chaghda bu oqughuchi qosh doktor unwanliq yeni MD, PhD bolup chiqidu. Bundaqlar köpinche hallarda kelgüside doxturluq qilishni emes, belki tetqiqat bilen yaki tébbiy mekteplerde oqutquchiliq bilen shughullinishni meqset qilghanlar hésablinidu.
Amérika Junggo qatarliq nurghun döletlerning tébbiy mekteplirini toluq étirap qilidighan bolup, u mekteplerde oqughan oqughuchilarnimu oxshashla doktor yeni MD (Doctor of Medicine) dep tonuydu. Chet’elde tébbiy mektepni püttürgen oqughuchilar eger Amérikigha kélip doxtur bolmaqchi bolsa tamamen mumkin. Biraq, shert yuqirida dep ötkendek Amérikida tébbiy mektepni püttürgen oqughuchilargha oxshash USMLE dégen imtihandin ötüp yaxshi netijige érishishi we doxturxana tépip 3--4 yil késelxana wirachi bolushi kérek. Eger shundaq qilalisa oxshashla doxtur bolalaydu.
Junggoda, Hindistanda, Pakistanda we bashqa döletlerde tébbiy mektepni püttürgen köpligen oqughuchilar, Amérikida qayta tébbiy mektepte oqumayla esli dölettiki diplom bilen doxtur bolup ishlimekte. Hetta bezi Amérikida tughulup chong bolghan Hindistanliq we Pakistanliqlar Amérikida Tébbiy Mektepte oqushni tes we qimmet körüp, toluq ottura mektepni püttürüpla esli dölitige bérip, özining til alahidilikidin paydilinip, 4 yil oqup, Amérikida 1--2 yil imtihan’gha teyyarliq qilipla USMLE dégen imtihandin ötüp, Amérikiliqlar 8 yil oqup 300 ming dollargha yéqin pul xejlep doxtur bolsa, ular 4 yil oqup bir nechche ming dollar pul bilenla doxtur bolmaqta.
Junggoda tébbiy mektepni püttürgen oqughuchilar til jehette sel qiynalghanliqi üchün, USMLE dégen imtihandin ötüshke ketken waqit sel uzun bolup, köpinche kishiler adette Amérikigha kélip aldi bilen tetqiqat xizmiti bilen shughullinip, 5 -10 yil xizmet qilip, til ötkilidin ötkendin kéyin andin USMLE ge imtihan bérip doxtur bolidu.
Deslepte dep ötkendek Amérikida doxturluq saheside magistérliq unwani yoq bolup, doxturluq mektepni püttürgen herqandaq adem doktor yeni MD hésablinidu. Undin bashqa Amérikida doxturluq kespi kirish eng qiyin, oqush puli eng qimmet bolghan kesiplerning biri bolup, chet’elliklerning Amérikida doxturluq mektepke kirishi nahayiti qiyin, bolupmu Junggo pasporti bilen Doxturluq Mektepke kirish asasen mumkin emes.
Undaqta Junggoda Doxturluq Mektepni püttürgenler Amérikigha kélip oqumaqchi bolsa qandaq qilish kérek dégende, eger shert-sharaiti toshqan ehwal astida Junggoda alghan doxturluqning bakalawrliq diplomini MD dep qarap, doxturluq bilen munasiwetlik (Bioscience or health science, penler dairiside yeni Biochemistry, Biology, Genetics, Histology, Immunology, Microbiology, Bacteriology, Virology, Molecular Biology , Molecular Biophysics, Pathology , Pathophysiology, Pharmacology, Physiology qatarliq penlerning PhD sige biwasite iltimas qilsa bolidu.
Eger siz Junggoda yuqarqi kesiplerde oqup PhD alghan bolsingiz hemde En’glizchingiz yaxshi bolsa, Amérikigha kélishingiz anche qiyin’gha toxtimaydu.
Eger siz Junggoda Doxturluq Mektipide oqup, Amérikigha xizmet qilish üchün kelmekchi bolsingiz, bumu tamamen mumkin. Buning ikki xil yoli bar bolup, biri J1 wiza bilen Visiting Scholar yaki Post-doc bolup kélish, yene biri H-1B viza yeni xizmet wizisi bilen post-doc bolup kélish. Bulardiki asasliq shertlerning biri En’gilizchide yaxshi bolush (biraq TOEFL telep qilinmaydu, éghiz tili yaxshi bolsa bolidu), ikkinchisi Junggoda doxturluq tetqiqat xizmiti bilen shughullinip baqqan, shundaqla maqale élan qilip baqqan bolushi kérek. Birer mukapat élip baqqan bolsa téximu yaxshi. Bu ikki xil wiza ichide J1 wizini élish bir az asan bolup, bu wizigha iltimas qilghanlar san cheklimisige uchrimaydu, béridighan maash töwen. H-1B wiza sel tes bolup, san cheklimisi bar, béridighan muashi adette J1 gha nisbeten sel yuqiri. Amérikida oqush püttürgen chet’elliklermu bir mezgil mushu wiza bilen Amérikida turup xizmet qilidu.
14-soal: Uyghurlarning éghiz boshluqi taziliqi we chish asrash adetliride qandaq yétersizlikler we mesililer bar? Bu jehette némilerge diqqet qilish kérek? Siz chet elliklerning bu jehettiki adetliri bilen sélishturup sözlep bergen bolsingiz?
Jawab: Biz Uyghurlarda «Zémistantan körmigen bulbul baharning qedrini bilmes» deydighan gep bar, oxshashla késel bolmighan adem salametlikning qedrige yetmes.
Adette salamet yashash üchün késel bolup qalsa doxturgha bérip késelni dawalitish bekla muhim; saghlam waqtida késel bolup qélishning aldini élishqa alahide ehmiyet bérish, waqti-waqtida doxturgha bérip tekshürtüsh téximu muhim. Hazir xelqimiz arisida mewjut bolup turuwatqan eng éghir mesile del shu késellikning aldini élishqa yéterlik ehmiyet bermeslikte.
Bedinimiz bir pütün gewde bolush süpiti bilen, nurghun oxshimighan ezalardin tüzülgen, ularning ichidiki her bir ezasining saghlamliqi oxshashla muhim bolup, ularni asrash we késelliktin saqlash salamet yashashta kem bolsa bolmaydighan amillardur. Éghiz boshluqimiz we chishimiz bedinimizdiki sirtqa biwasite échilip turidighan ezalarning biri bolup, bedendiki nurghun késellikler éghizdin bashlinidu, undin bashqa éghir taziliqining qandaq bolushi kündilik turmushimiz we keypiyatimizning qandaq bolushi bilen biwasite munasiwetlik. Éghiz taziliqi yaxshi bolmighan kishilerning ishtiyi yaxshi bolmasliqi, tamaq yégüsi kelmesliki mumkin. Éghiz taziliqi yaxshi bolmighan kishilerning éghizida bir xil puraq bolup, bashqilar bilen paranglashqanda etraptiki kishilerni biaram qilishi mumkin. Shunga éghiz boshluqining pakize we saghlam bolushi pütün bedinimizning salamet bolushi we keypiyatimizning yaxshi bolushida bekla muhim orunni igileydu.
Men gerche chish doxturi bolmisammu, biraq özümning weten ichi we sirtida körgen-bilgenlirim bilen sélishturup, özümning bu jehettiki köz qarashlirimni otturigha qoyup ötimen. Eger muwapiq bolmighan yaki xata ketken mezmunlar bolsa kespdashlarning tüzitish bérishini ümid qilimen.
Éghiz boshluqi we chishning qurulmisi
Éghiz boshluqi (oral cavity) adette til (tongue), kichik til (uvula), chish (teeth), chish miliki (gingiva, gum), yumshaq tanglay (soft palate), qattiq tanglay (hard palate), shölgey bezliri (saliva gland), éghiz boshluqi shilimshiq perdisi (oral mucosa) qatarliqlardin tüzülgen.
Chish bolsa sirtqa körünüp turidighan chish tajisi (crown) bilen chish miliki (gingival) ichidiki chish yiltizi (root) din ibaret ikki bölektin terkib tapqan. Chishning eng sirtqi qismi chish émali (enamel) dep atilidighan bolup, u chishning güzellikini we saghlamliqini qoghdashta nahayiti muhim ehmiyetke ige. Chish émalining astinqi qismi chish maddisi yaki chish söngek maddisi (dentin, cementum) dep atilidighan bolup, uning ichki qismi chish yiliki (pulp) dep atilidu. Chish yiliki ichige chishni qan we ozuqluq bilen teminleydighan qan tomur, limfa tomurlar we nérwilar jaylashqan.
Bowaq tughulup 5, 6 ayliq bolghandin bashlap chish chiqishqa bashlaydu, texminen 2 yashqa kirgende chishi toluq chiqip bolidu. Bu waqittiki chish süt chishi (milk teeth, baby teeth, deciduous teeth) dep atilidighan bolup, jemi 20 etrapida bolidu. Balilarning bu süt chishliri 6 yashtin bashlap chüshüshke bashlap, uning ornigha yéngidin chish chiqishqa bashlaydu. Bu yéngidin chiqqan chishlar menggülük chish (adult teeth, permanent teeth) bolup, adette jemi 32 etrapida bolidu.
Éghiz boshluqi taziliqi we chish asrash bilen munasiwetlik köp uchraydighan késellikler
(1) Kawak chish (cavity); Bu asasliqi éghiz taziliqi yaxshi bolmasliq sewibidin, éghizda baktériye köpiyip, éghiz boshluqining kislataliqi éship kétishi bilen chish qurulmisi boshap kawakliship qélishidin kélip chiqidu. Adette éghiz boshluqi taziliqi yaxshi bolmighanda, éghiz boshluqidiki baktériye sani köpiyidu, shuning bu baktériyeler éghiz boshluqida kislata ajritip chiqirip, éghiz boshluqining pH qimmitini töwenlitiwétidu, shuning bilen chish qurulmisi boshap, kawak peyda bolidu.
Dawamliq éghiz chayqash arqiliq éghiz taziliqini yaxshi tutqanda, éghiz boshluqidiki baktériye miqdarini azlatqili we shu arqiliq chish kawakliship qélishning aldini alghili bolidu.
(2) Éghiz purash yaki tiniqi sésiq bolush (Halitosis; bad breath; bad mouth odor); Asasliqi töwendikidek bir nechche xil seweb tüpeylidin kélip chiqqan: Éghiz boshluqining taziliqi yaxshi bolmasliq sewebidin éghiz boshluqidiki baktériyeler köpiyip kétish; yémekliklerning bir qismi éghiz boshluqida uzun turup qélish; chish chirish (tooth decay) qatarliqlar.
(3) Chish miliki qanash (Bleeding gums); Chish milikining qanishi chish miliki toqulmilirining saghlam emeslikidin dérek béridighan bolup, asasliqi éghiz boshluqi taziliqining yaxshi bolmighanliqi sewebidin chish miliki yallughlinip qélishtin kélip chiqqan.
(4) Chish miliki yallughi (gingivitis); Bu asasliqi asasliqi éghiz boshluqi taziliqining yaxshi bolmighanliqi sewebidin éghiz boshluqidiki baktériyeler köpiyish sewebidin kélip chiqqan.
(5) Chishning sezgürlüki éship kétish (Sensitive teeth); Asasliqi issiq, soghaq ichimlik ichkende we yaki issiq, soghaq yémekliklerni yégende, chish aghrishni körsitidighan bolup, chish yaxshi asralmighanliqtin chishning sirtidiki chish émali (enamel) zexmlinish tüpeylidin chish söngek maddisi sirtqa échilip qalghanliqi (exposure of dentin) sewibidin kélip chiqqan.
(6) Chishning renggi özgirip kétish (discoloration of teeth); Bu asasliqi chish taziliqining yaxshi bolmasliqi yeni renglik ichimlik we yémeklik istémal qilghandin kéyin chishini yaxshi tazilimasliq, tamaka chékish, titratsiklin (四环素) ishlitish (tetracycline staining), fitordin zeherlinish (氟中毒, fluorosis) qatarliq seweblerdin kélip chiqqan.
(7) Chish yilik yallughi (pulpitis); Bu asasliqi éghiz boshluqi taziliqining yaxshi bolmasliq sewibidin chish yilikining yallughlinip qilishidin kélip chiqqan bolup, chish aghrishni keltürüp chiqiridighan eng asasliq késellerning biri hésablinidu.
( Chish etrapi yallughi (Periodonditis); Asasliqi éghiz boshluqi taziliqining yaxshi bolmasliq sewibidin kélip chiqqan chish miliki yallughi tereqqiy qilish arqiliq kélip chiqqan.
(9) Chish oquri yallughi (alveolitis); Asasliqi éghiz boshluqi taziliqining yaxshi bolmasliq we chishining zexmlinishi sewebidin chish oqurining yallughlinip qélishi arqiliq kélip chiqqan.
(10) Chish oquri qanash (alveolar bleeding); Asasliqi chishning zexmlinishi we yaki chish oquri yallughlinish sewibidin kélip chiqqan.
Uyghurlarning éghiz boshluqi taziliqi we chish asrash adetliride mewjut boluwatqan yétersizlikler we mesililer.
Köpinche Uyghurlarning chish qurulmisi gerche tughma yaxshi bolsimu, biraq éghiz boshluqi taziliqigha we chish asrashqa alahide ehmiyet bermigenliki üchün, Uyghurlar arisida her xil chish késelliklirige giriptar bolghanlar az emes.
Hemmimizge melum bolghinidek Islam dinigha etiqad qilidighan milletler Islam Dinining perzliri boyiche künde besh waq namaz oqush üchün besh waq taharet alidighan bolup, künde besh qétim éghiz chayqap turushqa adetlen’gen. Uyghurlarmu musulman bolush süpiti bilen sharaiti yar bergen ehwal astida künige besh qétim taharet élish arqiliq éghiz boshluqi taziliqini öz ichige alghan pütün beden taziliqigha alahide ehmiyet bérip kelgen. Uyghurlarning bu xil taharet alghandiki éghiz chayqash adetliri gerche eyni waqitlarda éghiz boshluqi taziliqini yaxshilashta belgilik rollarni oynighan bolsimu, biraq hazirqi zaman’gha kelgende, her xil sewebler tüpeylidin kishilerning diniy étiqadining suslushishi, besh waq namaz oquydighanlar we besh waq namaz oqush üchün besh qétim taharet alidighanlarning künsayin azlap kétishige egiship, bezi rayonlarda éghiz boshluqi taziliqi bir éghir mesilige aylandi.
Yene bir tereptin tamaq adetlirimizning özgirishi yeni kündilik turmushimizdiki her xil tatliq yémekliklerning bolupmu kichik balilarning qent, kempit qatarliq tatliq, ushaq yémekliklirining künsayin köpiyishige shundaqla kishilerning éghiz boshluqi taziliq ölchimige bolghan tonushi we qarishining yuqiri kötürülishige egiship, en’eniwi usuldiki éghiz chayqash adetlirimiz éghiz boshluqi taziliqining ölchimige yételmeydighan bolup qaldi.
Sheherlerdiki xelqlirimiz gerche hazirqi zaman usuli bilen éghiz chayqayqashqa we chish chotkilashqa adetlen,gen bolsimu, biraq yenila en’eniwi usul bilen éghiz chayqashni dawamlashturuwatqanlarmu az emes. Shundaqla hazirqi zaman usuli bilen éghiz chayqashqa we chish chotkilashqa adetlen’gen sheher xelqining köpinchisi adette künde etigende birla qétim éghiz chotkilashqa adetlen’gen bolup, kechte uxlashtin burun yaki tamaqtin kéyin éghiz chayqayqashqa adetlen’genler yenila nahayiti az sanni igileydu. Chish chotkilashqa serp qilghan waqtimu nahayiti qisqa hem chish chotkilashta qollan’ghan usulimu taza muwapiq we ünümlük emes..
Chish asrash jehettimu xelqimiz arisida nurghun yétersizlikler bar bolup, nurghun kishiler chishi bilen yangaq we üchke chéqishqa hetta piwa, haraq botulkilirini échishqa adetlen’gen. Bundaq adetler gerche öz waqtida köp yaman eqiwetlerni ekelmisimu, biraq waqitning ötushi bilen her xil chish késelliklirige giriptar bolush éhtimalliqi hessilep éshishi mumkin.
Undin bashqa iqtisad we her xil sewebler tüpeylidin Uyghurlar arisida qererlik chish doxturigha körünüsh aditi téxi shekillenmigen bolup, adette chishi késel bolmisa ezeldin chish doxturigha körünmeydighan ehwal nahayiti éghir. Bu hazir Uyghurlarning chish asrash we chish késellirining aldini élish jehette mewjut boluwatqan eng tipik mesililerning biri bolup, kishilerning diqqet qilishigha erziydu.
Chet elliklerning éghiz boshluqi taziliqi we chish asrash jehettiki adetliri we telepliri
Chet elikler, bolupmu tereqqiy qilghan döletlerdiki kishiler éghiz boshluqi taziliqi, chish asrash we chish késellirining aldini élishqa alahide ehmiyet béridighan bolup, mutleq köp sandiki kishiler ünümlük we muwapiq chish chotkilahsqa, bolupmu kechte uxlashtin burun chish chotkilahsqa adetlen’gen. Hetta bowaqlarni tughulup 3 ayliq bolghandin bashlap chish chotkilashqa adetlendurgen. Munasiwetlik mutexesislerning qarishiche bowaq tughulup uzun’gha barmay chish chotkilashni bashlighanda, bowaqlargha saghlam, chiraqliq sut chish chiqishqa türtke bolghili bolidiken. Sut chishi saghlam we chirayliq bolghanda, kéyinki chishlarmu saghlam we chirayliq chiqidiken shundaqla chish chiqmighan bowaqlarning chishini chotkilap ghidiqlash aqiliq bowaqning chishining baldur chiqishigha türtke bolghili bolidiken. Oxshimighan yashtiki balilargha ishlitidighan chish chotkisi we chich pastisi perqliq bolup, ular balilarning yéshigha asasen xaslashturulghan iken. Balilar ishlitidighan chish pastiliri balilar yaxshi köridighan her xil yel-yémish we güllerning temi we puriqi chiqip turidighan bolup, balilar bu xil chish pastilirini ishletkendin kéyin, asanla chish chotkilashqa adetlinidiken. Balilarning alahide tatliq yémekliklerni köp istémal qilishtin, bolupmu uxlashtin burun kempüt qatarliq tatliq yémekliklerni istémal qilishtin saqlinishni teshebbus qilidiken.
Chish asrash we chish késellirining aldini élish jehette, köpinche kishiler yiligha kem dégende ikki qétim chish doxturigha körünüp, chish saghlamliqini tekshürtüp, chishni alahide usul bilen tazilitip turidighan bolup, chish doxturigha körünüsh kishilerning kündilik turmushidiki bir adetke aylan’ghan. Shunga adette chish doxturigha körüngili kelgenlerning köp qismi chish késilige giriptar bolghan bimar bolmastin, chishi saghlam kishiler hésablinidiken. Chish doxturlirimu nisbet jehette xéli köp bolup, kishilerning chish doxturigha körünüshi nahayiti qolayliq iken. Chish asrash jehettiki teshwiqat matériyallirimu nahayiti köp bolup, kishiler chish doxturining ambulatoriyesidin chish asrash jehettiki her xil saqliqni saqlash teshwiqat buyumlirigha heqsiz ige bolalaydiken.
Éghiz taziliqi we chish asrash jehette diqqet qilishqa tégishlik ishlar
(1) Chish chotkilash (teeth brushing); Ünümlük we toghra chish chotkilash chish chirish, chish milik yallughi qatarliq her xil chish we éghiz boshluqi késelliklirining aldini élishta nahayiti muhim. Künde etigenlik tamaqtin kéyin we kechte uxlashtin burun kem dégende ikki qétim chish chotkilash kérek. Adette köpinche kishiler tamaqtin burun chish chotkilashqa adetlen’gen bolup, tamaqtin kéyin chish chotkilash saghlamliq ölchimige téximu muwapiq. Her qétim chish chotkilighan waqit kem dégende 3 minut bolushi kérek, chish chotkilighanda yalghuz chishning sirtqi teripini chotkilapla qalmastin, belki chishning üsti we ichki qisminimu amal bar toluq chotkilash kérek, shundaqla chish chotkisi yumshaq bolushi, chishni bek qopal chotkilashtin saqlinish kérek. Balilarning chish chotkisighimu alahide ehmiyet bérish kérek. Balilar ishlitidighan chish chotkisi we chish pastisi balilarning oxshimighan yéshigha asasen xas bolushi kérek.
(2) Chish yipi ishlitish (flossing); Chish yipi ishlitish chish ariliqini tazlashta nahayti muhim bolup, her küni kem dégende bir qétim yip arqiliq chish ariliqini tazlap turush kérek. Addette chish chotkilash arqiliq chish ariliqidiki yémekliklerni ünümlük tazilighili bolmaydu, beziler yaghachtin yasalghan chish kochilughuch (xeldeng) ishlitishke adetlen’gen bolup, gerche bu arqiliq chish ariliqidiki yémekliklerni tazilighili bolsimu, biraq chish milikini zexmlendürüsh éhtimalliqi bar.
Jawab: Men sorighan bu soalingizgha biwasite jawab bérishtin ilgiri Amérikining tébbiy qurulmisi we dawalashtiki adetlirini qisqiche tonushturup ötmekchimen. Siz Amérikining bu jehettiki ehwali bilen tonushqandin kéyin, ikki döletning dawalash adetliridiki perqlerni bilishingiz qiyin’gha chüshmeydu.
Amérikida Doxturxana, Jiddi Bölüm we Ambulatoriyilerning qurulmisi we türliri töwendikidek bir nechche xil bolidu:
1-Xususiy Igiliktiki Doxturxana (Private Hospital). Amérikidiki doxturxanilarning mutleq köp qismi bolupmu yuqiri sewiyilik we ali derijilik doxturxanilarning mutleq köp qismi xususiy igiliktiki doxturxanilar bolup, ularning mutleq köp qismining mulazimiti nahayiti yaxshi, heq élish ölchimimu yuqiri.
2-Hökümet Igilikidiki Doxturxana (Public Hospital). Bu xildiki doxturxana gerche mutleq kop sanni igilimisimu, biraq Amérikining hemme shtat, sheher we bazarlirigha tarqalghan bolup, asasliqi Amérikining fidéral, shtat we sheherlik hökümetning meblegh silishi bilen qurulghan. Mulazimiti gerche xususi doxturxanidek yuqiri süpetlik bolmisimu, biraq sewiye jehette bek nachar emes, heq ilish ölchimi sel töwen.
3-Diniy Jem'iyetler yaki Xeyr-Saxawet Organlirining Doxturxaniliri. Bu doxturxanilar asasen diniy jem'iyet yaki saxawetlik organlarning meblegh silishi bilen qurulghan bolup, jem'iyet we shexsiyler iane qilghan pullarni qoshumche qilish arqiliq mangidu. San jehette anche kop bolmisimu, biraq köpligen shtat, sheher we bazarlargha tarqalghan. Mulazimiti we téxnikisi yaman emes, heq ilishi töwen yaki alahide ehwalda bimarning ehwaligha qarap dawalash heqqi doxturxana teripidin kechürüm qilinidu..
4- Jiddiy Bolum (Emergency Room). Jiddiy bölümler asasen yuqiriqi doxturxanilargha tewe bolup, xaraktéri tewe bolghan doxturxanilar bilen oxshash.
5-Sanatoriye (Nursing Home). Bu asasliqi hökümetning meblighi we yaki iane qilinghan pullar bilen qurulghan we dawalash ilip baridighan bolup, asasliqi asta xaraktérlik késelge giriptar bolghan yashanghan bimarlarni we ige saqisiz kembeghel bimarlargha mulazimet qilidu. Kop qismining heq ilish ölchimi töwen yaki dawalash heqqini pütünley hökümet kötüridu.
6-Saghlamliq Merkizi (Rehabilitation Center). Xususi Igiliktiki we Hökümet Igilikidiki Saghlamliq merkizi tengla mewjud bolup, heq élish ölchimi doxturxanilargha nisbeten erzan. Adette bimarlar doxturxanilarda bir ikki hepte yétip, késellik ehwali muqim bolghandin kéyin, eger dawamliq aghriqxanida yitip dawalinish zörür bolghanda, bu xildiki saghlamliq merkezlirige yötkilip, eslige kelgiche dawalaydu.
7- Ambulatoriye (Outpatient Department; Medical Office; PC). Amérikida Ambulatoriye bir nechche xil bolup, ularning mutleq kop qismi shexsige tewe. Amérikida doxturlar meyli doxturxanida xizmet qilidighan doxturlar bolsun, yaki adettiki doxturlar bolsun, ularning mutleq kop qismining shexsi ambulatoriyisi bolidu. Mutleq kop sandiki késeller aghriqxanida yétishtin burun, asasen shexsiy ambulatoriyiside körünidu.
Amérikida doxtur bolush uchun aldi bilen 4 yil uniwérsitétni yaxshi netije bilen püttürgendin kiyin, andin tébbiy mektepke kirip 4 yil oquydu. Andin kiyin 3 yil 5 yilghiche balnist doxturi (residency) ishleydu. Bu jeryanda Amérikining 3 basquchluq doxturluq prawisi imtihanidin ötüp, resmiy prawa alghandin kéyin andin resmiy doxtur bolup doxturxanida ishleydu yaki özi doxturxana yaki ambulatoriye achidu. Shundaq bolghanda ichki bölümning adettiki doxturi (Family practice) bolush üchün kem dégende 23 yil (bashlan'ghuch mekteptin hésablighanda), tashqi bölümning doxturi (surgeon) bolush üchün 24 ~ 25 yil, melum kesipning kespiy doxturi (specialist, 专科医生) bolush üchün texminen 27 yil waqit kétidu.
Amérikida dorixana asasen ayrim bolup, adette doxturlarning kirimi dora bilen asasen munasiwetsiz bolidu. Doxturxanilarda gerche özlirining dorixaniliri bolsimu, biraq asasen aghriqxanidiki bimarlar üchünla mulazimet qilidu. Doxturxanining kirimidimu doridin kelgen kirim asasiy orunni igilimeydu. Dora kirimining mutleq köp qismi yenila dora shirkiti bilen dorixanilargha mensup bolidu. Mutleq köp sandiki bimarlar meyli qaysi xildiki doxturxana yaki ambulatoriyilerde késel körün'gen bolsun, dorilarni asasen sirttiki dorixanilardin alidu. Adette dorilar rétsépliq dora (prescription drug, prescription medication, 处方药) we rétsépsiz dora (nonprescription drug, 非处方药 ) dep ikki xil bolidu. Adettiki aghriq peseytish, qizitma yandurush, vitamin, kaltsiy qatarliq her xil saqliqning saqlash doriliri qatarliqlar rétsépsiz dora qatarigha kiridighan bolup, bu dorilarni doxturning rétsépsiz dorixanilardin xalighanche sétiwalghili bolidu. Undin bashqa dorilarning mutleq kop qismi rétsépliq dora bolup, ularni doxturning rétsépi bolmisa hergiz alghili bolmaydu.
Amérikida texminen 294 milyon nopus bolup, her xil sughurta (health insurance) bar kishiler pütün Amérika nopusining 85% teshkil qilidu; bularning ichidiki 60% Amérikiliq xizmet orunliri teminligen sughurta ( employment-based health insurance) din behriman bolidu; texminen 25% Amérikiliq bolsa Amérika fidéral hökümet yaki shitatliq hökümet teripidin teminligen erzan yaki heqsiz sughurta (Government-based insurance: Medicare and Medicaid) din behrimen bolidu. Texminen 15% Amérikiliqning héchqandaq sughurta (health insurance) si yoq bolup, öz yénidin pul xejlep késel körsitidu.
Emdi Amérikining dawalashtiki adetlirige kelsek, Amérikida mutleq köp sandiki kishilerning asasen muqim doxturi bolidu. Bu doxturlarning mutleq köp qismi adette kespke ayrilmighan uniwérsal doxtur bolup, aile doxturi (Family Practice; Primary Care) dep atilidu. Kishiler késel bolup tunji qétim doxturgha körünmekchi bolghanda, özining ehwaligha asasen, özi tewe bolghan Sughurta Shirkitining qollanmisidin yaki gézit, jurnal, téléfon nomuri deptiri, intérnét qatarliq wasitilerdin melum doxturni tépip, ular bilen melum waqitni békitidu we shu waqitta doxturgha körün'gili baridu. Eger bu kishi bu doxturning téxnikisigha we mulazimitige razi bolsa, shuningdin kéyin u doxturni özining aile doxturi qilidu we asasen shu doxturghila késel körsitidu. Eger aile doxturining téxnikisi we yaki mulazimitidin razi bolmisa xalighan waqitta almashtursa bolidu. Eger bimar giriptar bolghan késel aile doxturining kesp dairisidin yaki sewiyisidin halqip ketse, yaki saqaytishqa tamamen bolidighan késelni melum mezgil ichide saqaytalmisa we yaki bimar melum kesipning mutexessisige (specialist) körünmekchi bolsa, aile doxturi bimarni shundaq kespiy doxtur (specialist) largha tonushturup béridu. Kespiy doxtur (specialist) larning mutleq köp qismi adette asasen adettiki aile doxturliri körüp, bimarning késilini melum dairige yighinchaqlap, tonushturghan késellerni körüdighan bolup, biwasite késel qobul qilmaydu.
Bimarlar adette doxturgha késel körsetkili barghanda, doxtur yardemchisi yaki séstra teripidin késellik ehwalini etrapliq sorap, omumi yüzlük beden tekshürtkendin kéyin, doxtur halqiliq késel tarixi bilen bir qur tonushidu we nuqtiliq tekshüridu. Andin késellik ehwaligha asasen eng addi we eng ünümlük usulda dawalash ilip baridu. Éniq bolmighan késellerni késel éniq bolmighuche asasen dora bermeydu, yaki késellik alametlirige qarap bezi dawalashlarni ilip baridu. Bimarlargha dorilarni qalaymiqan bermeydu, bolupmu baktériyige qarshi dora (antibacterial, 抗菌药) larni ishlitishte alahide éhtiyat qilidu. Baktériye bilen yuqumlan'ghanliqi éniq bolmighan bimarlargha asasen baktériyige qarshi dorilarni (antibacterial) ishletmeydu. Hetta nurghunlighan opératsiyilerning bolupmu bulghanmighan yaki yuqumlinish éhtimali bolmighan opératsiyilerning aldi keynidimu baktériyige qarshi dorilarni (antibacterial) ishletmeydu. Tamaq yéyelmeslik, yaki ichi sürüsh, yandurush qatarliq ehwallar éghir bolmighan bimarlargha, bolupmu ambulatoriyide késel körün'gen bimarlargha asma okul dégenlerni ishletmeydu. Köpinche ehwallarda peqetla bezi éghir késellerge, opératsiye we bimarni biaram qilidighan bezi tekshürüshler üchün narkoz qilin'ghan bimarlarghila asma okul ishlitidu. Yighinchaqlap éytqanda, yémeklik we dorilarni éghiz arqiliq istémal qilalaydighan bimarlarning mutleq köp qismigha asma okul ishletmeydu.
Adette bimarlarni balnistqa yatquzup dawalashning konkrét ölchimi bolup, késellik ehwali balnistta yétip dawalash ölchemge yetmigen bimarlarni doxturxana yaki doxturlarning iqtisadiy kirimi üchün balnistqa yatquzup dawalash ehwali mewjud emes. Shundaqla bimarlarning balnistta yétish waqti adette bir ikki heptidin ashmaydighan bolup, opératsiye qilmaqchi bolghan bimarlar opératsiye aldidiki barliq tekshürüshlerning ambulatoriyide qilip püttürgendin kiyin, opératsiye qilishtin bir kün burun, yaki shu küni balnistqa kiridu. Opératsiyidin kiyin normal ehwalda 3, 4 kündila balnisttin chiqidu. Kop sandiki bimarlarning késili asasen shu muddet ichide saqiyidu yaki kem dégende yaxshi kontrol qilinidu. Qismen bimarlar eger uzunraq yitip dawalash zörür bolghanda, késel ehwali muqim bolghandin kiyin saghlamliq merkezlirige yötkilip, dawamliq dawalash ilip baridu. Eger doxturning téxnika sewiyisi, mes'uliyetchanliqi we bashqa seweblerdin bezi kélishmeslik yüz bérip, bimarning késili éghirliship kétidighan we yaki méyip bolup qalidighan ehwal körülse, doxturning inawitige éghir tesir yétidu hem shundaqla bimargha nurghun iqtisadiy tölem töleydu.
Amérikida nurghun dora shirketliri özlirining mehsulatlirini bolupmu yingi dorilirini doxturlargha tonushturush uchun, doxturlarni bir mezgil heqsiz dorilar bilen teminleydu, doxturlar bu dorilarni bimarlargha heqsiz béridu. Ikki terep yeni doxtur bilen bimar bu dorilarning ünümige qanaet qilghandin kiyin, muwapiq bimarlargha dawamliq ishlitidu.
Bimarlar késel körsetkili kelgen haman aldi bilen mulazimet üstilide isim familisi, turushluq jay, sughurta (health insurance) qart nomuri dégenlerni tizimlitidighan we shu arqiliq hésabat qilishidighan bolup, doxtur bilen bimar arisida ezeldin pul toghrisida parang bolmaydu. Doxturlar ezeldin bimarlargha dora tonushturmaydu, eger melum dora ishlitish zörür bolghanda, bu dorini ishlitisen dep, rétsép yézip béridu. Bimarning u dorini qaysi dorixanidin élishi bilen kari bolmaydu.
Bimarlarning késel körsitish hésabatini köpinche ehwalda doxturlarning mulazimetchi xadimliri sughurta shirketliri bilen biwasite qilishidu. Bezi ehwalda bimar aldi bilen özi tölep, kéyin atchot qilidu. Her qétim késel körsetkende öz yénidin peqet 10~25 dollar ariliqida pul töleydu (bu adettiki Amérikiliqning 1, 2 saetlik ish heqqige barawer). Sughurta (health insurance) bolmighan yeni sughurta shirkitige qatnashmighan yaki neqpulgha dawalinidighan bimarlar bolsa, adettiki ehwalda késel körsitip bolghandin kéyin mulazimet üstilide hésabat qilidu. Eger hésabat qilmay kétip qalsa, öyige hésabat qilish toghrisida xet ewetidu. Eger melum mezgil ichide (adette 6 ay etrapida) bimar hésabat qilmisa, ikki xil éhtimalliq bolushi mumkin. Birinchi xil ehwalda bu hésabatni qerz yighish shirketlirige ötküzüp bérishi mumkin. Bu shirketler yeni bir mezgil u qerzlerni tölesh toghrisida dawamliq xet yézishi mumkin. Pulni peqet alalmighanda kishilerning mexsus inawet ehwalini xatirileydighan shirketlerge doklat qilishi mumkin. Eger undaq bolghanda bu kishining kelgüsi jem'iyettiki inawitige tesir yétidu. Ikkinchi xil ehwalda u qerzlerni qayta qoghliship yürmey, hökümetke doklat qilip, hökümet xezinisidin éliwélishi mumkin.
Normal ehwalda bimarlarning dawalashqa ketken xirajetni tölimesliki alahide jinayet hésablanmaydu. Shunga meyli doxturxana bolsun, meyli shexsi doxturlar bolsun we yaki qerz yighish shirketliri bolsun, ezeldin bimarni biwasite izdep kelmeydu, hem sotqimu erz qilalmaydu. Amérika hökümitining her yili dawalinip pul tölimigen bimarlarning qerzi üchün doxturxanilargha yaki shexsiy doxturlargha töleydighan puli 10 milyart (10 billion) dollar din ashidu.
Axirida qoshumche qilidighinim Amérikining dawalash sistémisida we adetliride gerche nurghun artuqchiliqlar bolsimu, biraq bezi tereqqiy qilghan döletler bilen sélishturghanda yenila nurghun yétersizlikliri bar. Aldi bilen dawalash heqqi pütün dunya boyiche eng qimmet. Köpinche késelning balnistta yétip dawalinish heqqi ottura hésab bilen künige 3000 dollar etrapida. Ottura derijilik bir opératsiyining heqqi texminen 5000 dollar etrapida bolup, opératsiyixanigha kirip chiqish üchün texminen 10 ~15 ming dollar kétidu. Undin qalsa sughurta (health insurance) pütün xelqni öz ichige almaydu. Texminen Amérika ahalisining 15% ining yaki 45 milyon'gha yéqin ademning sughurta (health insurance) si yoq. Artuqche tekshürüsh köp. Sughurta (health insurance) yoq kishilerge nisbeten adettiki késellerni körsitish heqiqeten asan emes. Elwette eger herqandaq kishi, meyli u Amérikiliq bolsun we yaki chet ellik bolsun, Amérikida qanunluq turuwatqanlar bolsun we yaki qanunsiz turuwatqanlar bolsun, birer jiddi késellik bilen jiddi bölümge barsa, doxturxana ezeldin bimarni ret qilmaydu. Meyli sughurta (health insurance) bolsun yaki bolmisun, puli bolsun yaki bolmisun, oxshash dawalaydu.
Bu sehipige yéngi yézilmilar yazalmaysiz. Bu sehipidiki yézilmilargha jawab yazalmaysiz. Bu sehipidiki yazmiliringizni tehrirliyelmeysiz. Bu sehipidiki yazmiliringizni öchürelmeysiz. Bu sehipidiki ray sinashqa awaz bérelmeysiz.
FAQ (Soal-Jawablar)
Izdesh
Guruppilar
Profil
Kirish
Chish etrapi yallughi (Periodonditis); Asasliqi éghiz boshluqi taziliqining yaxshi bolmasliq sewibidin kélip chiqqan chish miliki yallughi tereqqiy qilish arqiliq kélip chiqqan.